1923 Sichuan Depremi: Xianshuihe Fayında Yıkılan Tibet Köyleri

24 Mart 1923, akşam saat 20.40. Tibet Platosu'nun doğu kenarında, Sichuan'ın batısındaki dağ vadilerinde hava kararmış. Xianshui Nehri boyunca dizilen Tibet köyleri, kasaba surları, manastırlar ve bir Fransız Katolik misyonu ayakta. Birkaç saniye sonra yerin altındaki büyük fay 60 kilometre boyunca kırılıyor. Luhuo kasabası yerle bir oluyor, nehir kıyısındaki köyler haritadan siliniyor. Bu depremi dünyaya duyuran bir gazete manşeti değil, aylar sonra o yoldan geçen bir İngiliz hekimin gezi defteri.

Depremden önce

Depremin vurduğu topraklar, Tibetlilerin Kham dediği bölgenin bir parçası. Bugün Sichuan eyaletine bağlı Garzê Tibet Özerk İli'nin içinde kalan Luhuo ve Dawu (Çince adıyla Daofu) ilçeleri, deniz seviyesinden 3 bin metre yukarıda, karlı dağların arasındaki geniş bir vadide uzanıyor. Vadiyi Xianshui Nehri açmış. Halkın büyük çoğunluğu Tibetli; ama yol boyunca Çinli tüccarlar, askerler ve dükkânlar da var.

1923'te Çin'in bu ucu, yeni kurulmuş cumhuriyetin en zor yönetilen sınırlarından biri. Luhuo, Tibetçe adı Drango ya da Chaggo olan eski bir yerleşim; 1914'te ilçe yapılmış. Dawu ise 1913'te bu adı almış ve Chuanbian denen sınır bölgesine bağlanmış. Kangding'e, o zamanki adıyla Tachienlu'ya uzanan kervan yolu bu vadiden geçiyor. Yol boyunca yak kervanları, eşkıyalar ve küçük asker karakolları var.

Bölgede Fransız Katolik misyonerler de yaşıyor. Luhuo'nun birkaç saat aşağısında, nehrin kıyısındaki Sharatong köyünde bir kilise, bir misyon evi ve misyonun nehrin üstüne yaptırdığı ahşap bir köprü bulunuyor. Burası, Tibet'e açılan Katolik misyonunun en uçtaki noktası.

Vadinin altından, Çin'in en hareketli faylarından biri olan Xianshuihe fayı geçiyor. Fay daha önce de büyük depremler üretmiş: 1816'da Luhuo yöresinde, 1893'te güneydeki Qianning'de, 1904'te Dawu'da yer şiddetle sallanmış.

Akşam 20.40

Deprem 24 Mart 1923'te yerel saatle 20.40'ta, Luhuo ile Dawu arasında oluyor. Yüzey dalgası büyüklüğü 7,3 olarak hesaplanıyor; odak derinliği bir katalogda 13, başka bir katalogda 26 kilometre. Merkez bölgede şiddet en üst düzeye, X'a ulaşıyor.

Fay Dawu ile Renda arasında yaklaşık 60 kilometre boyunca yüzeye kadar kırılıyor. Fay sol yanal atımlı: iki yaka birbirine göre yana kayıyor. Kayma ortalama 3 metreyi buluyor; en büyük değer, 3,3 metre, Dazhai köyü yakınında ölçülüyor. Uluslararası literatürde bu yüzden depreme, kırığın kuzey ucundaki yerin adıyla "Renda depremi" de deniyor.

Dawu'daki Fransız rahip Père Doublet aylar sonra o anı bir ziyaretçisine anlatıyor. Rahibe göre sarsıntı çok sert ve bütün zemin birkaç ayak inip kalkıyormuş gibi. Dawu'da misyona ait bazı evler çöküyor, ama misyonun ana binası ayakta kalıyor.

Surları yıkılan Luhuo

En ağır yıkım Luhuo'da. Çin deprem kataloğundaki kayda göre kasabanın surları, kiliseler, tapınaklar, resmî binalar ve evler tamamen yıkılıyor. Aynı yıkım kasabanın çevresinde, Xalatang ve Hongdagou yöresinde de görülüyor. Kayıt, yaklaşık 100 kilometrelik bir alanda insan yerleşiminden iz kalmadığını yazıyor.

