1549 Kayin Depremi: Beş Köy, 3 Bin Ölü ve Bir Müneccimin Kehaneti

Kış, 1549. İran'ın doğusunda, bugün Afganistan sınırına yakın dağlık Kuhistan bölgesi. Safevi tahtında Şah Tahmasp oturuyor, ama gözü batıda, Osmanlı ordusunun üzerinde. Kayin kasabasının doğusundaki köylerde bir gece yer sarsılıyor; beş köy tamamen yıkılıyor, yaklaşık 3 bin kişi ölüyor. Bu depremden geriye birkaç satır kalıyor: bir tarih, bir rakam ve depremi önceden haber verip kendisi de ölen bir müneccim. Bu yazı, o birkaç satırla bölgenin sonraki depremlerinden bildiklerimizi bir araya getiriyor.

Depremden önce

Kayin (Farsça Kaen ya da Kain), ortaçağ coğrafyacılarının Kuhistan, yani "dağlık ülke" dediği bölgenin en önemli kasabasıdır. Kuhistan, Horasan'ın güney kesimini oluşturur; kuzeyinde Horasan'ın büyük şehirleri, güneyinde Sistan, doğusunda bugünkü Afganistan uzanır. Tun, Gunabad, Tabes, Bircend ve Hvaf de aynı bölgenin kasabalarıdır.

Kasaba deniz seviyesinden yaklaşık 1.440 metre yükseklikte, düz bir ovanın üzerindedir. Kışları soğuk ve sert, yağış azdır. Ortaçağda Kayin'in surları, hendeği, iç kalesi vardır; Sistan, Kirman ve Umman kıyılarına giden ticaret yollarının üzerinde durduğu için önemini korur. 11. yüzyılda kasabayı gezen Nasır-ı Hüsrev, şehrin sağlam surlarından ve Cuma camisindeki büyük kemerden söz eder. 14. yüzyılda Hamdullah Müstevfî de bölgenin bol safranından ve meyvesinden bahseder.

Kasabanın üç kilometre güneyinde, şehre bakan bir dağın tepesinde Kuh Kalesi yükselir. Selçuklu döneminden kalan bu kale, bir zamanlar bölgedeki İsmaili kalelerinden biridir ve uzun yıllar Kuhistan valilerinin merkezi olarak kullanılır. Ovadaki evler ise kerpiçtendir; kuru iklimde kereste azdır, damlar çoğunlukla kubbe ya da tonozla örülür.

Safevi İran'ının doğu ucu

1549'da İran'ı Safevi hanedanından Şah Tahmasp yönetir. Babası Şah İsmail 1524'te öldüğünde on yaşında tahta çıkmış, ilk yıllarını Kızılbaş boyları arasındaki iç savaşlarla geçirmiştir. Başkent o yıllarda hâlâ Tebriz'dir.

Depremin olduğu kış, devletin bütün dikkati batıdadır. Şah'ın kardeşi Elkas Mirza isyan edip Osmanlı'ya sığınmış, Kanuni Sultan Süleyman onun teşvikiyle İran üzerine yeni bir sefere çıkmıştır. Osmanlı kuvvetleri ancak 1549 sonbaharında geri çekilecektir. Doğuda ise Horasan, Buhara'daki Özbeklerle yıllardır süren bir çekişmenin konusudur. Safevi şehzadeleri Herat'ta yetiştirilir; Kayin'in de içinde bulunduğu bölge, bu sınır eyaletinin güney kenarıdır.

Kayin'in kendi tarihinde de Safevilerin izi vardır. Cuma camisindeki bir kitabe, Şah İsmail tarafından kasabaya atanan bir yöneticinin dönemine, hicri 921 yılına (1515) tarihlenir. Yani deprem geldiğinde kasaba otuz yılı aşkın süredir Safevi yönetimindedir.

Muharrem gecesi

Depremin bilinen hemen bütün ayrıntısı, deprem mühendisi Nicholas Ambraseys ile tarihçi Charles Melville'in 1982'de yayımladığı İran depremleri tarihine dayanır. İkili, Farsça kroniklerde geçen kaydı şöyle özetler: hicri 956 yılının Muharrem ayının 17'si, bir çarşamba gecesi Kayin bölgesinde büyük bir deprem olur.

