1925 Bajestan Depremi: 500 Ölünün Arkasındaki Sessizlik

Aralık 1925. İran'ın doğusunda, Horasan'ın güneyinde, tuz çölünün kıyısındaki Bajestan. Kerpiç evler, kanatlardan akan su, nar bahçeleri, kervansaraylar. Tahran'da o hafta bir hanedan düşüyor, yerine yenisi geliyor. 14 Aralık Pazartesi günü Bajestan'da yer sallanıyor. Uluslararası kataloglar bu depremde 500 kişinin öldüğünü yazıyor. Ama ölenlerin adı, yıkılan köylerin listesi, depremin saati hiçbir yerde yok. Bu yazı, bir rakamın arkasında ne bilindiğini ve ne bilinmediğini anlatıyor.

Depremden önce

Bajestan, bugünkü Razavi Horasan eyaletinin güneybatısında, üç yanı dağlarla çevrili küçük bir kasabadır. Gonabad'ın yaklaşık 50 kilometre batısında, Ferdows'un 62 kilometre kuzeyindedir. Yakınında, halk arasında bir zamanlar göl olduğu anlatılan ve bugün tuz çölüne dönmüş Bajestan kaviri uzanır. Ortaçağ coğrafyacısı Yakut el-Hamevî burayı Nişabur'a bağlı bir köy olarak anar; Hafız-ı Ebru ise Zeynabad, Marandiz ve Yunsi köylerinden oluşan küçük bir bölge olarak tarif eder.

Kasaba kervan yollarının üzerindedir. Çevresinde Fahrabad, Kasımabad ve Zeynabad gibi rabatlar ve kervansaraylar vardır; Kaçarlar döneminde yollar ve ticaret Bajestan'a canlılık getirir. Halk tarım ve el sanatlarıyla geçinir: nar, safran, kimyon; köylerde giyve denen bez ayakkabı, kilim ve halı dokunur. Bölgenin narı ünlüdür; Bajestan'a bugün bile "kırmızı yakutların toprağı" denir.

Su, yerin altından gelir. Komşu Gonabad'daki Kasabe kanatı, kuyuları ve uzun yeraltı kanallarıyla dünyanın en eski ve en büyük kanat sistemlerinden biri sayılır; 427 kuyusu ve 33 kilometreyi aşan uzunluğuyla bugün UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Kanatlar bu kurak ovada yaşamın kendisidir; bir depremde çökerlerse köy susuz kalır.

Bajestan zor yıllar da görmüştür. 1872'de şiddetli bir kıtlık bölgede ölümlere ve göçlere yol açar. Deprem de bu topraklara yabancı değildir. Tarihçiler Nicholas Ambraseys ve Charles Melville'in derlediği İran deprem tarihine göre Gonabad'da 1238 civarında yıkıcı bir deprem olur. 1678'de bir başka deprem Horasan'da pek çok köyü yıkar; Gonabad kasabası tamamen harap olur, yalnızca eski Cuma Camii ayakta kalır. Kasaba, çevre köylerden gelen hayatta kalanlarla yeniden kurulur.

Daha yakın bir örnek de vardır. 25 Mayıs 1923'te, Bajestan'ın kuzeydoğusunda, Torbat-ı Haydariye yakınlarında bir deprem Kuzan köyünü yerle bir eder. Yetkililer 2.219 ölü sayar. Meşhed'deki Amerikan misyonundan bir doktor ise ölü sayısının bin kişiyi geçmediğini, raporların şişirildiğini söyler. Bu tartışma, Horasan depremlerindeki rakamların neden dikkatle okunması gerektiğini de gösterir.

Tahran'da taht değişirken

1925'in son ayları İran'da büyük bir siyasi dönüşümün aylarıdır. Kazak Tugayı'ndan yetişen Rıza Han, 1921 darbesinden sonra önce savaş bakanı, sonra başbakan olmuştur. 31 Ekim 1925'te Meclis, Kaçar hanedanını tahttan indirme kararı alır.

Ardından bir Kurucu Meclis seçilir. Meclis 6 Aralık'ta toplanır ve 12 Aralık 1925'te Rıza Pehlevi'yi İran şahı ilan eder. Son Kaçar hükümdarı Ahmed Şah'ın saltanatı resmî olarak 15 Aralık'ta sona erer.

Bajestan depremi bu iki tarihin tam ortasına, 14 Aralık'a düşer. Başkentin bütün dikkati tahtta, yeni hanedanda, yemin törenlerindedir. Tahran'dan yüzlerce kilometre uzaktaki bir çöl kasabasının sarsıntısı, o haftanın gazetelerinde ne kadar yer bulur, bilinmiyor. Bu yazı için okunan kaynakların hiçbiri depremi dönemin bir gazetesinden aktarmıyor.

14 Aralık 1925

Depremi bugüne taşıyan başlıca kayıt, ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) Önemli Depremler Veritabanı'dır. Kayıt kısadır: tarih 14 Aralık 1925, yer "İran: Bajestan", merkez üssü yaklaşık 34,6 kuzey enlemi ve 58,1 doğu boylamı. Büyüklük 5,5 olarak verilir, ama ölçeğin türü belirtilmez. Saat yoktur. Derinlik yoktur. Şiddet değeri yoktur.

