1816 Sichuan Luhuo Depremi: Toprağın Altından Çıkan Evler

8 Aralık 1816, Çing İmparatorluğu'nun Tibet sınırı. Batı Sichuan'da, 3 bin metreyi aşan yükseklikte Xianshui Irmağı'nın vadisi kışın içinde. Vadide Tibetli beyliklerin köyleri, Budist manastırları ve İmparatorluğun küçük bir askerî karakolu var. Gece saat birle üç arasında yer sarsılıyor. Bugünkü kataloglara göre deprem yaklaşık 2.850 kişinin ölümüne yol açıyor. Ama bu depremin asıl hikâyesi, yüz elli yıl sonra toprağın altından çıkan evlerle yazılacak.

Depremden önce

Bugün Luhuo adını taşıyan ilçe, Tibetçede Draggo (Chaggo) diye bilinir. Eski adı Hor Zhanggu'dur. Bölge Tibet kültür alanının Kham kesimindedir ve yüzyıllardır Hor beylikleri denen bir grup Tibetli prenslik tarafından yönetilir. Beyliklerin toprakları bugünkü Ganzi, Luhuo ve Dawu (Daofu) ilçelerini kapsar. Draggo bu beyliklerden biridir.

17. yüzyılda bölgeye Gelug okulunun manastırları yayılır; "On Üç Hor Manastırı" diye anılan bir manastır ağı kurulur. 1728'de Çing sarayı Hor beylerine resmî unvanlar verir. Beyler yerinde kalır, ama artık İmparatorluğa bağlı yerel yöneticilerdir.

Çing yönetiminin bu dağlardaki varlığı sınırlıdır. 1719-1736 arasında Sichuan'dan Tibet'e giden yol boyunca küçük askerî karakollar ve erzak istasyonları kurulur. Bunlardan biri, 1726'da kurulan Jiaoluo karakoludur. Karakollar, bölgenin yönetim merkezi Dajianlu'ya (Tibetçe Dartsedo, bugünkü Kangding) bağlıdır. 1816'daki depremi saraya ilk duyuracak olan da bu Jiaoluo karakolu olacaktır.

1816 dünyanın her yerinde zor bir yıldır. Bir yıl önce Endonezya'da patlayan Tambora Yanardağı'nın etkisiyle "yazsız yıl" yaşanır. Çin'de muson düzeni bozulur, Yangtze vadisini seller basar, Yunnan'da büyük bir kıtlık başlar. Tahtta Jiaqing İmparatoru vardır; deprem, onun saltanatının 21. yılına düşer.

Uyarı veren vadi

Xianshui vadisi deprem görmüş bir yerdir. Çinli sismologların derlediği kataloglara göre 1747'de Luhuo'da 6¾, 1786'da Kangding'in güneyinde 7¾ büyüklüğünde depremler olur. 1792'de Gada'daki (bugünkü Daofu yakınlarında) Huiyuan Tapınağı yıkılır; resmî raporda o depremde 1.338 "jian" ev yıkıldığı yazılır.

En yakın uyarı, 1816'dan yalnızca beş yıl öncesidir. 27 Eylül 1811'de Luhuo ile Zhuwo arasında 6¾ büyüklüğünde bir deprem olur. Arşiv kaydına göre Baili ve Ganzi'de hasar hafiftir, ama Zhuwo beyinin toprakları ağır vurulur: 87 tek katlı ev bölmesi çöker, 376 rahip ve köylü ölür. Bazı Çince listeler aynı deprem için 481 ölü verir. İki rakam arasındaki fark, bu dağlarda yapılan sayımların ne kadar kırılgan olduğunu gösterir.

Öküz saatinde gelen sarsıntı

Çing takvimiyle Jiaqing'in 21. yılı, onuncu ayın yirminci günü. Batı takvimiyle 8 Aralık 1816. Çin'de gece saatleri iki saatlik dilimlerle sayılır; deprem "öküz saatinde", yani gece saat birle üç arasında gelir. Vadide insanlar uykudadır.

Sarsıntının kaynağı, vadinin içinden geçen Xianshuihe Fayı'dır. Bu fay, Hindistan levhasının Avrasya'ya çarpmasıyla doğuya doğru itilen Tibet Platosu'nun kenarında yer alır. Fayın iki yakası yatay olarak birbirinin yanından kayar; karşıdan bakan için karşı yaka sola gider. Bilim insanları bu tür faylara "sol yanal doğrultu atımlı" der. Fayın Luhuo kesimi, o gece kırılan kesimdir.

Çin deprem katalogları bu depremin büyüklüğünü 7,5, merkezdeki şiddetini X (en yıkıcı derece) olarak verir. ABD'nin NOAA kurumunun veri tabanı ise aynı deprem için 6,5 büyüklük ve VIII şiddet yazar. Aletlerin olmadığı bir çağın depremi için büyüklük, yıkımın tarifinden hesaplanır; iki kurumun farklı rakamlara varmasının sebebi budur.

