1957 Sangçal Depremi: Elburz Yaylalarında Yıkılan Yüz Yirmi Köy

2 Temmuz 1957 sabahı, gün ağarmak üzere. İran'ın kuzeyinde, Elburz Dağları'nın Hazar'a bakan yamaçlarında Mazenderanlı köylüler yazı geçirmek için yaylalara çıkmıştır. Taş ve kerpiç evlerde aileler uykudadır, sürüler ağıllardadır. Saat 04.12'de yer sarsılır. Birkaç saniye içinde yüzü aşkın köy yıkılır, dağlardan kopan kayalar yolları ve bir nehri kapatır. Yardım günlerce gelmeyecektir; ölüleri hayatta kalanlar kendi elleriyle gömecektir.

Yaylada bir yaz

Bendpey (Farsça Band-e Pey), Mazenderan'ın Babol ve Amol şehirlerinin güneyinde, ovadan ormana, ormandan Elburz'ün yüksek yamaçlarına uzanan bir bölgedir. Sangçal, Nandel, Nişel, Gerivde, Varzane, Şeyh Musa gibi dağ köylerinin insanları tarım ve hayvancılıkla geçinir. Soğuk aylarda ovadaki köylere iner, bahar sonunda sürüleriyle yeniden yaylaya çıkarlar. Temmuz başı, yaylaların en kalabalık olduğu zamandır.

Bu köylere araba yolu yoktur. Motorlu taşıtın girebildiği yollar yalnız şehirlere uzanır; dağda her iş at ve katırla görülür. Bölgenin tek sağlık ocağı, on yıl önce, 1947'de Gülügah'ta açılmıştır. Batıda, Demavend Dağı'nın eteğinden Hazar ovasına inen Heraz vadisinde Tahran'ı Amol'e bağlayan yol, tünelleri ve köprüleriyle bölgenin dışa açılan kapısıdır.

Yer aynı bahar bir kez uyarmıştır. Yerel kaynaklara göre 6 Mayıs 1957'de Amol ve Nur'un dağlık kesimlerinde, Nec, Emre, Nemar ve Kefa çevresinde bir deprem olur ve birkaç kişi ölür. Ana deprem bundan elli yedi gün sonra gelecektir.

Şafak sökerken

NOAA kayıtlarına göre deprem 2 Temmuz 1957'de, uluslararası saatle 00.42'de olur; bu, İran saatiyle 04.12'dir. Takvim 11 Tir 1336'yı gösterir. Bölgedeki tanıklar saati biraz farklı hatırlar: kimi "dört buçuk" der, yerel yazılarda tarih kimi zaman 12 Tir olarak geçer.

Mirza Hüseyin Galeşi İmran o sabah yirmi sekiz yaşındadır. Önceki günü hayvanlarıyla Filbend köyünde geçirmiş, sabah ezanından sonra Sangçal'a doğru yola çıkmıştır. 2021'de anlattığına göre ortalık alacakaranlıktır; deprem birden gelir ve onu olduğu yerden savurur. Birkaç dakika sonra köyün girişine varır, saat beş buçuk sularında Sadat mahallesine girer. Gördüğü yalnızca yoğun bir toz bulutudur; evlerin çoğu yıkılmıştır.

Depremin büyüklüğü kaynaktan kaynağa değişir. NOAA moment büyüklüğünü 6,6, yüzey dalgası büyüklüğünü 6,8 olarak verir; İngilizce Vikipedi'nin aktardığı yeni hesaplar 7,1'e çıkar. Yerel yazılarda 7,3 ve 7,4 rakamları da dolaşır; bunlar ölçümle desteklenmez. Odak derinliği yaklaşık 15 kilometredir. Sarsıntı doğuda Horasan ve Şahrud'dan batıda Azerbaycan'daki Heştpar'a, güneyde Kaşan'a kadar hissedilir. Kırılan fay konusunda da görüş birliği yoktur: bazı çalışmalar güneye eğimli Larzane bindirme fayını, bazı İranlı araştırmacılar ise Kuzey Elburz Fayı'nı işaret eder. Yeryüzünde açık bir fay kırığı bulunamaz.

