1947 Dustabad Depremi: Horasan Çölünde Üç Gün Arayla İki Darbe

23 Eylül 1947, salı. İran takviminde 31 Şehrivar 1326, yazın son günü. Horasan'ın güneyinde, Ferdows ile Sarayan arasındaki çöl kenarı köylerinde öğleden sonradır. Greenwich saatiyle 12.28'de yer sarsılmaya başlıyor. Üç gün sonra gelen ikinci bir deprem, ayakta kalanı da yıkıyor. Dustabad köyü haritada kalıyor ama evlerinden geriye bir şey kalmıyor. En az 500 kişi ölüyor; gerçek sayıyı bugün de kimse bilmiyor.

Depremden önce

Deprem, bugün Güney Horasan eyaletinin sınırları içinde kalan bir bölgeyi vurur. Bu, İran'ın en seyrek nüfuslu topraklarıdır: kuzeyde dağlık ve yüksek kesimler, ortada ve güneyde düz, kurak ovalar uzanır. Kalıcı akan bir nehir yoktur, dereler mevsimliktir. Yerleşimler küçüktür ve birbirinden uzaktır; çoğu, çölün kıyısına tutunmuş köylerdir.

Bölgenin eski merkezi Ferdows'tur. Şehrin adı 1929'a kadar Tun'dur. Orta Çağ'da Tun, Kain ile birlikte Kuhistan'ın iki büyük şehrinden biri sayılır. 11. yüzyılda buradan geçen Nasır-ı Hüsrev, şehrin büyük ama büyük ölçüde harap olduğunu, akan suyu ve kârizleri, doğu yanında bahçeleri ve sağlam bir suru bulunduğunu not eder. Kâriz, yer altından açılan tünellerle suyu taşıyan eski İran sulama sistemidir; bu kurak ovada tarım onunla mümkün olur.

Ferdows'un güneydoğusunda Sarayan ve onun çevresindeki köyler bulunur: Dustabad, Charmeh, İstahr, Bostak, Badamak, Gurab-e Cedid, Markuh. Dehhüda sözlüğünde Dustabad, Ferdows ilçesine bağlı Sarayan bucağının bir köyü olarak geçer.

1947'de ülke de yorgundur. İran, 1941'de İngiliz ve Sovyet orduları tarafından işgal edilmiştir. Savaş bittikten sonra Sovyetler çekilme tarihi olan 2 Mart 1946'yı da geçirip kuzeyde kalır; Azerbaycan'da ve Mahabad'da Sovyet destekli ayrılıkçı yönetimler kurulur. Başbakan Ahmed Kavam'ın pazarlıkları ve Amerika'nın baskısıyla Sovyetler çekilir, ayrılıkçı yönetimler dağılır. Doğudaki çöl köyleri bu çalkantının çok uzağındadır.

Yerin altındaki faylar

İran yaylası, Arap levhası ile Avrasya levhasının çarpıştığı kuşağın ortasında durur. Arap levhası yılda yaklaşık 22 milimetre hızla kuzeye doğru ilerler; bazı kaynaklar bu hızı 35 milimetreye kadar verir. Bu sıkışma ülkenin dört bir yanında fay üretir.

Doğu İran'da bu hareket iki tür fayla karşılanır. Enlem 34'ün güneyinde kuzey-güney uzanan, sağ yanal faylar vardır; Lut çölü çevresinde İran'ın orta kesimi, batıdaki Afganistan'a göre kuzeye kayar. Enlem 34'ün kuzeyinde ise doğu-batı uzanan, sol yanal faylar bu hareketi taşır. 1968'de Dasht-e Bayaz'ı yıkacak olan fay bunlardan biridir.

1947 depreminin yaşandığı yer bu iki sistemin buluştuğu bölgededir: Dakk-ı Muhammedabad adlı küçük bir havzanın kuzeyi. Burada kuzey-güney uzanan birkaç sağ yanal fay ile kuzeybatı-güneydoğu uzanan Ferdows bindirmesi yan yana durur.

31 Şehrivar, öğleden sonra

Ana sarsıntı 23 Eylül 1947'de Greenwich saatiyle 12.28'de gelir. İran'da öğleden sonradır. Farsça kaynaklara göre bu, İran takviminde 31 Şehrivar 1326'dır, yani yazın son günü; gün salıdır.

Uluslararası Sismoloji Merkezi'nin aletsel kataloğu (ISC-GEM) ve NOAA, depremin moment büyüklüğünü 6,9 olarak verir; NOAA yüzey dalgası büyüklüğünü 6,8 olarak kaydeder. Farsça Vikipedi 6,8 yazar, İranlı jeolog Manuel Berberian da 6,8'i kullanır. Odak derinliği yaklaşık 15 kilometredir. Kataloglardaki merkez üssü yaklaşık 33,6 kuzey, 58,6 doğudadır; eski Amerikan kayıtları ise 33,4 kuzey, 58,7 doğu verir. 1947'de bölgede sismograf yoktur ve dünya istasyonlarının kayıtları zayıftır; konum hesapları bu yüzden kaba kalır.