Deprem gece geldiği için insanlar evlerindedir. Kış ortasıdır; kerpiç evlerin kalın duvarları ve ağır damları uyuyan aileleri altında bırakır. Kaynaklar sarsıntının kaç saniye sürdüğünü, kaç kez tekrarlandığını ya da artçı sarsıntıların olup olmadığını söylemez. Büyüklüğünü ölçen bir alet yoktur; yaklaşık dört yüz yıl sonra derlenen bir kataloğun verdiği 6,7 değeri, yıkımın yayılımından yapılmış bir tahmindir.

Beş köy

Kayda göre sarsıntı beş köyü tamamen yıkar ve 3 bin kişinin ölümüne yol açar. Köylerin adları aktarılmaz. Ambraseys ve Melville, bu köylerin büyük olasılıkla Zirkuh bölgesinde, yani Kayin'in doğusunda, bugünkü Afganistan sınırına doğru uzanan dağlık kesimde olduğunu düşünür. Bu bir tahmindir; kaynakta yer adı yoktur.

Kayin kasabasının kendisi ise ciddi bir hasar görmemiş gibidir. Araştırmacılar bundan, depremin asıl merkezinin kasabadan bir miktar uzakta olduğu sonucunu çıkarır. ABD Jeolojik Araştırma Kurumu'nun (USGS) Afganistan ve çevresi için derlediği katalog da merkez üssü Kayin'in doğusuna, yaklaşık 33,7 kuzey ve 60,0 doğu koordinatlarına yerleştirir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) önemli depremler veritabanı ise noktayı Kayin'e daha yakın, 33,5 kuzey ve 59,1 doğu olarak gösterir.

3 bin rakamı beş köy için büyük görünebilir. Ama 16. yüzyıl kroniklerinde ölü sayıları çoğu zaman yuvarlak verilir ve kimse onları tek tek saymamıştır. Rakamın ne kadar doğru olduğunu denetleyecek ikinci bir kaynak bulunmaz; bu yüzden onu kesin bir sayı olarak değil, kroniğin felaketin büyüklüğü hakkında verdiği bir ölçü olarak okumak gerekir.

Müneccimin kehaneti

Kaydın en tuhaf ayrıntısı, depremi önceden haber veren bir yerel müneccimdir. Ambraseys ve Melville'in aktardığına göre bölgedeki bir yıldız falcısı depremin geleceğini söylemiş, ama sarsıntıda kendisi de ölmüştür.

Müneccimin adı, kehanetini ne zaman ve kime söylediği, halkın uyarıyı ciddiye alıp almadığı bilinmez. O dönemin İslam dünyasında depremleri gök cisimlerinin hareketleriyle açıklamaya çalışan yıldız bilimi geleneği yaygındır; Safevi sarayı da kehanete ve rüyalara önem verir. Kroniğin bu hikâyeyi neden kaydettiğini bilmiyoruz. Bugünkü bilim açısından ise bir depremin günü önceden bilinemez; bu hikâye, kehanetin kendisinden çok, felaketin ardından insanların olanı anlamlandırma çabasını anlatır.

İki tarih, bir rakam

Depremin tarihi kaynaklara göre değişir. NOAA veritabanı 30 Ocak 1549'u verir ve kaynak olarak John Milne'in 1911 tarihli yıkıcı depremler kataloğunu, M. S. Nebevi'nin 1978'de yayımladığı İran tarihî depremleri listesini ve Cinna Lomnitz'in 1974 tarihli kitabını gösterir. Ambraseys ve Melville ise tarihi 15 Şubat 1549 olarak çevirir.

İki tarih arasındaki fark, hicri takvimden kaynaklanıyor olabilir. Standart hesapla Muharrem 956'nın ilk günü 30 Ocak 1549'a, 17'si ise 15 Şubat'a denk gelir. Yani 30 Ocak, depremin olduğu ayın başlangıcıdır. Eski kataloglardan birinin ayın başını depremin günü olarak almış olması mümkündür, ama bunu doğrulayan bir kayıt yoktur. Hilalin gözle görülmesine bağlı olan hicri aylar bir iki gün kayabildiği için "çarşamba gecesi" ile hesaplanan gün de tam örtüşmez. Her iki tarih de, Gregoryen takvim henüz kabul edilmediği için, o dönemde Avrupa'da kullanılan Jülyen takvimine göredir.

