1968 Dasht-e Bayaz Depremi: Haritadan Silinen Kakhk ve İkiye Bölünen Ferdows

31 Ağustos 1968, cumartesi. İran'ın doğusunda, Horasan'ın çöl kenarındaki tarım kasabası Kakhk'ta öğle sıcağı. Erkekler öğle namazına gidiyor, çiftçiler tarlaya dönüyor. Saat 14.17'de Dasht-e Bayaz Fayı 80 kilometre boyunca kırılıyor; kerpiç evler dakikalar içinde içindekilerin üstüne çöküyor. Ertesi sabah gelen güçlü bir artçı sarsıntı, ilk depremi az hasarla atlatan Ferdows'u da yıkıyor. İki günde on bine yakın insan ölüyor.

Depremden önce

Dasht-e Bayaz, Farsçada "beyaz ova" demektir. Meşhed'in 280 kilometre kadar güneyinde, dağlarla çölün arasında kalan bu ova ve çevresi, kuru iklimde çiftçilikle geçinen bir bölgedir. Köyler ve kasabalar dağların eteğine dizilmiştir. Evler güneşte kurutulmuş kerpiçten yapılır; Antar'a göre Kakhk'taki evlerin temelleri kumun üstüne oturur.

Bölgenin önemli şehirlerinden biri Ferdows'tur. 1929'a kadar adı Tun olan şehir, Ortaçağ'da Kuhistan'ın en önemli merkezlerinden biridir; 11. yüzyılda Nasır-ı Hüsrev büyük bir şehir olarak anar, Marco Polo bölgeye Tun ve Kain'in adıyla "Tonokain" der. 1968'de Ferdows'ta yaklaşık 2.300 ev vardır, şehir beş mahalleye ayrılır ve her mahallenin kendine özgü bir ağzı vardır. Ferdows'un kuzeyinde bugün Gonabad'a bağlı Kakhk kasabası, iki yerleşimin arasındaki ovada da Dasht-e Bayaz köyü bulunur.

Bölge sessiz bir yer değildir. Arap levhası Avrasya'ya doğru yılda 35 milimetre kadar ilerler ve bu sıkışma İran yaylasının her yanında faylar üretir. Doğu İran'da kuzey-güney uzanan uzun fayları, doğu-batı uzanan daha kısa faylar keser. Dasht-e Bayaz Fayı bunlardan biridir: doğu-batı uzanır ve sol yanal hareket eder. Depremden sonra bölgeyi inceleyen Nicholas Ambraseys ve John Tchalenko, aynı çevrede en az 9. yüzyıldan beri yıkıcı depremler olduğunu kaydedecektir.

Cumartesi, saat 14.17

31 Ağustos 1968 yaz ortasıdır. Associated Press muhabiri Elias Antar'ın üç yıl sonra yazdığına göre Kakhk'ta gökyüzü bulutsuzdur, caminin kubbesi kilometrelerce öteden parlamaktadır, erkekler öğle namazına gitmektedir. Çiftçi Hüseyin Hidayet o gün öğle yemeğinde her zamankinden biraz uzun oyalanır. Saat ikiyi birkaç dakika geçe evden çıkar, tozlu sokaktan tarlaya doğru yürür.

Yerel saatle 14.17'de (Greenwich saatiyle 10.47) yer sarsılmaya başlar. Odak derinliği yaklaşık 13 kilometredir. Büyüklüğü, ölçüm yöntemine göre 7,1 ile 7,4 arasında verilir; bugünkü kataloglar moment büyüklüğünü 7,1 kabul eder. Şiddet Mercalli ölçeğinde X'a, yani "aşırı" düzeyine ulaşır. Sarsıntı yaklaşık 400 bin kilometrekarelik bir alanda hissedilir.

Hidayet, Antar'a çevresindeki binaların yıkılmaya başladığını anlatır. Geriye dönüp baktığında evi yoktur; karısı ve kızları enkazın altındadır.