Sarsıntının şiddeti Değiştirilmiş Mercalli ölçeğinde VIII'e, yani "ağır hasar" düzeyine ulaşır. Hasar alanı kuzey-kuzeybatıdan güney-güneydoğuya uzanan, yaklaşık 65 kilometre boyunda ve 28 kilometre eninde oval bir bölgedir.

Yerle bir olan köyler

Doğu İran'ın bu kırsalında evler güneşte kurutulmuş kerpiçten yapılır. 21 yıl sonra aynı bölgeyi vuran 1968 depreminde de görülecektir: burada insanları öldüren, faydan çok çöken kerpiç evlerdir. 1947'de küçük çöl yerleşimleri tümüyle yıkılır.

Şiddetin VIII'i aştığı yedi köy kayıtlara geçer: Badamak, Bostak, Charmeh, Dustabad, İstahr, Gurab-e Cedid ve Markuh. Kayıpların büyük kısmı Dustabad'dadır: köyde 200 kişi ölür, 100 kişi yaralanır. Charmeh'te 8, Sarayan'da 2 kişi hayatını kaybeder. Yıkım Dustabad'ın güneydoğusuna doğru da devam eder; Ferdows'ta da hasar vardır.

Uluslararası literatürde bu deprem iki adla anılır: en çok can kaybının yaşandığı köyün adıyla "Dustabad depremi" ve bazı kaynaklarda "Charmeh depremi".

Üç gün sonra ikinci darbe

Bölge daha ilk depremin yasını tutarken 26 Eylül'de ikinci büyük sarsıntı gelir. Büyüklüğü 6,1 olarak hesaplanır. Bu artçı, ilk depremde ağır hasar gören yapıların çoğunu da yerle bir eder.

Dustabad iki depremin arasında kalır. Kaynaklara göre köy iki sarsıntının birlikte etkisiyle tamamen yıkılır; ölümlerin çoğu da buradadır. Tigab köyü de iki depremden de hasar görür; burada 3 kişi ölür. Tigab'da 26 Eylül artçısının şiddeti VII'yi, yani "çok güçlü" düzeyini aşar.

İki deprem arasındaki üç gün, kayıpların hangisine ait olduğunu da belirsizleştirir. Kataloglar ölüleri genellikle tek bir rakamda, 23 Eylül depreminin altında toplar.

Kaç kişi öldü

NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3863'te ölü sayısını 500 olarak verir. Bu rakam bir sayım değil, bir tahmindir. Bazı köyler ölü olduğunu bildirmiş ama sayı vermemiştir; bu yüzden toplam ölü sayısı bilinmez, ancak en az 500 kişinin öldüğü kabul edilir. Dustabad'daki 200 ölü, Charmeh'teki 8 ve Sarayan'daki 2 ölü dışında köy köy güvenilir bir döküm yoktur.

Yine de 500 kişi, 1947'de dünyada depremlerde ölenlerin büyük kısmıdır. O yıl depremlerde toplam 745 kişinin öldüğü hesaplanır; Dustabad depremi yılın en ölümcül depremidir. Onu 233 ölüyle 1 Kasım'daki Peru depremi izler.

Tahran hükümetinin bölgeye ne zaman ulaştığı, kimin gittiği, yardımın nasıl dağıtıldığı okuduğumuz kaynaklarda yer almaz. Bölgenin merkezi Sarayan, Meşhed'in 411 kilometre güneyindedir; bu uzaklık ve kayıtlardaki sessizlik de depremin hikâyesinin bir parçasıdır.

Fayı aramak

Depremden otuz yıl sonra, 1978'de araştırmacılar Dustabad'ın doğusunda aşınmış bir yüzey kırığı bulur. Nicholas Ambraseys ve Charles Melville, 1982'de yayımlanan İran depremleri tarihinde bu kırığı belgeler: Dustabad Fayı (Çang Rakş Fayı olarak da bilinir) boyunca yaklaşık 20 kilometre uzanır. Kırıkta yaklaşık 1 metre sağ yanal ve 30-80 santimetre düşey kayma ölçülür. Köylüler kırığın kuzeyde İstahr'a kadar uzandığını anlatır.

Ama bu bağ tartışmalıdır. R. T. Walker ve arkadaşları 2011'de, kırığın depremden 30 yıl sonra ziyaret edildiğini, dolayısıyla bu izlerin 23 Eylül ana şokuyla gerçekten ilişkili olmayabileceğini yazar. Zayıf da olsa küresel sismik veriler, merkez üssünün Dustabad Fayı üzerinde olduğu fikrini desteklemez; kataloglardaki merkez, kırığın yaklaşık 20 kilometre batısındadır.

