1941 Muhammedabad Depremi: 920 Kişilik Köyden 680 Ölü

16 Şubat 1941, bir pazar akşamı. Doğu İran'da, Birjand'ın kuzeybatısındaki çöl kenarında hava çoktan kararmış. Muhammedabad adlı köyde 920 kişi yaşıyor; köyün yanında eski bir kervansaray duruyor. Bir sarsıntı köyü ve kervansarayı yerle bir ediyor, 680 kişi ölüyor. Bu deprem gazete manşetlerine pek yansımıyor. Ayrıntılarının çoğunu, otuz yıldan uzun süre sonra köye gelen iki araştırmacıya yaşlıların anlattıkları sayesinde biliyoruz.

Depremden önce

1941 kışında İran'ı Rıza Şah Pehlevi yönetiyor. Rıza Şah 1925'te tahta çıkmış, ülkeye demiryolu, fabrika ve merkezî bir ordu kurmaya çalışmış. Hazar Denizi'ni Basra Körfezi'ne bağlayan Trans-İran Demiryolu 1938'de bitmiş. Avrupa'da İkinci Dünya Savaşı sürüyor, İran ise resmen tarafsız.

Başkent Tahran'ın modernleşmesi doğudaki Horasan'ın çöl kenarlarına pek ulaşmıyor. Bugün Güney Horasan eyaletinin sınırları içinde kalan bu bölge, İran'ın en seyrek nüfuslu yerlerinden. Yağmur az, ırmaklar yalnızca mevsimlik akıyor. Daqq-i Muhammedabad'ın killi düzlüklerinde birkaç moloz taş ev ve su sarnıcından başka yapı yok.

Muhammedabad, Birjand'ın kuzeybatısında, Daqq-i Muhammedabad denen killi bir düzlüğün kenarında. Çevresinde Nure, Karan ve Kamiran gibi küçük, dağınık yerleşimler ile Kuminjan ve Çahak köyleri var. Biraz daha uzakta Kaysar, Tiğdar ve eski bir kalesi olan Afriz bulunuyor. Deprem tarihçileri Nicholas Ambraseys ile Charles Melville'in notuna göre bu bölgede yerleşik halk az. İnsanların çoğu göçebe ya da yarı göçebe aşiretlerden. Aynı köyde bir kuşaktan uzun süre yaşamış aileler azınlıkta.

Bölgenin altı faylarla dolu. Doğu İran'da Lut Çölü'nün çevresinde kuzey-güney doğrultusunda uzanan faylar, İran'ın orta kesimiyle Afganistan tarafındaki kabuk arasındaki kaymayı taşıyor. Bu fayların ne kadar tehlikeli olduğu 1941'de henüz bilinmiyor.

Pazar akşamı

Deprem 16 Şubat 1941'de, Greenwich saatiyle 16.38'de oluyor. İran'da bu saatte akşam olmuş, hava kararmış. Ambraseys ve Melville olayı "gece başlarken" diye kaydediyor.

Odak derinliği yaklaşık 15 kilometre. Büyüklük için kaynaklar biraz farklı değerler veriyor. ABD'nin NOAA veritabanı, birkaç kataloğu birleştirerek 6,3 kabul ediyor. Yüzey dalgası büyüklüğü 6,2, moment büyüklüğü 6,3. Aynı kayıtta adı geçen başka bir katalog moment büyüklüğünü 6,1 veriyor. Ambraseys ve Melville'in kendi kataloğunda 6,1 ile 6,4 arasında iki değer var. Kısacası deprem 6 ile 6,5 arasında, orta büyüklükte bir deprem. Merkez üssünde şiddet Mercalli ölçeğine göre VIII.

920 kişilik köy

En ağır yıkım Muhammedabad'da. Köy ve eski kervansarayı tamamen yıkılıyor. Ambraseys ve Melville'in derlediği bilgiye göre köyün 920 kişilik nüfusundan 680'i ölüyor. Yani köyde yaşayan her dört kişiden üçü enkaz altında kalıyor.

Yıkım Muhammedabad'la sınırlı değil. Nure, Karan ve Kamiran gibi tek tük yerleşimler ile Kuminjan ve Çahak köyleri de yıkılıyor. NOAA'nın kullandığı kataloglardan biri dokuz köyün yok olduğunu yazıyor. Kaysar'da, Tiğdar'da ve Afriz'de de evler çöküyor, ancak bu köylerde ölen olmuyor. Afriz'in kalesi ile İmamzade Zeyd bin İmam Musa türbesi hasar görüyor. Hur ve Serayan'a kadar uzanan geniş bir alanda evlerin duvarları çatlıyor.