Toz bulutunun içinde Sangçal

En ağır yıkım, Heraz ile Talar nehirlerinin yukarı vadileri arasındaki dağlık kuşaktadır. Ambraseys ve Melville'in İran depremleri tarihine göre Bendpey, Dalar Rustak ve Çelav köy gruplarında yaklaşık 120 köy tamamen yıkılır. Nandel, Sangçal, Çelyasar, Nesel, Endvar ve Perdeme'de taş duvarlar ve ağır toprak damlar aileleri altına alır. Burun, Varzane, Şengelde, Nal ve Dinan'da yamaçlardan inen kaya düşmeleri ve heyelanlar yıkımı büyütür. Sicarud ve Şirkale vadilerinde yollar kapanır.

Heraz vadisinde, Amol'e yaklaşık 45 kilometre uzaklıkta, Aliabad yakınında büyük bir kaya kütlesi nehre yığılır. Yaklaşık 20 metre yüksekliğinde doğal bir set oluşur, arkasında bir kilometre boyunda bir göl birikir. Dönemin gazeteleri setin yıkılması hâlinde aşağıdaki Amol'ün tehlikeye girebileceğini yazar.

Heraz yolu üzerindeki az sayıdaki mühendislik yapısı görece az zarar görür. Bayjan'da 80 metrelik taş kemerli köprünün ayakları oturur, tabliyesi çatlar. Kuhrud ile Bayjan arasındaki tünelin kaplaması yarılır. Abgerm yakınındaki Amirabad'da yapımı süren bir otel tamamen çöker. Sangçal'ın kuzeyindeki dağlarda kilometrelerce uzanan yarıklar açılır; bilim insanları bunların fay değil, heyelan izi olduğunu düşünür.

Ambraseys ve Melville, merkez bölgeye ulaşmanın ve içinde dolaşmanın en iyi koşulda bile zor olduğunu not eder: kuzeyi sık ormanla kaplıdır, güneyi heyelanlarla dolu ve neredeyse geçit vermez. 1964'te elde bulunan yetersiz haritalarla bölgede yalnız tek bir büyük fay kırığı gözden kaçmamıştır.

Heraz yolu ve şehirler

Hasar dağlarla sınırlı kalmaz. Hasar Pol-e Sefid, Şirgah ve Alaşt'a kadar uzanır; Kaslian nehri kıyısında birkaç ev çöker. Vane'deki küçük imamzade türbesi ve Heraz yolu üzerindeki İmamzade Haşim türbesinin kubbesi ağır hasar görür. Pulur ve Feşem'de birkaç dam çöker.

Tahran'da da yer sallanır. Mehdi Zare'ye göre başkentte sarsıntının şiddeti yaklaşık 6 düzeyindedir; halk korkuya kapılır, özellikle güney Tahran'da bazı evler zarar görür. Hazar kıyısındaki ovada hasar hafiftir: Sari ve Amol'deki tütün tesisleri, Kaimşehir'de yeni yapılmış birkaç ev, Babol'de bir su kulesinin çapraz bağlantıları etkilenir.

Mazenderanlı tarihçi Mehcuri'nin 1966'da yayımlanan kitabına göre Babol ve Amol'de dükkânlar ve resmî daireler birkaç gün kapalı kalır. Şehir halkı evlerine girmeye korkar, tarlalara çıkıp çadır kurar. Altı gün içinde 5 büyüklüğünde altı artçı deprem gelir.

Enkazdan mezara

Dağ köylerinde ilk saatlerde dışarıdan kimse yoktur. Kurtarma da cenaze de köylülerin işidir. Ali Ekber Kiyani o yıl Firuzcah aşiretinin başındadır; çevre köylerden yaralılar ve yakınlarını kaybedenler ona başvurur. Kiyani, notlarında o günleri anlatır.

Kiyani, Mirza Ali Ağa Kazımi ve birkaç akrabasıyla Anicdan köyüne gider. Toprağın ve yıkıntının altından kadın, erkek, çocuk yirmi sekiz ceset çıkarırlar. Cesetleri biraz suyla yıkarlar. Kefen için evleri tek tek dolaşıp patiska ve bez toplarlar. Mezarları taşlı dağ toprağında kürek ve kazmayla kazarlar. Kiyani bu yorgunluğun yazıyla anlatılamayacağını söyler. Daha uzak köylerde ölüleri yine köylüler kendileri gömer.

Kiyani'ye göre yayla köylerinde evlerin yaklaşık yüzde sekseni yıkılır; yiyecek, eşya, ne varsa toprağın altında kalır. Kiyani durumu İran'ın yardım kuruluşu Kızıl Aslan ve Güneş Derneği'ne ve devlet dairelerine mektuplarla, defalarca bildirir.