Dağ yamaçlarında heyelanlar ve kaymalar oluyor. Kasabanın içinde, büyük köprünün çevresinde ve set boyunca yer bir-iki metre genişliğinde yarılıyor. Çok sayıda insan ve hayvan ölüyor. Katalog Luhuo'daki ölü sayısını 3 binden fazla olarak veriyor.

Hayvan kaybı, yüksek yayladaki hayat için ayrı bir yıkım. Yaklar ve atlar hem tarlayı süren hem yük taşıyan güç. Aylar sonra bile kasabada yük taşıyacak hayvan bulmak zor olacak.

Sharatong'da çöken misyon

Luhuo'nun yaklaşık 17 kilometre aşağısındaki Sharatong, bugün Xialatuo olarak bilinen yer, depremin en ağır vurduğu köylerden biri. Köy tamamen yerle bir oluyor. Kilise ve misyon evi bir yıkıntı yığınına dönüyor. Misyonun nehir üzerine yaptırdığı ahşap konsol köprü yıkılıyor.

Misyonun Fransız rahibi, ev üzerine çöktüğünde 12 kişiyle birlikte ölüyor. Gezi defterinde adı "Père Abue" diye geçiyor; adın bu yazımının doğru olup olmadığını başka bir kaynakla doğrulayamadık. Mezarı misyon avlusunun bir köşesine kazılıyor.

Père Doublet haberi alınca Dawu'dan Sharatong'a yola çıkıyor ve yemek için bile durmadan yürüyor. Vardığında köyü yıkılmış, rahibi ölü, köy halkının yarısını da ölmüş buluyor. Sağ kalanların hemen hepsi, çöken evlerin altında yaralanmış. Doublet'in kendisi de savaştan yaralı bir adam: savaşta beş yerinden yaralanmış, bacağında hâlâ bir Alman kurşunu taşıyor.

Vadinin köyleri

Yıkım yalnız iki kasabayla sınırlı değil. Xianshui vadisi boyunca dizilen küçük köylerin her birinde aynı şey yaşanıyor: evler çöküyor, her evden bir, iki, üç kişi ölüyor; bazı evlerde bütün aile hayatını kaybediyor.

Gara Chung adlı köy bunların en kötüsü. Deprem öncesinde 15-20 evli, bakımlı bir köy olan Gara Chung'da yaklaşık 150 kişiden yalnızca 50'si kurtuluyor.

Çin kataloğu Dawu ilçesi için de ağır bir tablo çiziyor: resmî binalar ve evler yıkılıyor, evlerin yaklaşık yarısı hasar görüyor. Kongyi ve Mazi köylerinde ayakta tek ev kalmıyor; ilçede 500'den fazla kişi ölüyor. Güneydeki Qianning'de bazı okullar ve evler çöküyor, ölenler oluyor. Sarsıntı daha uzakta da hissediliyor: Garzê'de evler çatlayıp yamuluyor, Xinlong'da bazı evler yıkılıyor, Kangding'de tapınaklar kısmen çöküyor, dağdan kayalar düşüyor. Litang'da ise sarsıntı yalnızca tavanlardan toz döküyor.

Kaynaklar Dawu kasabası için birbirini tutmuyor. Çin kataloğu evlerin yarısının hasar gördüğünü yazarken, Père Doublet aylar sonra kasabanın depremden çok az etkilendiğini söylüyor. Aradaki fark, ilçenin geneli ile kasaba merkezinin ayrı ayrı anlatılmasından kaynaklanıyor olabilir.

Çadırda üç ay

Bu dağ vadisine ne bir yardım treni ne bir yardım gemisi ulaşabiliyor. En yakın büyük kasaba Kangding; Dawu'dan bugünkü karayoluyla bile 200 kilometreden fazla uzakta, o gün ise günlerce süren bir kervan yolculuğu. Deprem anında Kangding'de bulunan Fransız rahip Père Rénard'a hemen Sharatong'a gitmesi söyleniyor. Rénard yola çıkıyor ve köye vardıktan sonra üç ay bir çadırda yaşıyor. Bu sürenin sonunda yıkılan misyonun yerine ahşap bir bina kuruyor.

Köylüler de yeniden yapmaya kendi elleriyle başlıyor. Evlerin önce taş duvarlı zemin katı örülüyor; ahşap üst kat sonraya kalıyor. Bu arada pek çok aile çadırda yaşıyor.

