856 Damgan Depremi: Kumis'i Yıkan Gece ve 200 Binlik Rakamın Hikâyesi

Aralık 856. Elburz Dağları'nın güney eteğinde, Horasan'a giden büyük kervan yolunun üzerinde Kumis bölgesi kışa girmiş. Bölgenin merkezi Damgan'da evler kerpiç, köylerin suyu dağdan inen kaynaklardan ve kanatlardan geliyor. Şaban ayının ortasında, bir gece yer yarılıyor. Damgan'ın yarısı yıkılıyor, 350 kilometrelik bir şeritte köyler toprağa gömülüyor. Bu deprem bugün pek çok listede 200 bin ölüyle tarihin en ölümcül depremlerinden biri olarak geçiyor. Ama o rakamın nereden geldiği, depremin kendisi kadar ilginç bir hikâye.

Depremden önce

856 yılında İran yaylası Abbasi Halifeliği'nin parçasıdır. Halife, onuncu Abbasi halifesi Mütevekkil'dir; başkent Bağdat değil, Dicle kıyısındaki Samarra'dır. Halifeliğin doğu toprakları, Horasan, fiilen Tâhirî ailesinin elindedir: 845'ten beri valilik Tâhir bin Abdullah'tadır. Tâhirîler Bağdat'a bağlıdır ama kendi bölgelerini geniş bir serbestlikle yönetir.

Kumis, kuzeyde Elburz Dağları ile güneyde Deşt-i Kevir çölü arasında sıkışmış dar ve verimli bir şerittir. Rey'den Nişabur'a uzanan Büyük Horasan Yolu bu şeritten geçer; yolun üzerinde Huvar, Semnan, Damgan ve Bistam gibi kasabalar dizilidir. Bölgenin idari merkezi Damgan'dır; kaynaklarda kimi zaman "Kumis şehri" diye de anılır.

Damgan'ın güneybatısında, otuz kilometre kadar ötede, eski bir şehrin kalıntıları vardır: Yunanların Hekatompylos, yani "yüz kapılı" dediği, Part İmparatorluğu'nun ilk başkentlerinden Şehr-i Kumis. Damgan'ın içinde ise İran'ın en eski camilerinden biri durur: Sasani döneminden kalma bir ateşgedenin yerine yapıldığı düşünülen Tarihhane Camii.

Bölge depremlerden habersiz değildir. Damgan'ın kuzeyinden, dağların içinden, sol yanal doğrultu atımlı Astaneh Fayı ve ona eşlik eden Damgan ve Kuzey Damgan fayları geçer. NOAA kataloğunun aktardığı bir derlemeye göre 853 ile 856 arası, Rey, Kaşan, Fars ve Hemedan çevresinde ağır hasarlı depremlerin yaşandığı bir dönemdir.

Şaban ayında bir gece

NOAA kaydındaki katalog notlarına göre deprem 242 yılının 18 Şaban'ında, Salı günü olur. Bu, 22 Aralık 856'ya denk gelir. Encyclopaedia Iranica aynı günü 20 Aralık olarak verir; bu yüzden tarih bazı kaynaklarda 20, bazılarında 22 Aralık diye geçer. Farsça bazı kaynaklarda ise yıl yanlışlıkla 235 olarak yazılır. Taberî yalnızca ayı verir: Şaban, yani 3-31 Aralık 856.

Sarsıntı gece gelir. İnsanların çoğu uykudadır. Bugünkü hesaplar büyüklüğü 7,9 olarak verir; en yüksek şiddet, Mercalli ölçeğinde X, yani "aşırı"dır.

Taberî'nin anlatımı kısadır: Kumis'te ve çevresindeki köylerde evler yıkılır, insanlar çöken duvarların altında kalarak ölür. Depremin en ağır vurduğu yer Damgan'dır.

Yarısı yıkılan şehir

Damgan'ın yarısı yerle bir olur. Şehrin güneybatısındaki Şehr-i Kumis de yıkılır. Batıda Huvar'dan doğuda Bistam'ın ötesine kadar, Elburz ile çöl arasındaki 350 kilometrelik verimli şeritte neredeyse bütün köyler harap olur. Hasar kuzeyde dağların ardına, Taberistan ve Cürcan'ın bazı kesimlerine kadar uzanır.

