1997 Kayin Depremi: Ardekul'da Ders Saatinde Çöken Okul

10 Mayıs 1997, Cumartesi. İran'ın doğusunda, Afgan sınırına yakın Kayin (Kaen) ile Bircend arasındaki çöl dağlarında öğle vakti. Erkeklerin çoğu tarlada, safran ve buğday başında. Çocuklar okulda. Saat 12.27'de dağın altındaki fay 100 kilometreyi aşan bir boyda kırılıyor. Ardekul köyünün ilkokulunda sınıflar çöküyor. Akşama kadar iki yüz köyün yıkıldığı, yolların toprak kaymalarıyla kapandığı anlaşılacak. Deprem, o yılın dünyadaki en ölümcül depremi olacak.

Depremden önce

Kayin ve Bircend, o yıllarda Horasan eyaletinin güneyinde, Meşhed'in yaklaşık 270 kilometre güneyinde kalan iki küçük şehirdir. Aralarındaki dağlık ve kurak bölge kuyular, kanatlar (yeraltı su kanalları) ve kuru tarımla yaşar. Köylüler buğday eker, koyun keçi besler, safran toplar. Bölge yoksuldur; depremden sonra yaralılara bakan doktorlar, hastalarının önemli bir kısmının yetersiz beslendiğini fark edecektir.

Kurak iklim yüzünden bölgede kereste azdır. Eski evler kerpiçten, çamur ve tuğladan, 40-50 santimetre kalınlığında duvarlarla yapılır. Bu toprak daha önce de sallanmıştır. 1968'de Deşt-i Beyaz ve Firdevs depremleri, kaynaklara göre 12 bin ile 20 bin arasında insanın ölümüne yol açmıştır. Kasım 1979'da Kayinat bölgesini iki haftadan kısa bir arayla Korizan ve Kuli depremleri vurmuştur.

1979'dan sonra devlet bazı köylerde yeni mahalleler kurdurur, konut kredisi verir. Bu yüzden Kayinat köyleri İran'ın başka köylerine benzemez: kerpiç evlerin yanında demirsiz tuğla binalar, beton hatıllı evler, hatta betonarme ve çelik iskeletli yapılar vardır. Ama sonradan yapılan incelemeler, tuğlaların dayanıksız, betonun kalitesiz, çelik bağlantıların kötü kaynaklandığını gösterecektir.

İran bu sırada bir seçime hazırlanmaktadır. 23 Mayıs'ta cumhurbaşkanlığı seçimi yapılacak, Haşimi Rafsancani'nin yerine yeni cumhurbaşkanı seçilecektir. Ülke aynı yıl iki ağır deprem daha yaşamıştır; Erdebil ve Bocnurd depremleri. Bölgeye yerleştirilmiş sismograf sayısı azdır. Devlet ülkeye 800'den fazla sismograf dağıtmıştır, ama çöl iklimi ve uzaklık yüzünden Kayin çevresine pek az cihaz konmuştur.

Cumartesi öğle, 12.27

Deprem yerel saatle 12.27'de gelir; dünya saatiyle 07.57'dir. Associated Press saati 12.28 olarak verir. Bazı kaynaklarda geçen 12.57 ise, o günlerde İran'da geçerli olan yaz saatinin hesaba katılmamasından kaynaklanır. Merkez üssü, dağlar ve tepeler arasına sıkışmış Ardekul köyüdür. Moment büyüklüğü 7,3'tür; Tahran Üniversitesi Jeofizik Enstitüsü yüzey dalgası büyüklüğünü 7,1 olarak ölçer. Odak derinliği için Tahran Üniversitesi 18, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) 10, Harvard 27 kilometre verir.

Kırılan, İran mikrolevhasının doğu sınırındaki Sistan kuşağının bir parçası olan Abiz Fayı'dır. Yer kabuğunun iki yakası birbirine göre yatay olarak kayar. Japon araştırmacılar yüzeyde 110 kilometre uzunluğunda bir kırık ve 1 ile 2,1 metre arasında yatay kayma ölçer; İranlı kaynaklar kırığın 125 kilometreye ulaştığını, kaymanın en çok 230 santimetreyi bulduğunu yazar. Bu uzunluk, depremin büyüklüğüne göre beklenenden fazladır.

Sarsıntı 500 bin kilometrekarelik bir alanda, Meşhed'de, Kirman'da, Yezd'de hissedilir. Dağ yamaçlarından kaya düşer, toprak kayar, Kalşur ırmağının yatağında zemin sıvılaşır. Yapımı süren Daşgeran toprak barajının gövdesi çatlar. Altmış köyün kanatları ağır hasar görür.

Associated Press'e konuşan Gulamrıza Nevruzzade, o anı dışarıda yaşar: dağın bir ejderha gibi kükrediğini, birden kalkan toz bulutuyla havanın gece gibi karardığını anlatır.