Depremin ardından bir hastalık da geliyor. Ekim'de Sharatong'da, son iki aydır yaygınlaşan ve ağır seyreden bir ateşli hastalık bazı ailelerden iki-üç kişiyi alıyor. Bunun depremle doğrudan bir bağı olup olmadığını kaynaklar söylemiyor.

Yedi ay sonra: bir hekimin defteri

Bu depremle ilgili en canlı tanıklık, Ekim 1923'te vadiden geçen bir İngiliz'e ait. Ünlü kâşif Tuğgeneral George Pereira, Yunnan'dan başlayıp Tibet sınırı boyunca uzanan yolculuğunun son aşamasında, Garzê'ye (o zamanki yazımıyla Kanze) varmadan hastalanıyor ve 20 Ekim 1923'te ölüyor. Yol arkadaşı, defterlerinde HGT diye imza atan hekim H. G. Thompson, Pereira Garzê'deki küçük mezarlığa gömülüyor. Thompson mezarın fotoğrafını çekiyor, Pereira'nın yarım kalan haritalama işini sürdürerek kuzeye doğru tek başına devam ediyor. Thompson'ın günlükleri ve fotoğrafları 2021'de John Hague tarafından derlenip yayımlanıyor.

Thompson 27 Ekim'de Luhuo'ya, kendi yazımıyla Lu Ho Hsien'e ulaşıyor. Gördüklerini şöyle not ediyor: deprem şiddetli olmuş olmalı, çünkü "evlerin çoğu yıkıntı hâlinde". Ama aynı satırlarda bir canlılığı da yazıyor: her yandan testere ve çekiç sesleri geliyor, insanlar evlerini yeniden kuruyor. Tarlada tek öküzle çift süren bir adam görüyor; adamın öteki öküzü depremde ölmüş. Kasabada ona, Luhuo ile Sharatong arasında 2 bin ile 3 bin kişinin öldüğünü söylüyorlar.

Ertesi sabah kervanı yola çıkaramıyor. Hayvanlar gelmiyor; gerekçe, depremin yakları ve atları da öldürmüş olması. Sonunda dört at ve iki cılız yak bulunuyor. Thompson, Sharatong'a giderken yıkılmış misyon köprüsünün enkazının üzerinden tırmanarak geçiyor. Köyde Père Rénard onu misyonun yeni ahşap binasında karşılıyor. Thompson bir hekim olarak rahiple birlikte köydeki hastaları dolaşıyor; birkaçının yarası hâlâ depremden kalma.

30 Ekim'de Dawu'ya doğru ilerlerken yol boyunca gördüğünü defterine şöyle özetliyor: yeni yapılmamış bir ev neredeyse hiç yok. Thompson'ın sorduğu her köyde anlatılan hikâye aynı: ev çökmüş, bir, iki ya da üç kişi ölmüş.

Kaç kişi öldü?

1923'te Kham'ın bu köşesinde bir nüfus sayımı yok; ölüleri sayan bir devlet kurumu da yok. Bugün kullanılan rakamlar, sonradan derlenen Çin kayıtlarına dayanıyor. ABD'nin NOAA veritabanı toplam ölü sayısını yaklaşık 4.800 olarak veriyor. Bu sayı, Çin kataloğunun Luhuo için verdiği "3 binden fazla" ve Dawu için verdiği "500'den fazla" rakamlarının üstüne, öteki ilçelerdeki kayıpları da katıyor.

Başka kaynaklar başka rakamlar veriyor. Japon sismolog S. Miyamura'nın 1988'de yayımlanan listesi bu deprem için yalnızca 500 ölü yazıyor. Thompson'a Luhuo'da söylenen rakam ise yalnız iki yerleşim için 2 bin ile 3 bin arası.

Bir rakam ise yanlış yere yapışmış. Bazı kaynaklar, Kangding'de bir kaya düşmesinde 1.300'den fazla kişinin öldüğünü bu depremin kayıpları arasında sayıyor. Oysa NOAA'nın aktardığı Çin kataloğu, bu ölümleri 14 Haziran 1923'te batı Sichuan'da olan ayrı bir şiddetli depreme bağlıyor ve rakamın da "söylentiye dayandığını" belirtiyor. 24 Mart depreminde Kangding'de yazılan hasar, kısmen çöken tapınaklar ve birkaç yıkık evle sınırlı.

