1935 Mazendaran Depremi: Heyelanların Kapattığı Elburz Köyleri

12 Nisan 1935, cuma, gece yarısını iki saati aşkın geçmiş. Hazar Denizi'nin güneyinde, Elburz Dağları'nın ormanlık kuzey yamaçlarındaki köyler uykuda. Evler ahşap, damlar saman örtülü. Birazdan yer sarsılacak, ardından gelen artçılar yamaçları vadilere indirecek. Sari'den yola çıkan ilk yardım ekibi, yolları kapatan heyelanlar ve yağmur yüzünden yıkılan köylere ulaşamayıp geri dönecek. Bu deprem, bölgeyi beş hafta içinde vuran ikinci depremdir.

Depremden önce

Mazendaran, İran'ın Hazar kıyısındaki eyaletidir. Sari gibi şehirler kıyı ovasındadır; güneyde Elburz Dağları sık ormanlarla kaplı yamaçlarla yükselir. Dağ köylerinde evlerin çoğu ahşap çatkılıdır, damları samanla örtülüdür. Kerpiç evler de vardır. Sari'nin güneyindeki dağlık bölge, eski adıyla Hezarcerib, bugün de adı yaşayan Çahardange ve Dodange gibi bölümlere ayrılır.

Bu dağların deprem geçmişi uzundur. Tarihçi deprembilimciler Nicholas Ambraseys ve Charles Melville, 1127'de Hezarcerib'de büyük bir depremin Firrim bölgesindeki köyleri yıktığını, Kunim ve Zarim köylerinin neredeyse tamamen harap olduğunu, Devlet adlı bir köyün heyelanla derenin karşı yakasına taşındığını aktarır. 1301'de yine Firrim çevresindeki pek çok köy yıkılır; 1687'de Mazendaran'da bir deprem köyleri yıkıp heyelanları tetikler.

1935 İran'ı hızla değişen bir ülkedir. Rıza Şah 1927'den beri Hazar'ı Basra Körfezi'ne bağlayacak Trans-İran Demiryolu'nu yaptırmaktadır; hat Mazendaran'da Talar vadisinden geçerek Elburz'u aşacaktır. Rıza Şah bu bölgenin çocuğudur: Savadkuh'taki Alaşt köyünde doğmuştur. Aynı yılın 21 Mart'ında, Nevruz'da, yabancı devletlerden yazışmalarda ülkeye "Pers" yerine "İran" denmesini ister. Yeni rejimin dinî törenlere getirdiği sınırlamalar, özellikle Muharrem yaslarına konan yasaklar, halkın bir kesiminde öfke biriktirmektedir.

Beş hafta önce: Talar vadisi

5 Mart 1935 öğleden sonra, Talar ırmağının doğusunda yıkıcı bir deprem olur. Büyüklüğü 5,8 olarak hesaplanır. Ambraseys ve Melville'e göre seyrek nüfuslu Benaft ve Dodange bölgelerinde sekiz köy yıkılır, on dokuz köy hasar görür. Evlerin çoğu ahşap olduğu için köylerdeki kayıp görece azdır; kitap yaklaşık altmış ölüden söz eder.

Asıl darbeyi yapımı süren demiryolu alır. Talar vadisinde, Doab ile Surhabad arasında hat yer yer bozulur. 10 numaralı tünelin ağzı kaya düşmeleriyle kapanır, tünelin tavanı çöker ve içerideki işçilerin bir kısmı ölür. Doab ve Abbasabad'da vadiden çıkan yolları kapatan kaya düşmeleri 46 işçiyi öldürür, Kuhpaye'deki inşaat ekiplerinin barakalarını yıkar. Demiryolu kasabası Aliabad'da (birkaç ay sonra Şahi, bugün Kaemşehir) birkaç eski ev, tekstil fabrikasının çatısı ve bacası çöker. Sarsıntı Hazar kıyısı boyunca hissedilir.

Bu iki depremi inceleyen İranlı yerbilimciler Ehteşami-Moinabadi, Abbasi ve Saket, 2022'deki çalışmalarında iki depremin bu kadar yakın zamanda olmasının bir rastlantı olmayabileceğini, ilk depremin bölgedeki gerilimi değiştirerek ikincisini tetiklemiş olabileceğini öne sürer.

23 Ferverdin gecesi

İran takvimiyle 23 Ferverdin 1314, miladi takvimle 12 Nisan 1935 cuma. Amerikan NOAA kataloğu ana sarsıntıyı 11 Nisan'ı 12 Nisan'a bağlayan gece, Greenwich saatiyle 23.14'te kaydeder; bu, yerel saatle gece 02.45 sularına denk gelir. Ambraseys ve Melville de depremin gece yarısından birkaç saat sonra geldiğini yazar.

Merkez üssü Sari'nin güneyinde, Gulican ve Çahardange bölgelerinin ormanlık dağlarıdır. NOAA kaydı yeri "Kevsut, Elburz, Sari" diye verir. Kevsut (Kosut) bugün Sari ilçesinin Çahardange bölümünde, 2016 sayımında 163 kişinin yaşadığı küçük bir köydür.

