1932 Mazandaran Depremi: Katalogdaki 1.070 Ölünün İzinde

20 Mayıs 1932, cuma akşamı. Avrupa'daki ve Amerika'daki sismograflar İran'ın kuzeyinden gelen orta büyüklükte bir sarsıntıyı kaydediyor. Hesaplanan merkez, Hazar kıyısındaki Sari şehrinin güneyinde, Elburz Dağları'nın ormanlık yamaçlarında. Elli yıl sonra bir Sovyet kataloğu bu sarsıntının karşısına 1.070 ölü yazacak, ABD'nin deprem veritabanı da rakamı oradan alacak. Bugün internetteki listelerde 1932'nin en ölümcül depremi olarak görünüyor. Ama yeri de, ölü sayısı da sorgulanmayı bekliyor.

Depremden önce: Rıza Şah'ın Mazandaran'ı

1932'de İran'ı Rıza Şah Pehlevi yönetir. 1925'te tahta çıkan eski Kazak Tugayı subayı ülkeyi merkezî bir devlete dönüştürmeye çalışmaktadır. Kendisi Mazandaranlıdır: 1878'de Savadkuh'taki Alaşt kasabasında doğmuştur. En büyük projelerinden biri de bu bölgeden geçer. 1927'de başlayan Trans-İran Demiryolu, Basra Körfezi'ni Tahran üzerinden Hazar kıyısına bağlayacaktır. Danimarkalı Kampsax konsorsiyumu hattın yapımını üstlenmiştir; kuzey kesimi Elburz'un dik vadilerinden, tünel tünel Hazar ovasına iner.

Sari'nin güneyindeki dağlık bölge, bugünkü Çehardange ve Dodange yöresi, seyrek nüfuslu, ormanlarla kaplı bir yerdir. Köyler küçüktür, yollar dardır. Bu yörede evlerin çoğu ahşaptan yapılır, damları samanla örtülür. Ambraseys ve Melville, birkaç yıl sonraki depremleri anlatırken bu yapı biçimine özellikle dikkat çekecektir.

20 Mayıs akşamı, 19.16

Sarsıntı Greenwich saatiyle 19.16'da gelir. İran o yıllarda Tahran'ın yerel saatini kullanır; bu, orada akşam 22.40 sularıdır. Sarsıntının köylerde nasıl hissedildiğine dair elimizde tek bir tanık anlatımı yoktur. Ne bir gazete haberi ne bir konsolos raporu bugüne kadar yayımlanmış bir çalışmada aktarılmıştır.

Elimizde olan, uzak istasyonlardaki iğnelerin bıraktığı izdir. Uluslararası Sismoloji Merkezi'nin (ISC) arşivinde bu deprem için iki konum çözümü durur. O yılların küresel bülteni International Seismological Summary, merkezi 36,3 kuzey, 53,5 doğuya koyar ve saati 19.16.18 olarak verir. Pasadena'da çalışan sismolog Beno Gutenberg'in çözümü ise 36,5 kuzey, 53,5 doğu ve 19.16.11'dir. Pasadena'nın hesapladığı yüzey dalgası büyüklüğü 5,6'dır.

İki çözüm arasında 30 kilometre kadar fark vardır, bu da o dönemin aletleri için olağandır. İkisi de aynı yeri gösterir: Sari'nin güney ve güneydoğusundaki Elburz yamaçlarını. Burası Horasan değil, Mazandaran'dır.

Bir katalog satırı: 1.070 ölü

Depremin ölü sayısı, sarsıntıdan tam elli yıl sonra ortaya çıkar. 1982'de Sovyet sismologlar N. V. Kondorskaya ve N. V. Şebalin'in editörlüğünde hazırlanan "SSCB'nin güçlü depremleri" kataloğunun İngilizcesi ABD'de, Dünya Veri Merkezi A tarafından yayımlanır. Katalog Sovyet topraklarını ve çevresindeki bölgeleri kapsar. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) önemli depremler veritabanı, 20 Mayıs 1932 kaydını bu kaynağa dayandırır.