Kayıttaki tek kayıp bilgisi ölü sayısıdır: 500. Yaralı sayısı, yıkılan ev sayısı, hasar tutarı boş bırakılmıştır. Etkilenen köylerin adı da yoktur; kayıt yalnızca Bajestan adını taşır. NOAA bu rakamı kesin bir sayım olarak değil, yuvarlak bir tahmin olarak verir; veritabanı ölü sayısını ayrıca "101 ile 1.000 arası" sınıfına koyar.

Bu bilgiler başka yerlere de yayılmıştır. İngilizce Vikipedi'nin 1925 depremleri listesi, Bajestan depremini 500 ölüyle yılın ikinci en ölümcül depremi olarak gösterir; Çin'in Yunnan eyaletindeki Mart depreminin hemen arkasında. Farsça Vikipedi'nin Bajestan ilçesi sayfası da 1304 yılında (İran takvimiyle) 5,5 büyüklüğünde bir depremin Bajestan'ı sarstığını ve yaklaşık 500 kişinin öldüğünü yazar. İki kaynak da aynı veritabanına dayanır; bağımsız bir doğrulama getirmez.

O pazartesi Bajestan'da ne olduğuna dair, yani evlerin nasıl çöktüğüne, insanların enkazdan nasıl çıkarıldığına, yardımın gelip gelmediğine dair okuduğumuz hiçbir kaynakta bilgi yok. Bu yazı o boşluğu hayal gücüyle doldurmuyor.

Bir rakamın izinde

NOAA kaydı iki kaynağa dayanır. Birincisi, 1978'de ABD'deki Northwestern Üniversitesi'nde B. Rowshandel, S. Nemat-Nasser ve H. Adeli'nin hazırladığı "İran'da sismik risk üzerine deneme niteliğinde bir çalışma" başlıklı teknik rapordur. İkincisi, Honolulu'daki Uluslararası Tsunami Bilgi Merkezi'nin süreli yayını Tsunami Newsletter'dır. Kara içindeki bir çöl kasabası için ikinci kaynağın neden gösterildiği açık değil. Rowshandel ve arkadaşlarının rakamı nereden aldığı da kayıtta yazmıyor.

İran depremleri için en kapsamlı tarihî kaynak, Ambraseys ve Melville'in 1982'de Cambridge University Press'ten çıkan "A History of Persian Earthquakes" kitabıdır. Kitap, dönemin Fars basınını, konsolosluk yazışmalarını ve saha araştırmalarını tarar. Bu kitabın aletsel depremler listesinde 1925 yılı için tek bir kayıt vardır: 24 Eylül 1925'te, güneyde, Hürmüz Boğazı yakınlarında bir deprem. 14 Aralık'ta Bajestan'da bir deprem kitapta yer almıyor.

Uluslararası Sismoloji Merkezi'nin (ISC) bülteni de aynı sonucu veriyor. 1925 Kasım'ı ile 1926 Ocak'ı arasında İran ve çevresini kapsayan bölgede bültende üç olay kayıtlı: 23 Kasım ve 10 Aralık'ta İran'ın kuzeydoğu sınırının ötesinde, Orta Asya yönünde; 18 Aralık'ta ise güneybatıda. 18 Aralık olayı, NOAA'nın Buşehr yakınlarında, Ahram çevresinde iki kişinin öldüğünü yazdığı depremle örtüşüyor. 14 Aralık'a ait bir kayıt ise yok.

Bunun birkaç açıklaması olabilir. Ambraseys ve Melville, 1900-1925 arasında Fars basınının ancak elli kadar depremi haber yaptığını, bazı yıkıcı depremlerin gazetelerde hiç yer almadığını yazar. Aletsel kayıtlar da o yıllarda azdır ve hassas değildir. Tahran'ın önemli gazetelerinden İttilaat ancak Temmuz 1926'da yayına başlar. Yani gerçek bir deprem kayıtlardan kaçmış olabilir. Ama tersi de mümkündür: tarih, yer ya da ölü sayısı başka bir olayla karışmış olabilir. Okuduğumuz kaynaklarla hangisinin doğru olduğu söylenemiyor. Bu nedenle 500 rakamı, doğrulanmış bir sayım olarak değil, tek bir katalog kaydı olarak okunmalı.

Kerpiç köylerde deprem

1925'te Bajestan'da ne olduğunu bilmiyoruz; ama aynı bölgede sonradan yaşanan ve iyi belgelenen depremler, bu tür yerleşimlerin depreme nasıl tepki verdiğini gösteriyor.