Karakoldan saraya bir rapor

Depremin haberi bir zincirle iletilir. Jiaoluo karakolunun subayı durumu Dajianlu'daki sınır yöneticisi Ji Heng'e bildirir. Ji Heng bu raporu Sichuan genel valisi Changming'e aktarır. Changming de Jiaqing'in 22. yılının ikinci ayının 25. gününde, yani depremden dört aydan fazla sonra, imparatora bir rapor sunar.

Raporun yayımlanmış alıntısı kısadır. Luhuo'nun eski adıyla "Zhanggu çevresinde" deprem olduğunu, yerinde tek tek yapılan incelemede 118 "jian" iki katlı binanın çöktüğünün tespit edildiğini ve her biri için bir tael (gümüş ölçüsü) yardım verildiğini söyler. "Jian", Çincede oda ya da bina bölmesi için kullanılan bir sayma birimidir; bu yüzden rakamın tam bina mı, oda mı saydığı tartışmaya açıktır. Bu, Çing'in sınır bölgelerinde uyguladığı alışılmış bir yardımdır: yıkılan her ev için belli bir miktar gümüş. 1792 depreminde de büyük ve küçük her ölü için ayrı ayrı gümüş ödendiği kayıtlıdır.

NOAA'nın aktardığı rakamlar daha geniştir ve birimi bina olarak okur: 118 iki katlı bina ve 986 tek katlı ev, toplam 1.104 yapı çöker. Bu yapıların altında 2.854 kişi ölür.

İki sayı, bir vadi

Ölü sayısı kaynağa göre değişir. NOAA veri tabanı 2.854 der. Çince Vikipedi'deki Çin depremleri listesi yuvarlak bir rakamla 2.900 verir. İki sayı birbirine yakındır ve ikisi de aynı arşiv geleneğinden gelir.

Ama bu sayılar dikkatle okunmalıdır. Bu yazı için okuduğumuz, yayımlanmış rapor parçası yalnızca çöken binaları sayar; ölü sayısı kataloglar üzerinden gelir. Raporun tamamına ulaşamadık. Ölenlerin kim olduğu, kaçının rahip, kaçının çiftçi ya da asker olduğu bilinmiyor. 1811 depreminin kaydı ölüleri "rahipler ve halk" diye birlikte sayar; 1816 için böyle bir ayrıntıya rastlamadık.

Bir başka soru da büyüklüktür. Çin katalogları 7,5 derken NOAA'nın 6,5 yazması, 2.850 civarındaki ölü sayısıyla birlikte düşünüldüğünde dikkat çekicidir. Yine de iki rakam da yıkım tariflerinden türetilmiş tahminlerdir.

Toprağın altındaki evler

1816 depreminin en somut izi, 157 yıl sonra ortaya çıkar. 6 Şubat 1973'te aynı fay, aynı yerde yeniden kırılır. Depremden sonra Sichuan Deprem Dairesi'nin ölçüm ekibi, fay kırığının geçtiği Xialatuo'da bir hendek kazar.

Hendeğin duvarlarında iki ayrı kat halinde yıkılmış ev kalıntıları çıkar. Daha derindeki kalıntılar 1,9 ile 3,58 metre arasındadır; araştırmacılar bunları 1816 depremine bağlar. Üstteki kalıntılar 1923 depreminden kalmadır. Hendekte birbirinden 5-10 metre aralıklı dört ayrı fay kırığı grubu görülür: 1816, 1923 ve 1973'te oluşmuş kırıklar.

Ekibin vardığı sonuç, Çin'in deprem bölgelemesinde yerleşik bir görüşü sarsar. O zamana kadar bazı uzmanlar, X şiddetinde bir depremin aynı yerde tekrar etmeyeceğini düşünür. Xialatuo ise 158 yıl içinde üç kez X şiddetinde sarsılmıştır. Ekip bulguları 1982'de "Deprem Jeolojisi" dergisinde yayımlar.

Fayın üzerindeki bir başka iz de Dandu yakınlarındaki bir tarladadır. Tarlanın sınırı fay boyunca 7,2 metre kaymıştır. Araştırmacılara göre bu kayma tek bir depremin değil, 1816 depremi de dahil olmak üzere üst üste gelen depremlerin toplamıdır.

Aynı fay, yeniden

1816'dan sonra Xianshuihe Fayı susmaz. 1893'te Daofu ile Qianning arasında 7 büyüklüğünde bir deprem olur. 24 Mart 1923 akşamı Daofu ile Luhuo arasında 7,3 büyüklüğünde bir deprem daha gelir. Luhuo'nun sur duvarları yıkılır, evler, resmî binalar ve tapınaklar yerle bir olur; bu depremde tahminen 4.800 kişi ölür.