Depremin büyüklüğü için kaynaklar farklı rakamlar verir: NOAA 6,4, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun eski bülteni 6,3, 2022 tarihli İran çalışması ise 6,8 kullanır. NOAA kaydındaki şiddet IX'dur, odak derinliği 15 kilometre.

Ana sarsıntıdan sonraki yirmi dört saat içinde beş büyük artçı gelir. Ambraseys ve Melville'e göre bu artçılar, ana şokun yaydığı enerjinin yarısı kadar enerji açığa çıkarır. Yani köyler tek bir darbeyle değil, art arda gelen sarsıntılarla yıkılır.

Yanan köyler, kayan yamaçlar

Bölgedeki evlerin çoğu ahşap çatkılı ve saman damlı olmasına rağmen pek çoğu çöker. Ambraseys ve Melville, ana şok ve artçıların yirmi altı köyü yerle bir ettiğini, seksen köyü de onarılamayacak kadar harap ettiğini yazar. Kevsut ve Verand'da yıkıntıları yangın izler; çökmüş ahşap evler tutuşur.

Gerdeşi, Kadikola ve Çurat köylerinde ise felaketi tamamlayan heyelanlardır. Şiddetli artçılar dik yamaçları harekete geçirir. Dausalle yakınında Ticanrud ırmağının kuzey yakasından kopan yarım kilometrelik bir kütle ırmağın önünü keser. Verand, Alamdar ve Kevsut arasında dağ yamaçları ırmağın iki yakasında birden aşağı kayar. Görece düz arazide bile, Talukola ile Kunim'in kuzeyi arasında ve Ariyam ile Sankur arasında toprak kayar.

Aynı gün, Greenwich saatiyle 12.44'te, yani yerel saatle öğleden sonra gelen büyük bir artçı, Amuri, Pahne ve Ahudeşt köylerinin son kalan duvarlarını da yıkar. Bu artçı Sari'de büyük paniğe yol açar.

Geçit vermeyen vadi

Depremden hemen sonra eyalet merkezi Sari'den bir yardım ekibi dağlara doğru yola çıkar. Ama heyelanlar yolları, geçitleri ve dereleri kapatmıştır; depremin ardından yağan yağmur da toprağı daha da yumuşatır. Ekip Ticanrud vadisinde Verand'ın ötesine geçemez. Ambraseys ve Melville'in aktardığına göre ekip geri çağrılır ve 17 Nisan'da üssüne döner.

Yerine ordu bir birlik gönderir. Ancak askerler de Kadikola'nın ötesine ilerleyemez. Böylece depremin merkezindeki köyler günlerce dış dünyadan kopuk kalır. Hayatta kalanlar, yaralılarını ve ölülerini kendi imkânlarıyla, yıkılmış evlerin ve kaymış yamaçların arasında aramak zorundadır.

Kitap bu bölümde kişi adı vermez; ölenlerin ve kurtulanların adları elimizdeki kaynaklarda geçmez. Dönemin bilgisi büyük ölçüde Tahran'daki İttilaat gazetesinin haberlerinden, demiryolu inşaatını yürüten Kampsaks konsorsiyumunun yerleşik mühendisinin özet raporundan ve İngiliz diplomatik yazışmalarından gelir. Ambraseys ve Melville, Londra'daki Times gazetesinin olayları yerel basından önce duyurduğunu da not eder.

Şehirlerde çatlaklar ve öfke

Dağların dışında hasar yaygındır ama hafiftir. Aliabad'da (Şahi) pamuk fabrikası, şeker fabrikası ve 5 Mart depreminde zarar görmüş tekstil fabrikası gibi pek çok kamu binası yeniden hasar alır; yüksek bir su deposu ve iki fabrika bacası çöker. Sari'de, valinin evi de dahil, pek çok evin duvarı çatlar; havuzlardaki su dışarı taşar. Nika'ya giden demiryolunda altıncı kilometrede zemin oturur. Amol'de birkaç eski ev yıkılır, Eşref'teki Bağ-ı Kasr ve Babol'deki Şah bahçesi hafif hasar görür.

Sarsıntı doğu-batı yönünde geniş bir alanda, Şirvan'dan Reşt'e, Sovyet topraklarındaki Gazan Kuli'den Semnan'a kadar hissedilir. Küçük artçılar yaklaşık altı ay sürer.

Deprem şehirlerde başka bir şeyi de sarsar. Ambraseys ve Melville, İngiliz diplomatik belgelerine ve İranlı yazar Divanbeyi'nin anlatımına dayanarak Sari ve Babol'de halkın bir kısmının depremi, hükümetin Muharrem yas alaylarını yasaklamasına karşı bir ilahi ceza olarak yorumladığını aktarır. Bu inanç hükümet karşıtı gösterilere döner. Gösterilerde polise saldırılır; Babol'de ordunun müdahalesiyle olaylar kanlı biter ve çatışmada can kayıpları olur. Kaynaklar ölü sayısını vermez.