23 Eylül 1947'de Bajestan'ın güneyinde, bugünkü Güney Horasan'da Dustabad depremi olur. Bölge seyrek nüfusludur; yerleşimler küçük çöl köyleridir. En az 500 kişi ölür, ama bazı köyler ölüm olduğunu bildirip sayı vermediği için kesin toplam bilinmez. Yalnız Dustabad'da 200 kişi ölür, 100 kişi yaralanır. Uzak köylerden haber almanın zorluğu, yirmi iki yıl sonra bile kayıtları eksik bırakır.

31 Ağustos 1968'de, Bajestan'ın güneyindeki Nimbluk vadisinde Deşt-i Beyaz depremi olur. Ambraseys ve Melville'e göre toplam ölü sayısı yaklaşık 10 bindir. Deşt-i Beyaz köyünde bütün evler tamamen çöker; 1.670 kişilik köyde 1.230 kişi ölür. Kakhk kasabası, birkaç sağlam yapı dışında yıkılır ve 1.379 kişi hayatını kaybeder. Ertesi gün gelen güçlü bir sarsıntı Ferdows'ta neredeyse bütün kerpiç evleri yıkar; burada yaklaşık 750 kişi ölür.

Aynı depremde çelik iskeletli su depoları, iyi örülmüş tuğla yapılar ve kırk metrelik bir baca hasarsız kalır. Yıkılan ve öldüren, kerpiç evlerdir. 1 Eylül sarsıntısı, Ferdows'un güneyindeki bazı köylerin kanatlarını da tıkar. 1925'teki Bajestan'ın evleri de büyük olasılıkla bu kerpiç evlerdendi; ama o gün hangi evin çöktüğünü gösteren bir belge bulunmuyor.

Neyi değiştirdi

Bajestan depremi, sonrasında bir yasa, bir yeniden yapılanma planı ya da bir yardım kampanyası bıraktığı belgelenmiş bir deprem değil. Bıraktığı asıl iz, bir katalog satırı ve bir uyarı.

Uyarı şu: deprem kataloglarındaki eski kayıtlar her zaman aynı güvenilirlikte değildir. Bazıları saha araştırmalarına, tanık anlatımlarına ve resmî sayımlara dayanır; bazıları tek bir raporun aktarımıdır. Bajestan'ın 500 ölüsü ikinci gruptandır. Ambraseys ve Melville, kitaplarında eski kataloglardaki bazı depremlerin gerçekte hiç yaşanmadığını, "sahte olay" olduğunu gösterir. Bajestan için böyle bir hüküm yok; ama bağımsız bir doğrulama da yok.

Bu belirsizlik bölgenin tehlikesini azaltmaz. Gonabad, Ferdows, Kakhk ve Torbat çevresinde yüzyıllar boyunca tekrarlanan yıkıcı depremler, Bajestan'ın da aktif fayların arasında durduğunu gösterir. 1968'de Deşt-i Beyaz Fayı'nın 80 kilometre boyunca kırılması, bu ovaların ne kadar büyük depremler üretebildiğinin kanıtıdır.

Bugün

Bajestan bugün kendi adını taşıyan ilçenin merkezidir. 2007'de Gonabad'dan ayrılarak ilçe olur. 2016 sayımında kasabanın nüfusu 11.741, ilçenin nüfusu 31.207'dir. Nar ve safran hâlâ en önemli ürünlerdir. Kasımabad ve Zeynabad kervansarayları, Marandiz ve Mezar camileri ayaktadır.

Bölgede küçük depremler sürüyor. Farsça kaynaklar 2016'da Yunsi bucağında 3,7, 2026 başında ise ilçede 3,1 büyüklüğünde sarsıntılar kaydediyor. 1925 depremi ise yerel belleğe dair okuduğumuz kaynaklarda bir anıt, bir mezar taşı ya da bir tanık anlatımıyla yer almıyor. Belki bir gün Tahran arşivlerinden, konsolosluk yazışmalarından ya da Horasan'daki bir ailenin hatıralarından o pazartesiye ait bir satır çıkar. O güne kadar Bajestan depremi, sorularıyla birlikte anlatılması gereken bir deprem.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3281 (İran: Bajestan, 14 Aralık 1925) ve kayıt 3282 (İran: Ahram, 18 Aralık 1925)
• Rowshandel, B., Nemat-Nasser, S. ve Adeli, H. (1978). A Tentative Study of Seismic Risk in Iran. Northwestern Üniversitesi, teknik rapor 78-3-9 (NOAA kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• Ambraseys, N. N. ve Melville, C. P. (1982). A History of Persian Earthquakes. Cambridge University Press
• Uluslararası Sismoloji Merkezi (ISC), ISC Bülteni, Kasım 1925 - Ocak 1926 arası İran bölgesi kayıtları (International Seismological Summary verisi)
• Vikipedi (İngilizce), List of earthquakes in 1925; 1923 Torbat-e Heydarieh earthquake; 1947 Dustabad earthquake; 1968 Dasht-e Bayaz and Ferdows earthquakes; Pahlavi dynasty; Ahmad Shah Qajar; 1925 Persian Constituent Assembly election; Qanats of Ghasabeh; Bajestan County (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Farsça), Bajestan ve Bajestan ilçesi maddeleri (başlangıç kaynağı)