Ardekul'un okulu

Ardekul, Associated Press muhabirlerinin tarifiyle bölgenin varlıklı köylerinden biridir; evlerin bir kısmı beton ve çeliktendir. Yaklaşık 1.600 kişi yaşar. Deprem cumartesi günü, İran'da okulların açık olduğu bir günde, ders saatinde gelir.

Köyün ilkokulu çöker. Dönemin haber ajanslarına ve sonraki kaynaklara göre bir köyde ilkokulun yıkılmasıyla 110 kız öğrenci ölür; Farsça kaynaklar bu okulun Ardekul'daki okul olduğunu yazar. Kirman'da 2006'da yayımlanan bir çalışmada Tahire Naderi ve Muhammed Emirzade, Ardekul ilkokulundaki öğrenci ve öğretmenlerin yarısından fazlasının sınıflarında hayatını kaybettiğini, 15 kişilik bir sınıftan 14 öğrencinin öldüğünü aktarır.

Depremden üç gün sonra köye ulaşan Associated Press muhabirleri, nüfusun neredeyse üçte birinin öldüğünü yazar. Enkazın arasında parçalanmış televizyonlar, bükülmüş fırınlar, çamurluğuna kadar toprağa gömülmüş mavi bir cip vardır. On iki yaşındaki Fatıma Yari, molozların arasında eşyalarını arar. Muhabirlere "Her şeyimizi kaybettik" der. Üç yaşındaki kız kardeşi Mehri, evin tavanı çökerken üstüne düşen battaniye ve yataklar sayesinde sağ kurtulmuştur.

Kesik yollar, uzak hastaneler

Depremden sonra pek çok köyde elektrik ve su kesilir. Köylere giden toprak yolların bir kısmı çökmüş, bir kısmı heyelanla kapanmıştır. Bazı köylere ulaşmak için toprak yolda beş saat araba sürmek gerekir. Yaralıların çoğu en yakın hastaneden 140 kilometre kadar uzaktadır.

İlk kurtarıcılar köylülerin kendileridir. Sonradan yapılan değerlendirmeler, kurtarmanın büyük kısmının bölge halkı tarafından yapıldığını, pek çok ailenin evsiz kalanları kendi evine aldığını yazar. Binlerce gönüllü bölgeye gelir; çoğu hiçbir alet olmadan, elleriyle tuğla ve beton yığınlarını kazar. Buldozerler ve küreklerle çöken kerpiç evlerin molozu kaldırılır.

Kayin'in yöneticisi, şehrinin Bircend'in yaklaşık 100 kilometre kuzeyinde kaldığını belirterek acil yardım ister. İran Doğal Afetler Örgütü, iki şehirde de "ağır hasar" olduğunu doğrular. Kurtarılan yaralılara bakan Dr. Muhammed Hüseyin Muzaffer, Associated Press'e bu işle tek başına başa çıkamadığını söyler. Adı verilmeyen bir başka doktor, o gün kaç alçı yaptığını bilmediğini, ama yüzlerce olduğunu sandığını anlatır.

Gündüz sıcaklık 29 dereceye çıkar, gece 5 dereceye düşer. Yardım koordinatörü Rıza Alevi, önceliğin cesetleri hızla çıkarıp gömmek olduğunu açıklar; yetkililer sıcakta bozulan cesetlerin salgın yayacağından korkar. Ölüler toplu mezarlara gömülür. Cumhurbaşkanı Rafsancani o sırada Tacikistan'dadır; ölenlerin yakınlarına başsağlığı mesajı gönderir.

Sayılar

İlk rakamlar büyüktür. Associated Press, 12 Mayıs'ta resmî açıklamalara dayanarak Kayin çevresinde 2.000'den fazla, Bircend'de 394, Havaf'ta 2 kişinin öldüğünü, toplamın 2.400'ü geçtiğini, en az 6.000 kişinin yaralandığını bildirir. Ertesi gün İran'ın afet yardımından sorumlu en üst yetkilisi Resul Zerger, köyleri dolaşan yardım ekiplerinin sayımına dayanarak ölü sayısını 1.560 olarak açıklar.

USGS'nin kesinleşen rakamı 1.567'si İran'da, 5'i Afganistan'ın Herat bölgesinde olmak üzere 1.572 ölü, 2.300'den fazla yaralıdır. Bölgede çalışan Japon araştırma ekibi ise yaklaşık 150 köyün hasar gördüğünü ve 1.448 kişinin öldüğünü yazar. Evsiz sayısı da kaynağa göre değişir: 40 bin, 50 bin, ilk günlerde 100 bin. USGS'ye göre 10.533 ev yıkılır, 5.474 ev hasar görür. Tahran radyosu 200 köyün ağır hasar gördüğünü ya da tamamen yıkıldığını duyurur. Yüz okulun ve pek çok sağlık ocağının onarıma ihtiyacı olduğu anlaşılır.