Ölü sayısında ise kaynaklar aynı rakamı tekrarlar: 3 bin. NOAA bu deprem için bir büyüklük değeri vermez.

Kayin'in duvarlarındaki izler

1549 depremi Kayin'i ağır vurmamış olsa da kasaba depremle yabancı değildir. Kayin Cuma Camisi'nin ilk yapısı hicri 660-670 yıllarına, yani İlhanlı dönemine tarihlenir. Caminin kitabeleri, yapının birkaç kez depremle ağır hasar gördüğünü ve onarıldığını gösterir. Hicri 796'da (1394) Timur döneminde Kayin hâkimi olan Cemşid Karin'in emriyle onarılır; hicri 1080'de (1669-70) Safevi hükümdarı Şah Süleyman bir kez daha yeniden yapımını emreder.

1970'lerin ortasında caminin kuzey şebisteninde yapılan kazılarda Selçuklu dönemine ait tuğla ve çanak çömlek parçaları bulunur. Bu bulgular da caminin bir zamanlar şiddetli bir depremle yıkıldığına işaret eder. Hangi depremin hangi hasarı verdiği ise kitabelerden tam olarak anlaşılmaz.

1336: Haritadan silinen Zuzan

Bölgenin deprem hafızasındaki en ağır kayıt, 1549'dan iki yüz yıl önceye aittir. NOAA veritabanı, 21 Ekim 1336'da Kayin'in kuzeyindeki Hvaf bölgesinde 7,6 büyüklüğünde bir deprem olduğunu ve 20 bin kişinin öldüğünü kaydeder. Bu kadar eski bir deprem için 20 bin rakamı da 7,6 büyüklüğü de tahmindir ve dikkatle okunmalıdır.

Depremin en bilinen kurbanı Zuzan şehridir. Harezmşahlar döneminde parlayan, düzenli planlı, sulama kanalları ve barajları olan bu ortaçağ şehri, Fransız tarihçi David Durand-Guédy'nin bir Hvaf tarihine yazdığı değerlendirmeye göre 1336 depremiyle haritadan silinir. Bugün Zuzan bir köydür; 2016 sayımında nüfusu 2.677'dir. Eski şehirden ayakta kalan iki büyük yapı, 1219'a tarihlenen medrese ile Melik Zuzan Camisi'dir.

Aynı topraklarda 1979 ve 1997

Kayin çevresinin depremleri 20. yüzyılda aletlerle ölçülmeye başlar. Kasım 1979'da iki büyük deprem art arda gelir: 14 Kasım'daki Korizan depremi (Mw 6,8) Abiz Fayı'nı 20 kilometre boyunca kırar; 27 Kasım'daki Koli-Boniabad depremi (Ms 7,1) Deşt-i Beyaz Fayı üzerinde olur. İkisinde birlikte 297 ile 440 arasında insan hayatını kaybeder.

10 Mayıs 1997 öğle saatlerinde ise Kayin'in doğusundaki Ardekul köyü yakınında çok daha büyük bir deprem olur. Büyüklüğü kaynağa göre Mw 7,2 ile 7,3 arasında verilir. Manuel Berberian ve arkadaşlarının 1999'daki çalışmasına göre Abiz Fayı 125 kilometre boyunca kırılır; bu, İran'da bir depremle bağlantılı bilinen en uzun yüzey kırığıdır. Kırığın kuzeydeki 50 kilometresi, 1936 ve 1979 depremlerinde zaten kaymış bölümleri yeniden kırar.

Ölü sayısı için de kaynaklar farklı rakamlar verir: İngilizce ve Farsça Vikipedi 1.567, USGS 1.572, Japon doğal afet bilimi dergisinde yayımlanan saha ekibi raporu 1.448 kişi bildirir. 2.300'den fazla kişi yaralanır, 50 bin kişi evsiz kalır, 15 binden fazla ev yıkılır ya da hasar görür. Merkez üssüne yakın Abiz köyünde 700 evin hepsi yıkılır, 1.200 kişilik nüfusun 400'ü ölür. Bir köyde ilkokul binası çöker ve 110 kız öğrenci hayatını kaybeder. Deprem öğle saatinde geldiği için tarlada çalışan köylülerin çoğu kurtulur; ölenlerin çoğu kerpiç evlerin içindedir.