Dağlarda toprak yarılır. Ambraseys ve Melville'e dayanan kayıtlar, Damgan'ın kuzeyindeki dağlık bölgede yaygın zemin deformasyonlarından, büyük olasılıkla yüzeye ulaşan fay kırıklarından söz eder. Bugünkü araştırmacılar, sarsıntının dağ yamaçlarında heyelanlar da başlattığını düşünür.

Bölge için en uzun vadeli darbe sudur. Kumis'in köyleri dağdan gelen kaynaklara ve yer altı su kanalları olan kanatlara bağlıdır. Deprem kimi kaynakları ve kanatları kurutur; kimi yerde de heyelanlar ovaya inen dereleri tıkar. Yıkılan evleri yeniden yapmak mümkündür, ama suyu kesilen bir köyde hayat sürmez.

Bistam'dan İsfahan'a

Damgan'ın 70 kilometre kadar kuzeydoğusundaki Bistam'da yapıların üçte biri çöker. Doğuda Nişabur da güçlü biçimde sarsılır; Yakubî depremin Kumis ile birlikte Nişabur ve çevresini de vurduğunu yazar. Batıda Cibal bölgesi sallanır. Deprem Rey'de, Kum'da ve İsfahan'da hissedilir; İsfahan'da büyük endişeye yol açar.

Taberî aynı yıl Fars'ta, Horasan'da ve Suriye'de de depremler ve korkunç gürültüler olduğunu, Yemen'de de aynısının bir ay tutulmasıyla birlikte yaşandığını ekler. Bu olayların hepsinin aynı depremle ilgili olup olmadığı belli değildir.

Sarsıntılar bitmez. Artçılar birkaç yıl boyunca sürer ve büyük olasılıkla Batı Horasan'da yeni hasara yol açar.

Haber Bağdat'a ulaşıyor

Bu depremi bugüne taşıyan iki büyük tarihçi, olaya kendi çağlarında tanık olan iki kişidir.

Biri Taberî'dir. Hazar Denizi'nin güneyindeki Taberistan'ın Amul şehrinde, 839 kışında doğmuştur; yani deprem olduğunda 17 yaşındadır. On iki yaşında evinden ayrılıp önce Rey'de, sonra Bağdat'ta ders almıştır. 242 yılında Bağdat'tan güneye, Basra, Kufe ve Vasıt'a doğru yola çıktığı düşünülür. Memleketi Taberistan, depremin sarstığı dağların hemen kuzeyindedir. Taberî, onlarca yıl sonra yazdığı büyük tarihinde 242 yılının olaylarını anlatırken Kumis depremini ilk sıraya koyar.

Taberî bir de sayı verir: yıkılan evlerin ve çöken duvarların altında ölenlerin sayısı rivayete göre 45.096'dır. Rakamın bu kadar kesin olması, bir resmî sayımdan ya da bir listeden aktarıldığını düşündürür, ama Taberî kaynağını söylemez.

Öbürü Yakubî'dir. Abbasi bürokrasisinde kâtiplik yapmış bir aileden gelen tarihçi ve coğrafyacı, 897-898 yılında ölür. Tarih kitabında 242 yılında Kumis, Nişabur ve çevresinde olan depremleri anlatır ve bu depremlerde yaklaşık 200 bin kişinin öldüğünü yazar. Bugün bütün kataloglarda tekrarlanan rakam, bu tek cümleden gelir.

Yarım asır sonra yıkıntılar

903 yılı civarında İsfahanlı coğrafyacı İbn Rüste bölgeden geçer. İranlı sismolog Berberian'ın 2014'teki aktarımına göre İbn Rüste, Kumis şehrinden Haddade köyüne, yani bugünkü Deh Molla yakınlarına kadar uzanan yolda depremde yıkılan evlerin ve kervansarayların hâlâ görüldüğünü yazar. Aradan neredeyse 47 yıl geçmiştir.

Ambraseys ve Melville'in derlemesi de aynı tabloyu çizer: Bistam ile Damgan arasındaki bölge, depremin izlerini iki kuşak sonra hâlâ taşımaktadır.