Bir de ikinci bir kırık hattı vardır: Badamak ile Gurab-e Cedid arasında yaklaşık 6 kilometre boyunca kuzeybatı-güneydoğu uzanan yer çatlakları. Bu hat Ferdows bindirmesinin güneydoğu kesimiyle çakışır. Berberian'a göre önceki çalışmalar 26 Eylül artçısını hesaba katmamıştır. Ona göre Dustabad Fayı, 6,9'luk bir deprem üretemeyecek kadar kısadır ve büyük olasılıkla artçının kaynağıdır; ana deprem ise Ferdows bindirmesinde olmuş ve onun boyunca köyleri yıkmıştır. Dustabad-e Bala bu iki yapının arasında kalır: bindirmenin güneybatısında, Dustabad Fayı'nın kuzeyinde. Bu yüzden iki depremi de en ağır biçimde yaşar.

Neyi değiştirdi

Dustabad depremi, Doğu İran'da bir dizi yıkıcı depremin ilk halkalarından biridir. Walker ve arkadaşlarının çalışmasına göre aynı bölgede 1936, 1941, 1947 ve 1962'de yüzey kırığı bırakan depremler olur. 1936 Abiz depremi 6,0 büyüklüğündedir.

Asıl büyük kırılmalar sonra gelir. 31 Ağustos 1968'de Dasht-e Bayaz Fayı 7,1 büyüklüğünde bir depremle kırılır; tahminen 7 bin ile 12 bin arasında insan ölür. Ertesi gün ikinci büyük deprem Ferdows'u neredeyse tamamen yıkar. 1947'de hasar gören Ferdows, 21 yıl sonra yerle bir olur. 1968 ile 1997 arasında bölgede 11 yıkıcı deprem yaşanır; Walker ve arkadaşları bu diziyi, dünyada büyük ve orta ölçekli depremlerin kümelenmesinin en çarpıcı örneklerinden biri olarak tanımlar.

1978'de bölgenin batısında Tabas depremi 7,4 büyüklüğündedir ve 15 bin ile 25 bin arasında can alır. 10 Mayıs 1997'de Kain yakınlarında Zirkuh depremi olur; büyüklüğü bazı kaynaklarda 7,2, bazılarında 7,3'tür. 1.567 kişi ölür, 50 bin kişi evsiz kalır. Merkez üssü çevresinde yıkımın neredeyse tam olmasının nedeni olarak yine kırsaldaki kötü yapılaşma gösterilir.

1947'nin dersi, sonraki on yıllarda defalarca tekrarlanır: bu çölde depremleri öldürücü yapan, fayların büyüklüğünden çok köylerin üstüne çöken kerpiç evlerdir. Dustabad'ın 500 ölüsü, 1968'in binlerce ölüsünden önce gelen bir uyarıdır.

Bugün

Dustabad bugün Güney Horasan eyaletinde, Sarayan ilçesinin Seh Kale bucağına bağlı bir yerleşimdir. 2011 sayımına göre 962 hanede 6.515 kişi yaşar.

Sarayan, 2016 sayımına göre 13.795 nüfuslu bir ilçe merkezidir. Safranının kalitesiyle tanınır, nüfusuna göre çok sayıda camisi olduğu için "camiler şehri" diye anılır. Şehrin içinde hâlâ kullanılan altı tarihî su deposu vardır. Ferdows ise 2016'da 28.695 nüfusludur; bugün narı ve safranıyla bilinir, Yezd ve Kirman'dan Meşhed'e giden ana yolun üzerindedir.

1947 depremine ait bir anıt ya da müze bilinmez. Depremin izi daha çok bilimsel tartışmada yaşar: hangi fayın kırıldığı sorusu, 75 yılı aşkın bir süredir yanıtlanmayı bekliyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3863 (İran: Dustabad, 23 Eylül 1947)
• ISC-GEM Küresel Aletsel Deprem Kataloğu (1900-2009), sürüm 2.0; USGS olay sayfası iscgem898039
• N. N. Ambraseys ve C. P. Melville (1982), A History of Persian Earthquakes, Cambridge University Press (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• M. Berberian (2014), Earthquakes and Coseismic Surface Faulting on the Iranian Plateau, Elsevier (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• R. T. Walker, E. A. Bergman, W. Szeliga, E. J. Fielding (2011), Insights into the 1968-1997 Dasht-e-Bayaz and Zirkuh earthquake sequences, eastern Iran, Geophysical Journal International 187(3)
• Vikipedi (İngilizce), 1947 Dustabad earthquake; List of earthquakes in 1947; 1968 Dasht-e Bayaz and Ferdows earthquakes; 1978 Tabas earthquake; 1997 Qayen earthquake; Iran crisis of 1946; South Khorasan province; Qanat (başlangıç kaynağı)
• Elias Antar (Associated Press), "Earthquake", Aramco World, Mart-Nisan 1971 (bölgedeki kerpiç yapılar için)
• Vikipedi (Farsça), 1326 Dustabad depremi; Dustabad (Sarayan); Sarayan; Ferdows maddeleri (başlangıç kaynağı)