NOAA'daki satır şöyledir: tarih 20 Mayıs 1932, saat 19.16, merkez 36,6 kuzey ve 53,4 doğu, derinlik 12 kilometre, büyüklük 5,4, şiddet VIII, ölü sayısı 1.070. Yer adı olarak da "TORBET-I-KHEYDARLY" yazılıdır.

Vikipedi'nin 1932 deprem listesi bu satırı aynen alır ve depremi "Mazandaran eyaleti" başlığıyla yılın en ölümcül depremi olarak gösterir. O yıl Meksika'da Jalisco'da 8,1 büyüklüğündeki depremde 404 kişi ölmüştür; listeye göre İran'daki 5,4'lük deprem bundan çok daha fazla can almıştır. Orta büyüklükte bir sarsıntının bin kişiyi aşkın can alması imkânsız değildir; ama bu kadar büyük bir kaybın neredeyse hiç iz bırakmaması dikkat çekicidir.

Adla koordinatın çeliştiği yer

Kaydın en tuhaf yanı yer adıdır. "Torbet-i-Kheydarly" adı, Horasan'daki Türbet-i Haydariye'ye benzer. Ama NOAA'nın verdiği koordinat Türbet'e değil, Sari'nin 30 kilometre kadar güneydoğusuna düşer. Türbet-i Haydariye bu noktanın yaklaşık 540 kilometre doğusundadır. Horasan'ın öbür büyük kasabası Kuçan da koordinatın yaklaşık 460 kilometre doğusunda kalır. Bu yazı için okunan kaynakların hiçbiri depremi Kuçan'a ya da Türbet'e yerleştirmez.

Türbet adı bu veritabanında yalnız değildir. NOAA'da 25 Mayıs 1923 tarihli ayrı bir kayıt vardır: "TURBAT-HAKLARI", 2.200 ölü. Bu, Türbet-i Haydariye'nin güneybatısındaki Kac Diraht ovasını yıkan gerçek ve iyi belgelenmiş depremdir. Ambraseys ve Melville bu deprem için 770 ölü ve doğudaki yerleşimlerde 90 ölü daha verir. Yani bir mayıs ayı, bir Türbet adı ve yüksek bir ölü sayısı iki ayrı kayıtta karşımıza çıkar.

1932 kaydının 1923 depremiyle karışıp karışmadığını bugün kesin söylemek mümkün değildir; bu yalnızca bir olasılıktır. Bilinen şu: aynı satırda Horasan'a benzeyen bir ad ile Mazandaran'a düşen koordinat yan yana durmaktadır. Aletlerin gösterdiği yer Mazandaran'dır.

Ambraseys ve Melville'in defterleri

İran depremleri için en kapsamlı tarihsel çalışma, İngiliz deprem mühendisi Nicholas Ambraseys ile tarihçi Charles Melville'in 1982'de Cambridge'de yayımlanan "A History of Persian Earthquakes" kitabıdır. İkili, Farsça gazeteleri, yerel tarihleri ve İngiliz Dışişleri arşivini tarar. Meşhed konsolosluğunun günlüklerini 1940'a, Tahran'dan gelen raporları 1935'e kadar okuduklarını yazarlar. Bölgede saha çalışması da yaparlar; Mazandaran'daki köyleri 1974 ve 1975'te dolaşırlar.

Kitabın 20. yüzyıl depremleri tablosunda 1932 yılı için tek bir satır vardır: 8 Eylül 1932'de güneydoğu İran'da, Kirman ile Lut arasında bir deprem. 20 Mayıs 1932 tarihli hasar yapan bir deprem tabloda da, olay anlatımlarında da yer almaz. Ne Mazandaran'da ne Horasan'da.

Bu sessizlik depremin hiç olmadığını kanıtlamaz. Sismograflar bir sarsıntı kaydetmiştir. Ambraseys ve Melville de arşivin eksik olabileceğini kabul eder: Dışişleri kayıt defterinde 1932 için "İran: Tebriz ve Erivan bölgelerinde deprem" başlıklı bir dosya geçtiğini, ama dosyanın kendisini bulamadıklarını not ederler. Yine de bin kişiyi aşkın ölüm, hem İran basınında hem konsolosluk raporlarında iz bırakması beklenecek bir felakettir. Yazarlar başka bir uyarıda da bulunur: basın çoğu zaman gerçek merkez üssü yerine bölgenin en tanınmış kasabasının adını kullanır. 1923'te Kac Diraht köylerini yıkan depremi bunun tipik bir örneği olarak gösterirler: dönemin gazeteleri merkez üssü yerine Türbet'i öne çıkarmıştır.