Şehr-i Kumis'in kaderi tartışmalıdır. Hollingsworth ve arkadaşlarının 2010'da yayımlanan çalışmasına göre eski Part başkenti bu depremde yıkılır ve büyük olasılıkla bir daha iskân edilmez. İran Uluslararası Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Enstitüsü'nden (IIEES) arkeosismolog Alireza Alinaghi ise buna karşı çıkar: kazılara göre şehir Partlar başkenti daha batıya taşıdığında, MÖ 1. yüzyılda zaten terk edilmiştir. Üstelik kazılarda ortaya çıkan kerpiç yapılar sağlam durmaktadır; Alinaghi'ye göre fayın 20-30 kilometre yakınında 7,9 büyüklüğünde bir depremden böyle yapıların sağ çıkması beklenmez.

İki yüz bin rakamı

NOAA'nın önemli depremler veritabanı bu deprem için toplam 200 bin ölü, yalnız Damgan için 45.096 ölü verir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) da depremi kayıtlı tarihin en ölümcül altıncı depremi olarak listeler. Hollingsworth ve arkadaşları onu İran tarihinin en yıkıcı, dünyanın beşinci en yıkıcı depremi sayar. Ama bu rakamlara temkinle bakmak için birkaç neden vardır.

Birincisi, iki rakam aynı şeyi anlatmaz. Taberî 45.096'yı Kumis ve çevresindeki köyler için verir; Damgan yalnızca "en ağır etkilenen yer"dir. Sonraki kataloglarda bu sayı "yalnız Damgan şehrinde" ölenlere dönüşür. 200 bin ise Yakubî'den gelir ve Kumis'in yanı sıra Nişabur ve çevresini de kapsar.

İkincisi, Yakubî'nin sayısının abartılı olduğu düşünülür. Alinaghi, Yakubî'nin bu depremi de pek çok başka olay gibi büyük abartıyla anlattığını, ölü sayısını ve buna dayanan büyüklüğü yalnızca bu habere dayandırmanın makul olmadığını yazar. Encyclopaedia Iranica da Taberî'nin 45.096 rakamının bile kuşkusuz abartılı olduğunu, ama yıkımın boyutunu gösterdiğini belirtir.

Üçüncüsü, kayıtlar birbirine karışır. 2024'te yayımlanan bir İran çalışması, bu kadar yüksek bir ölü sayısının bir hatadan ya da yakın yıllarda yaşanan birkaç depremin kayıplarının toplanmasından kaynaklanmış olabileceğini yazar. NOAA'nın kendi notları da bu karışıklığı gösterir: bir katalog aynı Şaban ayında Tunus'ta 45 bin kişinin enkaz altında kaldığını yazar. Sayının Kumis rakamına bu kadar yakın olması, ortaçağ deprem kayıtlarının neden dikkatle okunması gerektiğini gösterir.

Kesin olan şu: 9. yüzyılda Kumis'in nüfusu ve ölenlerin sayısı bugünkü yöntemlerle doğrulanamaz. 200 bin, bir ölü sayısından çok bir çağdaşın felaketin büyüklüğünü anlatma biçimidir.

Neyi değiştirdi

Damgan, ortaçağda İran'ın önemli şehirlerinden biridir ve Kumis bölgesinin merkezidir. Hollingsworth ve arkadaşlarına göre bölgenin önemi 856 depreminden sonra büyük ölçüde azalır. Kumis adı da 11. yüzyılın başında kullanılmaz olur.

Deprem, bin yıl sonra bir bilim sorusuna dönüşür: Hangi fay kırıldı? Hollingsworth ve arkadaşları 2010'da Astaneh Fayı üzerinde açtıkları bir hendekte, MÖ 600'den çok sonra ve MS 1300'den önce olmuş büyük bir kırılmanın izini bulur. Bu, 856 depremiyle uyumludur. Fay boyunca dere yatakları 15-20 metre ötelenmiştir; bu, son iki ila beş büyük depremin toplam izidir. Ekip, fayın ortalama tekrarlanma süresini yaklaşık 3.700 yıl olarak hesaplar.

2024'te Tahran Üniversitesi'nin arkeoloji dergisinde yayımlanan yeni çalışma beş hendekten sonuç toplar. Son 12 bin yılda altı deprem bulur ve depremler arasında 1.600 ile 2.100 yıl arası düzenli bir döngü görür. 856 depreminde fay boyunca kaymanın 3,9 metre civarında olduğunu, bunun da 7,5-7,6 büyüklüğüne karşılık geldiğini hesaplar. Bu, kataloglardaki 7,9'dan daha küçük bir depremdir. Alinaghi ise 2010'daki hendekte ölçülen 10-20 santimetrelik ötelenmenin bu büyüklükte bir deprem için fazla küçük kaldığını söyler.