Kakhk'ta dört dakika

Antar'ın aktardığına göre her şey yaklaşık dört dakika sürer. Kakhk'taki 1.300 yapıdan yalnızca üçü ayakta kalır. Ölenlerin çoğu, evlerinin çöken tavanları ve duvarları altında birkaç dakika içinde boğularak can verir. Kuma oturan kerpiç duvarlar sarsıntıya hiç dayanamaz.

Kakhk'ın ne kadar kayıp verdiği konusunda kaynaklar birbirini tutmaz. Antar, 7 bin nüfusun 5 binini kaybettiğini yazar. Dönemin bir uluslararası özetine göre kasabanın nüfusu 4.400'dür, yaklaşık altmış ev dışında bütün kerpiç evler yıkılmıştır ve 3 bin kişi enkaz altında kalmıştır. Avustralya'da Canberra Times ise 4 Eylül'de, 14 bin nüfuslu Kakhk'ta 4.500'den fazla kişinin öldüğünü yazar.

Fayın ortasındaki Dasht-e Bayaz köyü daha da ağır vurulur: aynı özete göre 3.500 kişilik nüfusun 3 bini ölür. Ana sarsıntı Dasht-e Bayaz çevresindeki beş köyü tamamen yok eder; Kakhk'tan Sarayan'a kadar altı köyde de binaların en az yarısı yıkılır. Gonabad, Kain ve Bircend'de taş kamu binaları ayakta kalır, ama pek çok ev çöker; 16. ve 17. yüzyıldan kalma iki cami de yıkılır.

Seksen kilometrelik yarık

Deprem yalnızca evleri değil, toprağı da yarar. Dasht-e Bayaz Fayı'nın batı kesimi yaklaşık 80 kilometre boyunca yüzeye kadar kırılır. Fayın iki yakası birbirine göre sola kayar; kayma ortalama 2 metre, en fazla 4,5 metredir. Bazı yerlerde bir yaka 2,5 metreye kadar çöker. Kırık, çoğu yerde arazideki eski fay izlerini takip eder.

Ambraseys ve Tchalenko'nun saha raporu bir ayrıntıya dikkat çeker: fay kırığının hemen yanındaki yapılardaki hasar, 10-20 kilometre uzaktaki yapılarda görülen hasara benzer. Yani ölümcül olan yalnızca faya yakınlık değil, binaların kendisidir. Sismolog Stuart Crampin'in ekibi hassas cihazlarla artçı sarsıntıları kaydeder; artçıların çoğu, 80 kilometrelik kırığın iki ucunda, 25 kilometre kadar derinlikte toplanır.

Ertesi sabah Ferdows

Ferdows ilk depremi görece az hasarla atlatmıştır. Fay hattından gelen yaralıların bir kısmı tedavi için şehrin hastanesine taşınır.

1 Eylül sabahı, ana depremden yaklaşık 21 saat sonra, yerel saatle 11'e doğru (Greenwich saatiyle 07.27) yeni ve güçlü bir sarsıntı gelir. Büyüklüğü 6,2 ile 6,4 arasında verilir ve merkezi Ferdows'un hemen yanındadır. İlk depremde çatlayan evler bu kez tamamen çöker. Bir kaynağa göre şehirdeki 2.300 evden 1.500'ü tamamen yıkılır, en az 700 kişi ölür; başka bir derleme bu depremin ölü sayısını 900 olarak verir. Eski Tun'un büyük kısmı yerle bir olur.

Felaketin en acı ayrıntılarından biri hastanede yaşanır. Farsça kaynaklara göre Dasht-e Bayaz'dan Ferdows'a getirilen yaralıların bir kısmı, ilk depremden sağ kurtulduktan sonra bu ikinci sarsıntıda hastanede ölür. Antar da ilk depremde yaralanan 300 kişinin ertesi günkü artçıda bir hastanede hayatını kaybettiğini yazar.

Enkazın altında

Deprem bölgesine ulaşmak kolay değildir; bölge Tahran'ın 800 kilometre kadar doğusunda, çöl yollarının sonundadır. Enkazdan sağ çıkarılanlar azdır. Antar, bir kemer altında iki gün kalan üç yaşında bir çocukla büyükannesinin kurtarıldığını, altı yaşında bir çocuğun ise dokuz gün sonra enkazdan sağ çıkarıldığını kaydeder.