1973 depremi 7,6 büyüklüğündedir ve fay 90 kilometre boyunca kırılır. Luhuo'nun iki kasabasındaki 5 bin evin 4.600'ü çöker. 2.175 ile 2.204 arasında insan ölür, 43 çocuk öksüz kalır. Kurtarma için bölgeye bir ordu tümeni gönderilir.

Caltech'ten jeolog Clarence Allen ve Çinli meslektaşlarının 1991'de yayımladığı saha çalışmasına göre fayın bu 350 kilometrelik bölümü 1725'ten bu yana en az sekiz kez 7 ve üzeri büyüklükte deprem üretmiştir. Çalışma, fayın kuzeybatı kesiminin yılda yaklaşık 15 milimetre (artı eksi 5) kaydığını hesaplar.

2020'de yayımlanan bir başka çalışma, Luhuo kesiminde açılan hendeklerden 3 bin yıllık bir deprem geçmişi çıkarır. En eski deprem MÖ 769'a tarihlenir; toplam altı deprem tespit edilir. Depremler arasındaki süre 157 ile yaklaşık 1.200 yıl arasında değişir. En kısa aralık, 1816 ile 1973 arasındaki 157 yıldır. Araştırmacılara göre bu son, olağandışı dönemde fayın kayma hızı yılda ortalama 8,4 milimetrenin iki-üç katına çıkmıştır.

Neyi değiştirdi

1816 depremi, sınır bölgesinde tutulan kayıtların değerini gösterir. 2023'te yayımlanan bir çalışma, Sichuan-Yunnan-Tibet sınırında 7 ve üzeri büyüklükteki depremlerin kayıtlarının 1719-1736 döneminden itibaren eksiksiz sayılabileceğini savunur. Sebebi, Tibet yolu boyunca kurulan karakollar ve erzak istasyonlarıdır: Jiaoluo gibi küçük garnizonlar felaketleri düzenli olarak yukarıya bildirir. 1816 depremi bu kayıtların içindeki en büyük olaylardan biridir.

Bilimsel açıdan ise 1816, Xianshuihe Fayı'nın aynı kesiminin bir buçuk yüzyıl içinde yeniden kırılabileceğini gösteren ilk halkadır. Xialatuo hendeğinde üst üste çıkan evler, deprem tehlike haritalarının "büyük deprem olmuş yerde bir daha olmaz" varsayımıyla çizilemeyeceğini gösterdi.

Bugün

Luhuo bugün Ganzi Tibet Özerk İli'ne bağlı bir ilçedir. Deniz seviyesinden 3.050 ile 5.484 metre arasında uzanır; 2001'de nüfusu yaklaşık 38.800'dür. Xialatuo ve Zhuwo, ilçenin kasabaları arasındadır. Bu adlar 1811, 1816 ve 1973 depremlerinin kayıtlarında da geçer.

Xianshuihe Fayı Çin'in en hareketli fay zonlarından biri olarak izlenmeye devam ediyor. Fayın bazı kesimleri depremler arasında yavaşça, sarsıntı yaratmadan kayıyor. Güneydoğu ucunda 2014'te Kangding'de 6,3 büyüklüğünde, 2022'de Luding'de 6,8 büyüklüğünde depremler oldu. 1816'da çöken evler ise Xialatuo'da yaklaşık iki-üç metre derinlikte, toprağın içinde duruyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 8 Aralık 1816 Luhuo kaydı (deprem no. 8098)
• Huang Shengmu, Liu Benpei, Jiang Zaixiong, Li Dingfu (1982), Sichuan Luhuo Xialatuo deprem fayları, Deprem Jeolojisi (Dizhen Dizhi) 4(1): 67-71
• Zhou Jieyuan, Zhou Qing, Ran Hongliu (2023), Sichuan-Yunnan-Tibet sınır bölgesinde M≥7 deprem kayıtlarının başlangıç yılı ve eksiksizliği, Deprem Jeolojisi 45(4): 914-935 (Sun Chengmin ve diğ. 2010'dan aktarılan arşiv kayıtları ve Çing raporları)
• Liang Mingjian ve diğ. (2020), Abnormal accelerating stress release behavior on the Luhuo segment of the Xianshuihe fault during the past 3000 years, Frontiers in Earth Science
• Allen, C. R. ve diğ. (1991), Field study of a highly active fault zone: The Xianshuihe fault of southwestern China, GSA Bulletin 103(9): 1178-1199
• Vikipedi (İngilizce): Xianshuihe fault system, 1973 Luhuo earthquake, 1923 Renda earthquake, Hor States, Year Without a Summer (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince): 炉霍县, 中国大陆地震列表, 四川省地震列表 (başlangıç kaynağı)