Bin yıllık kuleler

Depremin en ilginç tanıkları, bölgenin yaklaşık bin yıllık mezar kuleleridir. Laciym köyündeki on dört metrelik silindir kule, 1022-1023'te Bavendiler döneminde yapılmıştır ve depremden yaklaşık iki buçuk ay önce, 24 Ocak 1935'te İran'ın ulusal miras listesine alınmıştır.

Ambraseys ve Melville'e göre deprem bu kuleye hiç zarar vermez; köydeki ahşap çatkılı evler de ayakta kalır. Buna karşılık Laciym'deki bütün kerpiç evler yıkılır, ama bu evlerde ölen olmaz. Kulenin biraz aşağısında toprak kayar; bunda depremin ardından yağan şiddetli yağmurun da payı vardır.

Kayaya oturtulmuş Resket kulesi de önemsiz hasar alır: kuzey yüzündeki eski çatlaklar biraz daha açılır. Ambraseys'in 1970'lerde konuştuğu, seksenini aşmış bir Resket Ulya'lı, depremin kulenin içindeki sıvaların bir kısmını döktüğünü ve çatlakları "içinden bakılabilecek" kadar genişlettiğini anlatır. Çevredeki Resket Süfla ve Resket Ulya köylerinde ise kerpiç evler çöker. Bin yıllık taş ve tuğla ayakta kalırken, yeni yapılmış kerpiç duvarlar yıkılmıştır.

Kaç kişi öldü

Depremin bilançosu konusunda kaynaklar uzlaşmaz. NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı 690 ölü verir. Ambraseys ve Melville ise yaklaşık 480 kişinin öldüğünü yazar. Farsça Vikipedi, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun PAGER-CAT kataloğunu kaynak göstererek "yaklaşık 500" der.

Farkın bir nedeni, bölgenin aynı yıl birden fazla depremle sarsılmış olmasıdır. Ambraseys ve Melville, merkez bölgenin seyrek nüfuslu olduğunu ve köylülerin bu depremin etkileriyle o yıl gelen diğer sarsıntıların etkilerini birbirinden ayıramadığını, bu yüzden sahada toplanan bilginin sınırlı kaldığını açıkça yazar. Ölü sayıları, köylere günlerce ulaşılamayan bir felaketin yaklaşık hesabıdır.

Neyi değiştirdi

1935 depremleri, İran'ın en iddialı projesi olan Trans-İran Demiryolu'nun Elburz'u aşan bölümünün deprem kuşağında yapıldığını açıkça gösterdi. 5 Mart'ta tünel çöktü, işçiler öldü; 12 Nisan'da Nika hattında zemin oturdu. Hat yine de tamamlandı ve 1938'de açıldı; 2021'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.

Deprem, bilim için de bir ders oldu. Ambraseys ve Melville 1974 ve 1975'te bölgeye saha gezileri yaparak heyelan izlerini haritaladı ve sahada görülen zemin bozulmalarının fay kırılmasıyla ilgisi olduğuna dair bir kanıt bulmadı. 1950'de bölgeye gelen jeolog J. Stöcklin, ağaç halkalarını sayarak Vastakola yakınındaki bir heyelanın 1935'e tarihlendiğini hesapladı. 2022'deki çalışma ise depreme yol açmış olabilecek fay olarak Kadikola, Çaçkam ya da Kuzey Elburz faylarını gösterdi, ama kesin fayın bulunmasının güç olduğunu kabul etti.

Bölgenin dik ve ormanlık yamaçlarında depremin asıl öldürücü gücünün heyelan olduğu da bu depremle belgelendi. Ambraseys ve Melville, Sadat, Mazde, Şişak ve Kadikola arasındaki ormanlık bölgeye, sık depremler ve heyelanlar yüzünden yöre halkının "zelzele kuh", yani "deprem dağı" dediğini not eder.

Bugün

Kevsut ve çevresindeki köyler bugün Sari ilçesine bağlı Çahardange bölümündedir; bölümün merkezi Kiyasar'da 2016'da 3.384 kişi yaşıyordu. Aliabad, 1935 Eylül'ünde Şahi adını aldı; 1979 devriminden sonra Kaemşehir oldu. Laciym ve Resket kuleleri hâlâ ayakta. Elburz'un kuzey yamaçlarında ormanlar ve heyelan izleri, 1935 baharının hatırasını taşımayı sürdürüyor.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys ve C. P. Melville, A History of Persian Earthquakes, Cambridge University Press, 1982 (1935 Talar-rud ve Kusut-Mazandaran depremleri, notlar 357-367; İttilaat 1314 sayıları, FO 371 18996 ve Divanbegi 1969 aktarımları)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3544 (11 Nisan 1935, Kevsut, Elburz, Sari)
• M. Ehteshami-Moinabadi, E. Abbasi, A. Saket, Seismotectonics and consequences of the 1930s large earthquakes in eastern Mazandaran, north of Iran, Journal of Mountain Science 19(2), 2022 (özet)
• Farsça Vikipedi, Kosut 1314 depremi maddesi (PAGER-CAT kataloğuna dayalı); İngilizce Vikipedi, Kosut, Kiasar, Qaem Shahr, Lajim Tower, Trans-Iranian Railway, Reza Shah maddeleri (başlangıç kaynağı)