Ölü sayısının yıkıma göre düşük kalmasının nedenleri de yazılır: deprem öğle vakti gelmiştir ve köylülerin çoğu tarladadır; bölge seyrek nüfusludur; ana sarsıntıdan yaklaşık 10 saniye önce gelen bir öncü sarsıntı, bazılarına dışarı çıkma fırsatı vermiştir. İranlı kaynaklara göre deprem gece gelseydi kayıp on katına çıkabilirdi.

Yardım yolda

Yardım operasyonu Meşhed'den yönetilir. İran hükümeti dört C-130 kargo uçağı ve helikopterlerle 80 tondan fazla yardım malzemesi gönderir. İran Kızılayı 9.000 çadır, 18 binden fazla battaniye, konserve, pirinç ve hurma dağıtır. Bölgeye 400 yardım ekibi gönderilir. Toprak yolları kapanan köylere çadır, yiyecek ve yakıt helikopterle taşınır.

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kofi Annan 12 Mayıs'ta bir açıklama yapar ve uluslararası topluluğu İran hükümetinin yardım taleplerine "hızla ve cömertçe" karşılık vermeye çağırır. Fransa 39 tonluk bir kargo uçağıyla battaniye, çadır, giysi ve yiyecek gönderir. İsviçre, arama kurtarma köpekleriyle bir ekip yollar; İran daha büyük bir İsviçre ekibini kabul etmez. Avrupa ve Arap ülkelerinden çadır, battaniye ve gaz sobası yüklü uçaklar 14 Mayıs'ta Meşhed'e iner; Körfez ülkeleri başsağlığı mesajları gönderir.

İran ile ilişkileri kopuk olan ABD'nin BM Büyükelçisi Bill Richardson, iki ülke arasındaki ciddi anlaşmazlıklara rağmen bunun insani bir mesele olarak görüleceğini söyler. ABD, Kızılhaç'a 100 bin dolar bağışlar. Amerikan yardım kuruluşu Mennonite Central Committee, İran'daki mültecilere ayırdığı 400 ton mercimek ve yemeklik yağı depremzedelere yönlendirir. İngiliz International Rescue Corps ise ekip göndermeyi teklif eder; İran, bölgede yeterince kurtarma ekibi bulunduğu gerekçesiyle vize vermez.

Batıdan gelen yardımların çoğu bölgeye ancak üç dört günde ulaşır; oysa enkaz altındakiler için en kritik saatler ilk 24 saattir. 14 Mayıs'ta, depremden dört gün sonra, İran hükümeti kurtarma çalışmalarını durdurur. Artık enkazdan sağ kimsenin çıkmayacağı düşünülmektedir.

Abiz ve artçılar

Yıkımın en ağır olduğu yer, merkez üssü ile Bircend arasında uzanan şerittir. Kayin'in yaklaşık 90 kilometre doğusundaki Abiz köyü, depreme adını veren fayın üzerindedir. Köyün 700 evinin hepsi yıkılır; 1.200 kişilik nüfusun 400'ü, yani üçte biri ölür.

Artçılar susmaz. İlk günlerde 130 kadar artçı sayılır; bazıları 5,5 büyüklüğe ulaşır. Tahran Üniversitesi Jeofizik Enstitüsü ile Bina ve Konut Araştırma Merkezi'nin bölgeye kurduğu geçici istasyonlar iki ayda 215 artçı kaydeder. En büyüğü 25 Mayıs'ta, fayın kuzey ucunda gelen 5,9 büyüklüğündeki depremdir. Artçılardan korkan on binlerce kişi, yıkılmış köylerinin sokaklarında, evlerinden uzakta çadırlarda yaşar. Geceleri sıcaklık donma noktasına yaklaşır.

Depremden 13 gün sonra, 23 Mayıs'ta, İran sandığa gider. Seçimi reformcu aday Muhammed Hatemi oyların yüzde 70'iyle kazanır.

Yeniden kurmak

Yıkılan köylerin yeniden yapımı İslam Devrimi Konut Vakfı'na (Bonyad-e Maskan) verilir. Deprem mühendisi Muhammed Gafuri Aştiyani'nin 1999'da yayımlanan değerlendirmesi, 1997'de İran'ın kuzeyini ve doğusunu vuran üç depremi birlikte inceler: Erdebil, Bocnurd ve Kayin. Ona göre kurtarılanların yüzde 95'i ilk 24 saatte enkazdan çıkarılmış, 48 saat içinde etkilenen herkese çadır ulaştırılmıştır; üç bölgede toplam 70 bin kadar çadır kurulmuştur.