1549 depreminin hangi faya bağlı olduğu bilinmiyor. Ambraseys ve Melville'in beş köy için önerdiği Zirkuh bölgesi 1997 depreminin en ağır vurduğu yerlerle aynı bölgededir; ama 1549 depreminin Abiz Fayı'nda olduğunu gösteren bir kaynak yoktur. 1979 depremleri üzerine yapılan çalışmalar, Abiz Fayı'nda 20. yüzyıldan önce kaydedilmiş bir kırılma bulunmadığını belirtir.

Neyi değiştirdi

1549 depreminin Safevi devletinde bir yardım ya da yeniden yapılanma kararına yol açtığına dair bir kayıt bilinmiyor. Kroniklerde tek bir paragraf olarak kalır; ne vali adı, ne çadır, ne yardım. Devletin dikkati o yıl Osmanlı seferindedir.

Depremin bugünkü önemi bilimseldir. Ambraseys ve Melville'in çalışması, Kuhistan gibi seyrek nüfuslu bölgelerde bile yüzyıllar öncesine uzanan yıkıcı depremler olduğunu gösterir. 1997 Ardekul depremi, bu dağlık ve kurak bölgede kerpiç köy evlerinin aynı tehlikeyle hâlâ karşı karşıya olduğunu ortaya koyar. O depremden sonra İran'da kırsal yapıların depreme dayanıklılığı daha çok tartışılır; jeofizikçi Roger Bilham, 20. yüzyıl başından bu yana İran'da her 3 bin kişiden birinin depremde öldüğünü hesaplar ve sorunun yapı biçiminde olduğunu söyler.

Bugün

Kayin bugün Güney Horasan eyaletinde, Kayinat ilçesinin merkezidir. 2016 sayımında nüfusu 42.323'tür. Kasaba, safranı ve kızamığıyla (zereşk) ün yapmıştır; "safranın başkenti" diye anılır. Eyalet merkezi Bircend'e yaklaşık 105 kilometre uzaklıktadır.

Depremlerin birkaç kez yıktığı ve her seferinde yeniden onarılan Cuma Camisi kasabanın ortasında durur; İran'ın ulusal eser listesine 1937'de kaydedilen ilk Güney Horasan yapısıdır. Güneydeki dağın tepesinde Kuh Kalesi'nin kalıntıları ovaya bakmaya devam eder. 1549'da yıkılan beş köyün adları ise hiçbir kaynağa geçmemiştir.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys, C. P. Melville, A History of Persian Earthquakes, Cambridge University Press, 1982 (1549 kaydı, USGS Açık Dosya Raporu 2006-1185 deprem kataloğundaki "Macroseismic effects" bölümünde alıntılanan metinden)
• NOAA NCEI, Significant Earthquake Database, kayıt 721 (Kayin, 1549) ve kayıt 524 (Hvaf, 1336); kaynakça: J. Milne 1911, M. S. Nabavi 1978, C. Lomnitz 1974
• M. Berberian ve diğerleri, "The 1997 May 10 Zirkuh (Qa'enat) earthquake (Mw 7.2): faulting along the Sistan suture zone of eastern Iran", Geophysical Journal International 136 (1999), özet
• Journal of Natural Disaster Science 19/1, 1997 Kayin depremi saha raporu, özet
• D. Durand-Guédy, Abstracta Iranica 27 (2006), E. Zangane Qāsem-Ābādī'nin Hvaf tarihi üzerine değerlendirme
• Vikipedi (İngilizce): 1997 Qayen earthquake, 1979 Ghaenat earthquakes, 1968 Dasht-e Bayaz and Ferdows earthquakes, 1923 Torbat-e Heydarieh earthquake, Tahmasp I, Quhistan, Zuzan, Qaen County
• Vikipedi (Farsça): زمین‌لرزه ۱۳۷۶ قائن, قائن, قلعه کوه قائن, مسجد جامع قائن