Sarsıntı Birjand'da ve Kayin'de güçlü biçimde hissediliyor. Daha kuzeydeki Türbet-i Haydariye'de de fark ediliyor.

Yarılan toprak

Deprem yalnızca evleri yıkmıyor, toprağı da değiştiriyor. Muhammedabad'ın doğusundaki ve güneyindeki killi düzlüklerde yeraltı suyu o sırada yüzeye çok yakın. Sarsıntıyla zemin sıvılaşıyor. Muhammedabad ile Tiğdar arasında ve Kale Kuhne'nin güneyinde zemin çöküyor, çatlaklardan çamur fışkırıyor.

Kuminjan'ın birkaç kilometre güneyinde ise fay yüzeye çıkıyor. Ambraseys ve Melville, 1970'lerde yaptıkları arazi çalışmasında kuzey-güney doğrultusunda 8-10 kilometre uzanan bir kırık izi buluyor. İz, doğudaki fliş kayaçlarıyla batıdaki volkanik kayaçların sınırını izliyor. Kayalarda yer yer açılmış yarıklar, ezilmiş ve aşınmış şeritler var. İzler doğudan gelen bir bindirmeyi ve sağa doğru yanal kaymayı düşündürüyor. Bazı geniş yarıklar zamanla aşınıp çukura dönmüş, bazılarını silt doldurmuş.

Fayın dikey hareketini ölçmek artık mümkün değil. Ama köylüler, batı tarafın yaklaşık 50 santimetre çöktüğünü söylüyor. Turşab pınarına doğru uzanan ve halkın 1941'e bağladığı başka bir çatlak dizisini ise araştırmacılar daha temkinli yorumluyor. Onlara göre bu çatlaklar gerçek bir fay izinden çok, killi düzlüğün kaymasından kaynaklanıyor olabilir.

Kaç kişi öldü?

Bu depremin ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişiyor. NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı 730'u esas alıyor. Kaydın içinde başka rakamlar da var: bir katalog 730, bir başkası 600, bir üçüncüsü "680'den fazla" ölü veriyor. Farsça Vikipedi 680 civarı diyor. Ambraseys ve Melville'in rakamı yalnız Muhammedabad köyü için 680.

Farkın nedeni anlaşılır. Depremi vuran yer çölün kenarında, nüfusu az ve hareketli bir bölge. Halkın çoğu göçebe; aynı köyde uzun yıllar yaşamış aile az. Ambraseys ve Melville kitaplarında ölü sayılarının zor doğrulandığını ve bir depremin büyüklüğü hakkında her zaman doğru fikir vermediğini vurguluyor. 600 ile 730 arasındaki rakamların hepsi aynı tablonun farklı tahminleri olarak okunmalı. Kesin olan, birkaç köyden oluşan küçük bir bölgede yüzlerce kişinin bir akşamda öldüğü.

Yaşlıların hatırladığı

1941 depreminin ayrıntıları bugün bilinebiliyorsa, bunu büyük ölçüde sözlü tarihe borçluyuz. Ambraseys ve Melville 1974 ile 1978 arasında bölgeye üç kez geliyor. Muhammedabad'ın yaşlılarından biri onlara 1941 ve 1947 depremlerini, bunlardan önceki sarsıntıları anlatıyor. Bir kısmını kendi yaşadığından, bir kısmını büyüklerinden dinlediğinden aktarıyor. Köyden on kilometre kadar uzakta, hâlâ seçilebilen fay izini onlara gösteriyor.

Araştırmacılar, köylülerin depremin etkilerini oldukça doğru hatırladığını not ediyor. Ama bir uyarıyı da ekliyorlar: insanlar 1941'in izlerini zaman zaman 1947, 1962 ve 1968 depremlerinin izleriyle karıştırıyor. Bu bölgede otuz yıl içinde dört yıkıcı deprem yaşanmış.

Okuyabildiğimiz kaynaklarda, depremden sonra devletin bölgeye ne zaman ulaştığına, yardımın kimden geldiğine ya da yetkililerin bir açıklama yaptığına dair bir bilgi yok. Bu yüzden yazıda böyle bir anlatıya yer vermiyoruz.