Depremden üç gün sonra Kakhk'ta hayatta kalanlar yıkıntıların arasında sessizce oturmaktadır. Antar'ın anlattığı sahnelerde yaşlı bir çiftçi, üç yaşındaki ölü oğlu Cafer'i adıyla tekrar tekrar çağırır. Kasabanın berberi İbrahim, karısının ve dört çocuğunun altında kaldığı evinin enkazının üstünde oturmaktadır. Genç bir kız, evinden geriye yalnızca altın sarısı bir semaver kurtarabilmiştir.

İlk resmî rakamlar 3 Eylül'de açıklanır: 10.488 ölü, birkaç bin kayıp. Yaralı sayısı 17 bin, yıkılan ev sayısı 12 bin, evsiz kalanlar 70 bin olarak verilir. Yabancı basında ilk günlerde çok daha yüksek rakamlar dolaşır; Canberra Times 20 binden fazla ölüden söz eder, sonra bu sayı 10 bin civarına iner.

Şah, başbakan ve yardım

Başbakan Emir Abbas Hüveyda, Farsça kaynaklara göre 1 Eylül pazar günü deprem bölgesine gider ve kriz yönetimini yerinde üstlenir. Kakhk'ın o dönemki belediye başkanı ve bazı yerliler, kayıp o kadar büyüktür ki Hüveyda'nın ve yanındakilerin ağladığını anlatır.

Şah Muhammed Rıza Pehlevi ve eşi Farah, 4 Eylül çarşamba öğlen uçakla Bircend'e gider, oradan bölgedeki köyleri dolaşır. 5 Eylül sabahı Kakhk'a varırlar. Farsça kaynaklar, Şah'ın emriyle Kakhk'ta depremzedeler için yaklaşık 500 konut yapıldığını, üç yıl boyunca devlet bütçesinden çadır, yiyecek ve çadır okullarında eğitim sağlandığını yazar. Ülkenin ünlü din adamlarından Hansari, Gulpaygani ve Şeriatmedari taziye mesajları yayımlar; sosyolog Ali Şeriati de bölgeye gidenler arasındadır. Aynı günlerde açılması planlanan Şiraz Sanat Festivali, deprem yüzünden bir gün gecikmeyle ve törensiz açılır.

Yardımın yeterli olup olmadığı tartışmalıdır. O günlerde Ferdows'a giden genç bir din adamı olan Ali Hamaney, 2012'de yaptığı bir konuşmada bu günleri anlatır: iki ay boyunca Kızılaslan ve Güneş Cemiyeti'nin halka yalnızca iki kez yardım dağıttığını, minbere çıkıp halka ne aldıklarını sorduğunda, aklında kaldığı kadarıyla bu iki ayda yüz gram şeker verildiği cevabını aldığını söyler. Bu, 44 yıl sonraki bir siyasi konuşmada aktarılan bir hatıradır; resmî kayıtlarla karşılaştırılmalıdır.

Kakhk'ı düzleyen buldozerler

Ağustos sıcağında enkazdaki cesetler hızla bozulur. Antar'a göre dördüncü güne gelindiğinde Kakhk'ta yalnızca bin kadar ceset çıkarılabilmiştir. Salgın korkusuyla yetkililer zor bir karar verir: kasaba, enkazı ve altında kalanlarla birlikte buldozerlerle düzlenir. Antar, bu kararla Kakhk'ın bir kasaba olarak ortadan kalktığını yazar.

Ayakta kalan birkaç yapıdan biri caminin kubbesidir. Antar onu, yas tutan topluluk için dikilmiş büyük bir mezar taşına benzetir.

İki Ferdows

Ferdows'un yeniden kurulması, hayatta kalanları ikiye böler. Tahran Üniversitesi'nde yayımlanan bir araştırmaya göre devlet, eski şehrin hemen doğusunda yeni bir yerleşim kurar. Horasan'ın tanınmış din âlimlerinden Daneş Sühanver ise halkı, şehrin birkaç kilometre kuzeyinde, o güne kadar Ferdows'un yaylası olan Maksudabad ve Behiştabad mevkiine taşınıp yeni bir şehir kurmaya çağırır. 1950'de burada yalnızca 221 kişi yaşamaktadır. Bir grup aile onun peşinden gider; bahçelerine ve topraklarına daha yakın olan bu yeni yerleşime İslamiye adı verilir.