Köylerin bir kısmı birleştirilir, bir kısmı başka yere taşınır, bir kısmı yerinde yeniden kurulur. İnşaat depremden bir ay sonra başlar. Evleri sahipleri kendileri yapar; devlet faizsiz kredi ve ucuz malzeme verir, işi denetler. Yeni evler tek katlı, 40-60 metrekare büyüklüğünde ve depreme göre tasarlanmıştır. Gafuri Aştiyani'nin verdiği rakamlara göre üç deprem bölgesinde planlanan 29 bin konuttan Temmuz 1997'ye kadar 1.500'ü, Ocak 1998'e kadar 20 bini tamamlanır ve insanlar kış gelmeden evlerine taşınır.

Hasar başlangıçta 67 milyon dolar olarak tahmin edilir, sonra 100 milyon dolara çıkarılır.

Neyi değiştirdi

Kayin depremi, İran'da kırsal yapıların ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha gösterdi. İnceleme ekipleri, 1979'dan sonra yapılan betonarme evlerin genel olarak daha dayanıklı çıktığını, ama merkez üssüne yakın yerlerde ağır çatılar ve zayıf birleşim yerleri yüzünden bunların da yıkıldığını tespit etti. Bazı geleneksel kerpiç evlerin ise az hasarla kurtulduğu görüldü; pencere azlığı, en-boy oranı ve malzeme kalitesi farkı yarattı. Bir çalışma, geleneksel kemer ve kubbe yapımı için bile kurallar konmasını önerdi.

Okulların durumu da tartışma konusu oldu. Ardekul'da ders saatinde çöken ilkokul, İran'daki eğitim binalarının güvenliği üzerine yazılan çalışmalarda, depremden dokuz yıl sonra bile örnek olarak anılıyordu.

Colorado Üniversitesi'nden jeofizikçi Roger Bilham, 20. yüzyılın başından beri her 3.000 İranlıdan birinin bir depremde öldüğünü hesapladı ve bunun nedenini yapım alışkanlıklarında gördü. Ona göre İran'ın büyük kısmının yeniden inşa edilmesi gerekiyordu. 2004'te yayımlanan bir raporda İran, deprem mühendisliği zayıf ülkeler arasında "en kötü" olarak anıldı. Birleşmiş Milletler'in İran raporu da büyük şehirlerde kurallar olsa bile uygulanmadığını, depreme dayanıklı yapının küçük kasaba ve köylerde çok nadir olduğunu yazdı.

Bugün

Depremin vurduğu bölge bugün Güney Horasan eyaletindedir. Zirkuh ilçesi, Mart 2012'de Kayinat'tan ayrılarak ayrı bir ilçe oldu; merkezi Hacıabad'dır ve Afganistan'la sınır komşusudur. 1997'de üçte birini kaybeden Abiz, bugün Şaskuh bucağına bağlı bir kasabadır. İran devlet yayın kuruluşu IRIB'in haber sitesi, İran takviminde depremin tarihi olan 20 Ordibehişt'i Zirkuh'un acı yıl dönümü olarak anıyor. Bölge, Abiz Fayı ve Sistan kuşağı boyunca hâlâ İran'ın en hareketli deprem bölgelerinden biridir.

Kaynaklar

• Associated Press, "Iran Reaches for International Aid After a Devastating Quake", Christian Science Monitor, 12 Mayıs 1997
• Associated Press, "Iran launches relief efforts after quake kills 2,400", Minnesota Daily, 12 Mayıs 1997
• Associated Press, "Hope fades as Iranians dig through rubble", Deseret News, 13 Mayıs 1997
• Birleşmiş Milletler, Genel Sekreter Sözcüsü açıklaması SG/SM/6233, 12 Mayıs 1997
• Gulf News, "May 10, 1997: A major earthquake strike in Iran" (tarihte bugün)
• M. Hakuno, T. Imaizumi, H. Kagami, J. Kiyono ve diğ., "Preliminary Report of the Damage Due to the Qayen Earthquake of 1997, Northeast Iran", Journal of Natural Disaster Science 19 (1)
• M. Ghafory-Ashtiany (1999), "Rescue operation and reconstruction of recent earthquakes in Iran", Disaster Prevention and Management 8 (1)
• T. Naderi, M. Amirzadeh (2006), eğitim yapılarının doğal afetlere karşı güvenliği üzerine bildiri, Doğal Afetlerde Kapsamlı Kriz Yönetimi 2. Uluslararası Konferansı (Civilica)
• USGS, 10 Mayıs 1997 Kayin depremi kayıtları; NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce ve Farsça), 1997 Qayen earthquake / Zemin-larze-ye 1376 Qaen; Farsça Vikipedi, Zirkuh ilçesi; İngilizce Vikipedi, 1997 İran cumhurbaşkanlığı seçimi (başlangıç kaynağı)