Bu yüzden 1.070 rakamı, okunmuş hiçbir çağdaş kaynakla doğrulanamayan bir katalog rakamı olarak kalır.

Üç yıl sonra aynı dağlarda

Aletlerin 1932'de gösterdiği dağlar, üç yıl sonra iyi belgelenmiş iki depremle sarsılır. Bu depremler, bölgenin neye benzediğini ve bir depremin orada nasıl yaşandığını gösterir.

5 Mart 1935 öğleden sonra, Talar Rud vadisinin doğusunda bir deprem olur. Ambraseys ve Melville'e göre Benaft ve Dodange yörelerinde sekiz köy yıkılır, on dokuz köy hasar görür, yaklaşık altmış kişi ölür. Evler ahşap olduğu için köylerdeki kayıp görece azdır. Asıl darbeyi demiryolu şantiyesi yer. Talar Rud vadisinde yapımı süren hattın 10 numaralı tünelinin ağzı kaya düşmesiyle kapanır, tünelin tavanı çöker ve içerideki işçilerin bir kısmı ölür. Vadiden çıkan yolları kapatan kaya düşmeleri 46 işçiyi daha öldürür. Şahi'deki tekstil fabrikasının çatısı ve bacası çöker.

11 Nisan 1935 gecesi, yerel saatle gece yarısından birkaç saat sonra, çok daha güçlü bir deprem gelir. Merkezi Çehardange ve Gulican yörelerindedir; NOAA'nın bu depreme verdiği koordinat, 1932 kaydının yalnızca 22 kilometre doğusundadır. Ambraseys ve Melville'e göre yirmi altı köy tamamen yıkılır, seksen köy daha oturulamaz hâle gelir. Ahşap ve saman damlı evlere rağmen yaklaşık 480 kişi ölür. NOAA bu deprem için 690 ölü verir. Büyüklüğü kaynağa göre 6,3 ile 6,8 arasında değişir.

Kusut'tan dönen kurtarma ekibi

Kusut ve Varand köylerinde yıkımın ardından yangın çıkar. Gardaşi, Kadikula ve Çurat'ta ise şiddetli artçılar heyelanları tetikler. Tican Rud nehri, kuzey yamacından kopan yarım kilometrelik bir toprak kütlesiyle bir süre kapanır. Ana sarsıntıdan sonraki yirmi dört saat içinde beş büyük artçı gelir; 12 Nisan öğleden sonraki artçı Amuri, Pahne ve Ahudaşt köylerini tamamen yıkar ve Sari'de büyük paniğe yol açar.

Sari'den hemen yola çıkan ilk yardım ekibi, heyelanlar ve ardından yağan yağmurlar yüzünden Varand'dan öteye geçemez ve 17 Nisan'da geri döner. Ordu bir birlik gönderir; o da Kadikula'nın ötesine ilerleyemez. Bölgenin halkı, deprem ve heyelanlarla sık sık sarsılan bu ormanlık dağa "zelzele kuh", yani deprem dağı adını verir.

Deprem toplumsal bir kriz de doğurur. Hükümet o yıllarda Muharrem alaylarını yasaklamıştır. Babil ve Sari'de halkın bir kısmı depremi bu yasağa karşı ilahi bir ceza olarak yorumlar. Polise saldırılar olur; Babil'de ordu devreye girer ve olaylar kanlı biter. Ambraseys ve Melville bu bilgiyi İngiliz Dışişleri arşivinden ve İranlı yazar Divanbegi'nin anlatımından aktarır.

1935 depremleri, gazetelere, İngiliz arşivine ve saha araştırmalarına bu kadar iz bırakmıştır. Üç yıl önce, aynı dağlarda bin kişiyi aşkın can alan bir felaketin hiçbir iz bırakmamış olması bu yüzden şaşırtıcıdır.