Nişelli yazar Hüseyin Süleymantabar, depremden sonra köye vardığında gördüklerini bir ağıtta anlatır. Sabah sekiz buçukta Nişel'e geldiğini, köyün mezarlığında kefene sarılmış gençleri gördüğünü yazar; o sahneyi bir mahşere benzetir.

Katırla gelen yardım

Yardımın önündeki en büyük engel yolsuzluktur. Gülügah'taki sağlık ocağı da depremde yıkılmıştır; yaralıların tedavisi daha da zorlaşır. Babol ve Bendpey'in ileri gelenlerinden Nureddin Allamezade ve Hacı Ağa Firuzi, yardım kuruluşu (bugünkü adıyla Hilal-i Ahmer), jandarma ve hayırseverlerle birlikte çadır, battaniye ve erzak toplar. Yükler tomruk kamyonlarıyla, Babol'den arabaların gidebildiği son nokta olan Genc Efruz istasyonuna taşınır, oradan yerel halkın yardımıyla hayvan sırtında dağa çıkarılır.

Kiyani'nin notlarına göre Şeyh Musa yaylasına ilk ekip ancak depremden on beş gün sonra varır. Babol'den gelen ve Hacı Abbas Kerbasi'nin yönettiği ekip şeker, çay, pirinç ve battaniye getirir ve bunları depremzedelere dağıtır. Ekiple birlikte bir sağlık memuru da gelir; Kiyani onun yaralılara çok yardımı dokunduğunu yazar. Bir ay sonra iki ekip daha gelir ve yıkılan evler için para yardımı yapar.

Babol'de yaşayan, aslen Çerat köyünden Hüseyin Yezdani, depremde ağır kayıp veren köyüne 10 bin tümen bağışlar. Etiraf gazetesinin başyazarı Allamezade ise on dört gün süren yardım çalışmasının ardından bölge halkına bir mesaj yayımlar; yaralıları tedavi etmek için ellerindeki imkânla yola çıktıklarını yazar ve ölenler için başsağlığı diler.

Kaç kişi öldü

Depremin ölü sayısı kesin değildir; elde birbirini tutmayan birkaç rakam vardır. NOAA'nın veri tabanı 1.100 ölü kaydeder. Farsça Vikipedi yaklaşık 1.200 ölüden söz eder. Ambraseys ve Melville ise yaklaşık 1.500 ölü ve 120 yıkılmış köy rakamını verir. Mehdi Zare, ölü sayısının 1.200 ile 1.500 arasında olduğunu söyler. Maddi hasar yaklaşık 25 milyon dolar olarak tahmin edilir.

Köy köy rakamlar da kaynağa göre değişir. İngilizce Vikipedi'nin aktardığı listeye göre Zirab'da 200'den fazla, Sangçal'da 180, Perdeme'de 84, Nandel'de 65, Dinan'da 63, Pol-e Sefid'de 60 kişi ölür. Etiraf gazetesi ise 17 Temmuz 1957 tarihli sayısında Babol kaymakamlığının rakamlarını verir: 806 haneli ve 5.482 nüfuslu Sangçal ve çevresinde 133 ölü, 260 yaralı. Aynı habere göre doğu Bendpey yaylalarında 160 kişi ölür, yaklaşık 400 kişi yaralanır ve 1.300'den fazla ev yerle bir olur. Telef olan hayvanların sayısı birkaç bini geçer.

Ölümlerin bu kadar yüksek olmasının birkaç nedeni vardır. Deprem herkesin evde uyuduğu saatte gelir. Ağır damlı taş ve kerpiç evler bir anda çöker. Heyelanlar ve kaya düşmeleri evleri gömer. Mehdi Zare, yıkımı büyüten şeyin yalnız sarsıntı değil, heyelanlar, yolların kapanması ve nehrin tıkanması olduğunu vurgular.

Japonya'dan gelen mühendisler

Depremden sonra Japonya'dan bir uzman heyeti İran'a gelir. Heyette Tokyo Üniversitesi'nden deprem bilimci Hagivara ile Waseda Üniversitesi'nden, depreme dayanıklı yapı tasarımının öncülerinden mühendis Taçu Naito vardır. Heyet Sangçal'ı gezer, sonra Tahran'daki yeni yapıları da inceler.