Bu tartışmanın pratik bir sonucu vardır. Semnan, Damgan, Şahrud ve Gürgan'da yarım milyondan fazla insan bu faylara 50 kilometreden yakın yaşar. Hollingsworth ve arkadaşları, aynı büyüklükte bir deprem tekrarlanırsa can kaybını azaltmak için bölgenin deprem tehlikesinin daha iyi anlaşılması gerektiğini yazar.

Bugün

Damgan bugün İran'ın Semnan eyaletinde, Tahran'ın 342 kilometre doğusunda, Meşhed yolunun üzerinde bir şehirdir. En çok antep fıstığı ve ince kabuklu "kağızî" bademiyle bilinir.

Tarihhane Camii hâlâ ayaktadır ve 2023 itibarıyla ibadete açıktır. Hollingsworth ve arkadaşlarına göre camide deprem hasarı izi görülmez; bu da yapımından sonra bölgede büyük bir deprem olmadığına işaret eder. Ama caminin ne zaman yapıldığı kesin değildir. Tarihçiler 8. yüzyıldan 9. yüzyıla kadar farklı tarihler önerir. Alinaghi, depremden önce yapılıp sonra defalarca onarılan bu yapının malzemelerinin tarihlendirilmesinin 856 depremi hakkında yeni bilgi verebileceğini söyler.

Fay susmuş değildir. 27 Ağustos 2010'da Damgan yakınlarında 5,8 büyüklüğünde bir deprem olur; dört kişi ölür, 40 kişi yaralanır, 800 kadar kişi evsiz kalır. Kayıpların nedeni olarak bölgedeki düşük kaliteli yapılar gösterilir.

Şehr-i Kumis'in kalıntıları, Semnan ile Damgan arasında, ovada durur. 2011'de Damgan yakınında 250 hektarlık bir turizm projesi için "Hekatompylos" adı seçilir. Bin yüz yetmiş yıl önce Elburz'un eteğinde ne kadar insanın öldüğünü kimse kesin bilemez; ama kervan yolu, kanatlar ve fay hâlâ aynı yerdedir.

Kaynaklar

• Taberî, Târîhu'r-Rusul ve'l-Mülûk, 242 yılı olayları. İngilizce çeviri: The History of al-Tabari, Cilt 34, Incipient Decline, çev. ve notlar Joel L. Kraemer (Yakubî'nin 200 bin rakamına ilişkin dipnot dahil)
• Yakubî, Târîh, II, s. 600 (Kraemer'in aktarımıyla)
• Ambraseys, N. N. ve Melville, C. P. (1982). A History of Persian Earthquakes. Cambridge University Press (NOAA kaydındaki aktarımıyla)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 232 (856 Damgan, Kumis) ve kayıttaki katalog notları
• Hollingsworth, J. ve diğ. (2010). Active tectonics of the east Alborz mountains, NE Iran: Rupture of the left-lateral Astaneh fault system during the great 856 A.D. Qumis earthquake. Journal of Geophysical Research, 115, B12313
• Alinaghi, A. Archaeoseismology in Iran and the need for revisiting historical earthquakes. Case study: M=7.9, 856 AD Qumis earthquake. SEE8 konferansı, IIEES
• The Qumis Earthquake of 856 CE: A Review of Paleoseismological Studies of the Astaneh Fault System (2024). Journal of Archaeological Studies, Tahran Üniversitesi, 16(1) (İbn Rüste aktarımı Berberian 2014'e dayanarak)
• Encyclopaedia Iranica, "Dāmḡān" maddesi (tarih ve 45.096 rakamına ilişkin değerlendirme, Türkçe Vikipedi aktarımıyla)
• Vikipedi (İngilizce, Türkçe, Almanca): 856 Damghan earthquake, Qumis (region), Hecatompylos, Tarikhaneh, Damghan, Al-Tabari, Al-Ya'qubi, Tahir ibn Abdallah, 2010 Damghan earthquake (başlangıç kaynağı)