Neyi değiştirdi

1932 kaydı, deprem kataloglarının nasıl çalıştığını gösteren bir örnektir. Bir katalog bir başkasından rakam alır, o da bir üçüncüsünden; zamanla satırın nereden geldiği unutulur. Ambraseys ve Melville, kitaplarında 20. yüzyıl başının bazı ünlü kataloglarını "son derece hatalı" bulur ve bunları ayrım yapmadan kayıt biriktirme eğiliminin örnekleri olarak eleştirir. Aynı kitap, aletli dönemde bile konumların yüzlerce kilometre şaşabildiğini anlatır: ISS, 1923 Türbet depreminin merkezini gerçek hasar bölgesinin 400 kilometreden fazla güneyine koymuştur.

Doğu Mazandaran'ın deprem tarihi için asıl kaynaklar bu yüzden 1935 depremleri üzerinedir. 2022'de Journal of Mountain Science'ta yayımlanan bir çalışmada Ehteshami-Moinabadi, Abbasi ve Saket, Kusut ve Talar Rud depremlerinin tektoniğini ve sonuçlarını yeniden inceler; iki depremin birbirine yakın zamanda olmasının, ilkinin ikincisini tetiklemesiyle açıklanabileceğini tartışırlar. Kayıtlı en ölümcül bölge depremi olarak gösterilen 1932 sarsıntısı ise ciddi bir çalışmanın konusu olmamıştır.

Bu yazı için okunan kaynaklar şu sonucu verir: 20 Mayıs 1932'de İran'ın kuzeyinde, Mazandaran'da orta büyüklükte bir deprem olduğu aletlerle kesindir. Merkez Horasan'da, Kuçan ya da Türbet-i Haydariye'de değildir. 1.070 ölü ise doğrulanamamıştır; gerçek kaybın ne olduğu, bir gün Farsça gazete ve arşivlerden çıkacak bir belgeye bağlıdır.

Bugün

Sari bugün Mazandaran eyaletinin merkezi ve en kalabalık şehridir. Güneyindeki Çehardange ilçesinin merkezi Kiyasar'dır; 2016 sayımında ilçede 17.376 kişi yaşar. Yamaçlar hâlâ ormanlarla kaplıdır.

Rıza Şah'ın demiryolu 1938'de tamamlanmıştır. 1935 depreminde tünelleri çöken hat bugün de Elburz'u aşar. Veresk Köprüsü gibi yapılarıyla birlikte Bender İmam Humeyni ile Bender Türkmen arasındaki ilk güzergâh, Temmuz 2021'de UNESCO Dünya Mirası listesine alınmıştır.

20 Mayıs 1932 akşamı Elburz'un bu yamaçlarında ne olduğu ise hâlâ tam bilinmiyor.

Kaynaklar

• Ambraseys, N. N. ve Melville, C. P. (1982). A History of Persian Earthquakes. Cambridge University Press (Tablo 5.2; 1923 Kac Diraht, 1935 Talar Rud ve 1935 Kusut-Mazandaran anlatımları ve notları)
• International Seismological Centre (ISC), çevrimiçi bülten: 20 Mayıs 1932 olayı (ISS ve Gutenberg çözümleri, Pasadena Ms 5,6)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3488 (20 Mayıs 1932), 3223 (25 Mayıs 1923), 3542 ve 3544 (1935)
• Kondorskaya, N. V. ve Shebalin, N. V. (ed.) (1982). New Catalog of Strong Earthquakes in the U.S.S.R. from Ancient Times through 1977. World Data Center A, NOAA (NOAA kaydının dayandığı kaynak; doğrudan okunmadı)
• Ehteshami-Moinabadi, Abbasi ve Saket (2022). Seismotectonics and consequences of the 1930s large earthquakes in eastern Mazandaran, north of Iran. Journal of Mountain Science 19(2): 513-528 (özet)
• Vikipedi (İngilizce): List of earthquakes in 1932, Reza Shah, Trans-Iranian Railway, Veresk Bridge, Kiasar, Chahardangeh District, Sari (başlangıç kaynağı)