Bu yapılardan biri, Tahran'ın güneyindeki Nazıabad'da devlet eliyle yükselen konutlardır. Şantiyenin sorumlusu genç inşaat mühendisi Ali Ekber Muinfer'dir. Muinfer 2014'teki bir söyleşide, Japon uzmanlara Nazıabad'ın nasıl yapıldığını anlattığını hatırlar. Bir süre sonra Japonya'dan bir davet gelir: biri sismoloji, biri deprem mühendisliği okumak üzere iki İranlı Tokyo'ya çağrılır. Muinfer, evli ve iki çocuk babası olmasına rağmen gider.

Tokyo'da hocası, Nazıabad'ı gezen Naito çıkar. Muinfer'e göre bursu görünüşte üniversite verir, ama masrafları aslında Naito kendi cebinden karşılar. Muinfer'in aktardığına göre Naito, İran'daki binaları depreme karşı dayanıksız bulmuş ve İran ile Türkiye'den gençleri Japonya'ya getirip yeni bilgiyle tanıştırmayı insanlık borcu saymıştır. Türkiye'den bu programa katılan kişi, sonradan deprem mühendisliği alanında tanınan Muzaffer İpek'tir. Muinfer, İran'a deprem mühendisliği uzmanlığıyla dönen ilk kişi olur.

Neyi değiştirdi

Yaylalarda deprem bir takvim başlangıcına dönüşür. Bölge halkı yılları uzun süre "depremden önce" ve "depremden sonra" diye sayar. Kiyani'nin notlarına göre maddi kayıplar zamanla telafi edilir, ama birçok yayla köyü terk edilir. Araba yolu yoktur, her hizmet at ve katırla gelmektedir ve halkın çoğunun yeniden kurmaya gücü yetmez. Ambraseys ve Melville de bölgede pek çok yerleşimin tamamen boşaldığını not eder.

Aynı yıl İran'ı bir felaket daha vurur. 13 Aralık 1957'de batıdaki Hemedan bölgesinde Ferseniç depremi en az 1.130 kişiyi öldürür. Birkaç ay arayla iki büyük deprem, kırsal İran'daki yığma evlerin ne kadar savunmasız olduğunu gösterir. Sangçal depremi, Japon uzmanların ziyaretiyle İran'da deprem mühendisliğinin ilk uzmanlarının yetişmesine de yol açar.

Bilimsel açıdan Sangçal depremi, Elburz'de aletle kaydedilen en büyük ikinci depremdir; ondan büyüğü 1990'daki 7,3 büyüklüğündeki Mancil-Rudbar depremidir. Ayrıca ikincil tehlikelerin gücünü gösterir: heyelanlar, kaya düşmeleri ve nehri tıkayan set, sarsıntının kendisi kadar can alır.

Bugün

Sangçal bugün Bendpey'in dağlık kesiminde bir köy olarak yaşıyor. Heraz yolu Tahran'ı Hazar kıyısına bağlamaya devam ediyor; depremde kubbesi zarar gören İmamzade Haşim türbesi yolun üzerinde duruyor. Yerel yazılarda deprem her yıl dönümünde anılıyor; İranlı basın 2026'da 69. yılında depremi yeniden hatırlattı.

Tehlike geçmiş değildir. Golbagh'ın aktardığı bir deprem bilimi değerlendirmesine göre Kuzey Elburz Fayı'nın Çelav ile Kecur arasındaki orta kesiminin uzun süredir büyük deprem üretmemiştir ve burada 7 büyüklüğünde bir deprem beklenir. Aynı fay 2004'te Firuzabad-Kecur'da 6,5 büyüklüğünde bir depreme yol açmış, 27 kişi ölmüştü. Tahran'a bu kadar yakın bir dağ kuşağında 1957'nin dersi hâlâ geçerli.

Kaynaklar

• Ambraseys, N. N. ve Melville, C. P. (1982). A History of Persian Earthquakes. Cambridge University Press (Uluslararası Deprem Bilimi ve Mühendisliği Araştırma Enstitüsü'nün aktardığı biçimiyle).
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4137.
• Khabaronline (2026), Mehdi Zare ile Sangçal depreminin yıl dönümü haberi.
• Golbagh.ir, "1336 Bendpey depremi" derlemesi: Ali Ekber Kiyani'nin notları, Etiraf gazetesi (26 Tir 1336), Mehcuri (1966), Ali Ekber Muinfer söyleşisi.
• Vikipedi (Farsça), Sangçal depremi; Mirza Hüseyin Galeşi İmran'ın anlatımı (başlangıç kaynağı).
• Vikipedi (İngilizce), 1957 Alborz earthquake ve 1957 Farsinaj earthquake (başlangıç kaynağı).