Halkın büyük kısmı yine de eski şehrin yanında kurulan yeni Ferdows'ta kalır. Bir kısmı devletin yaptığı binalara girmez, evini kendisi yapar. Pek çok aile ise Meşhed'e ve Tahran'a göç eder; şehrin nüfusu sert biçimde düşer. Eski beş mahallenin halkı yeni şehirde karışır, mahalle ağızları zamanla birbirine kaynaşır.

Araştırmacılar 48 yıl sonra iki yerleşimi karşılaştırır. Devletin yaptığı bölümde yapı kalitesi ve depreme dayanıklılık öne çıkar, ama yerel yaşam biçimi ve gelenekler göz ardı edilmiştir. Halkın kendi kurduğu İslamiye'de ise ihtiyaçlar ve gelenekler gözetilmiş, fakat şehrin büyümesi önceden planlanmamıştır.

Neyi değiştirdi

Dasht-e Bayaz depremi, deprem biliminde yüzey kırığı en iyi incelenen depremlerden biri olur. Ambraseys ve Tchalenko'nun 1969'da yayımlanan saha raporu, bir fayın 80 kilometre boyunca nasıl kırıldığını ayrıntısıyla belgeler. Sonuç acıdır ama açıktır: Doğu İran'da insanları öldüren, faydan çok çöken kerpiç evlerdir.

Fay da susmaz. 1979'da Dasht-e Bayaz Fayı'nın batı ucu yeniden kırılır ve büyük bir deprem daha üretir. Aynı bölgede 1978'de Tabas, 1997'de Kain depremleri gelir; 1997'de Kain'de 1.567 kişi ölür ve kırsaldaki kötü yapılaşma yine felaketin temel nedeni olarak gösterilir.

Kayıp sayısı bugün de kesin değildir. Saha raporu 7 bin ile 12 bin arasında ölüden söz eder; resmî rakam 10.488'dir; Antar 11.600 yazar; bazı kataloglar 12-20 bin, bazı derlemeler 15 binin üzerinde rakamlar verir. Evsiz kalanlar için 70 bin ile 100 bin arasında rakamlar dolaşır.

Bugün

Ferdows bugün Güney Horasan eyaletinde, 2016 sayımına göre 28 bini aşkın nüfuslu bir ilçe merkezidir. Safranıyla tanınır; Meşhed'e giden hacıların geçtiği yolun üzerindedir. Selçuklu döneminden kalan eski cuma camisi depremde kısmen yıkılmış, halkın onarımıyla bugün yeniden ibadete açıktır. Hemen kuzeyinde İslamiye ayrı bir şehir olarak yaşar.

Kakhk da yeniden kurulmuştur; 2016 sayımına göre 4.600 kadar nüfuslu bir kasabadır. Dasht-e Bayaz Fayı ise ovanın altında gerilim biriktirmeye devam ediyor.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys ve J. S. Tchalenko (1969), The Dasht-e Bayāz (Iran) earthquake of August 31, 1968: A field report, Bulletin of the Seismological Society of America 59(5) (özet)
• S. Crampin (1969), Aftershocks of the Dasht-e Bayāz, Iran, earthquake of August, 1968, Bulletin of the Seismological Society of America 59(5) (özet)
• Elias Antar (Associated Press), "Earthquake", Aramco World, Mart-Nisan 1971
• The Canberra Times, 4 Eylül 1968 haberi ("Times past" köşesinde aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4456 ve 4459
• Ferdows'un 1968 depremi sonrası yeniden yapılanmasının belgelenmesi, Tahran Üniversitesi, Journal of Fine Arts: Architecture and Urban Planning (özet)
• Vikipedi (İngilizce ve Farsça), 1968 Dasht-e Bayaz ve Ferdows depremleri; Ferdows, İslamiye, Kakhk maddeleri (başlangıç kaynağı)