Savaşın gölgesinde bir yıl

Depremden birkaç ay sonra İran'ın kaderi değişiyor. Haziran 1941'de Almanya Sovyetler Birliği'ne saldırıyor; Britanya ile Sovyetler müttefik oluyor. İki ülke, Sovyetlere gidecek ikmal yolunu güvenceye almak ve İran petrolünü korumak için 25 Ağustos 1941'de tarafsız İran'ı işgal ediyor. Çatışma birkaç gün sürüyor.

Rıza Şah, Eylül ortasında oğlu Muhammed Rıza Pehlevi lehine tahttan çekilmek zorunda kalıyor ve sürgüne gönderiliyor. Muhammedabad depreminden yedi ay sonra ülkenin yönetimi değişmiş, toprakları yabancı orduların denetimine girmiş durumda. İşgal 1946'ya kadar sürüyor. Böyle bir dönemde, çölün kenarındaki birkaç köyün yası ülke gündemine pek giremiyor.

Neyi değiştirdi

Muhammedabad eski yerinde yeniden kurulmuyor. Köy, yıkılan yerin yaklaşık 500 metre kuzeyine taşınıyor. Depremde yıkılan yerleşimlerin bir kısmı ise hiç yeniden kurulmuyor, terk ediliyor.

Yeni köy de uzun süre güvende kalmıyor. 23 Eylül 1947'de bölgeyi Dostabad depremi vuruyor. Ambraseys ve Melville'e göre bu deprem yaklaşık 400 kişinin ölümüne yol açıyor, başka kaynaklar 500 diyor. 1941'den sonra yeniden kurulan Muhammedabad'ın yarısı bu depremde yıkılıyor. 1 Nisan 1962'de, 1941'de yıkılan alanın uzantısındaki Musaviye köyü yerle bir oluyor; Çahak bir kez daha zarar görüyor. 1968'de Deşt-i Beyaz ve Firdevs depremleri binlerce kişinin ölümüne yol açıyor.

Bilim için Muhammedabad depremi, bir köyün hafızasında saklanan bir fay kaydı. Ambraseys ve Melville, Muhammedabad'lı yaşlının anlattıklarının bu depremlerin faylanmayla ilişkili olduğunu güçlü biçimde düşündürdüğünü yazıyor. Daha sonraki araştırmacılar da 1941 depremini bölgede yüzey kırığı bırakan depremler arasında sayıyor. Aynı zamanda, 6 civarındaki bir depremin bile zayıf yapılı bir köyün dörtte üçünü öldürebildiğini gösteren bir örnek.

Bugün

Muhammedabad'ın bulunduğu bölge bugün Güney Horasan eyaletinde. Eyalet merkezi Birjand safranı, kızılcığı, hünnabı ve el dokuması halılarıyla tanınıyor. Eyalet İran'ın en seyrek nüfuslu eyaleti; kilometrekareye yaklaşık 5 kişi düşüyor.

Deprem tehlikesi sürüyor. 10 Mayıs 1997'de Kayin yakınındaki Ardekul köyü merkezli 7,3 büyüklüğündeki deprem Birjand-Kayin bölgesinde 1.567 kişinin ölümüne yol açıyor, 50 bin kişiyi evsiz bırakıyor. Kırsal yapıların zayıflığı bu depremde de yıkımın başlıca nedeni olarak görülüyor. Muhammedabad'dan elli altı yıl sonra, aynı bölgede yine köy evleri yıkılıyor ve yine yüzlerce kişi ölüyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3675 (IRAN: MOHAMMADABAD, 16 Şubat 1941)
• N. N. Ambraseys ve C. P. Melville (1982), A History of Persian Earthquakes, Cambridge University Press: 1941 Muhammadabad, 1947 Dustabad ve 1962 Musaviyeh kayıtları ve notları
• Walker ve diğ. (2011), Insights into the 1968-1997 Dasht-e-Bayaz and Zirkuh earthquake sequences, eastern Iran, Geophysical Journal International
• Vikipedi (Farsça), Güney Horasan 1319 depremi; Vikipedi (İngilizce), List of earthquakes in 1941, 1947 Dustabad earthquake, 1997 Qayen earthquake, Anglo-Soviet invasion of Iran, Reza Shah, Trans-Iranian Railway, South Khorasan province, Birjand (başlangıç kaynağı)