Fayın hafızası

1923 depremi, Xianshuihe fayının kendini nasıl tekrarladığını gösteren bir halkanın parçası. Fay sistemi toplam 1.400 kilometre uzunluğunda ve Tibet Platosu'nun doğuya doğru kaymasını taşıyan büyük yapılardan biri. 1893'ten bu yana fayın en az 350 kilometresi art arda gelen büyük depremlerle kırılıyor.

1923'te kırılan parçanın iki ucu da sonraki depremlerle örtüşüyor. 6 Şubat 1973'te kuzeybatıdaki Luhuo parçası 7,6 büyüklüğünde bir depremle kırılıyor ve 2 binden fazla kişi ölüyor; bu kırığın güneydoğu ucu, 1923 kırığının üzerine yaklaşık 10 kilometre biniyor. Bilim insanları, 1923 depreminin kuzeydeki parçaya ek gerilim yükleyerek 1973 depremini hızlandırmış olabileceğini düşünüyor. Güneydoğu ucu ise 24 Ocak 1981'deki 6,8 büyüklüğündeki Dawu depremiyle örtüşüyor; o depremde yaklaşık 150 kişi ölüyor.

1973 depreminden sonra Sichuan Deprem Bürosu'ndan araştırmacılar Xialatuo'da, yani 1923'ün Sharatong'unda, fayın üzerinde hendek kazıyor. Toprağın içinde iki ayrı tabakada ev kalıntıları buluyorlar: biri 0,4 ile 2,2 metre derinlikte, 1923 depreminde gömülen evlerden; daha derindeki öteki, 1816 depreminden. Aynı noktada 158 yıl içinde üç kez X şiddetinde deprem yaşanmış. Bir köy, aynı fayın üstünde üç kez yıkılıp üç kez yeniden kurulmuş.

Amerikalı jeolog Clarence Allen ve Çinli meslektaşlarının 1991'de yayımladığı saha çalışması, Luhuo-Dawu arasındaki 150 kilometrelik bölümde 1904, 1923, 1973 ve 1981 depremlerinin birbiriyle örtüşen yüzey kırıkları bıraktığını gösteriyor. Bu çalışmada 1923 depreminin büyüklüğü 7,5 olarak veriliyor; kataloglardaki yaygın değer ise 7,3. Araştırmacılar bu fayı Kaliforniya'daki San Andreas fayına benzetiyor ve deprem tahmini çalışmaları için dünyadaki en uygun yerlerden biri olarak görüyor.

Bugün

Luhuo ve Dawu bugün Garzê Tibet Özerk İli'nin iki ilçesi. Dawu'nun 2020 sayımında 53 bin civarında nüfusu var; halkın büyük çoğunluğu Tibetli. Bölge, renkli ahşap süslemeli geleneksel Tibet evleriyle tanınıyor. Kervan yolunun yerinde bugün ulusal karayolları uzanıyor.

Xianshuihe fayı ise hareketini sürdürüyor. Fay, yılda yaklaşık 1 santimetre kayıyor ve Sichuan'ın en çok izlenen deprem kuşaklarından biri. 1923'te yıkılıp yeniden kurulan Luhuo, 50 yıl sonra 1973'te bir kez daha ağır yıkım gördü. 1923 depremi bu yüzden yalnızca eski bir felaket değil, aynı vadide yeniden yaşanacak olanın da bir habercisi.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Küresel Tarihsel Afet Veritabanı, deprem kaydı 3218 (Gu Gongxu ve diğ., Catalogue of Chinese Earthquakes 1831 B.C.-1969 A.D., Science Press, 1989 aktarımıyla; Gutenberg ve Richter 1954; Miyamura 1988)
• John Hague, "Travelling the Tibetan and Mongolian Borders in 1923, Part 4: Sichuan and Gansu" (H. G. Thompson'ın Ekim 1923 günlükleri ve fotoğrafları), 2021
• Allen, C. R. ve diğ. (1991), Field study of a highly active fault zone: The Xianshuihe fault of southwestern China, Geological Society of America Bulletin 103(9)
• Huang Shengmu ve diğ. (1982), Sichuan Luhuo ilçesi Xialatuo'daki deprem fayları, Seismology and Geology 4(1)
• Vikipedi (İngilizce ve Çince): 1923 Renda earthquake, Xianshuihe fault system, 1973 Luhuo earthquake, 1981 Dawu earthquake, George Pereira, Luhuo ve Dawu ilçeleri (başlangıç kaynağı)