2007 Pisco Depremi: Ayin Sırasında Çöken Kilise

15 Ağustos 2007, çarşamba akşamı. Peru'nun güney kıyısındaki liman kenti Pisco'da San Clemente kilisesi dolu: Meryem Ana'nın göğe kabul bayramı ve bir ay önce ölen bir kentli için okunan anma ayini. Ayin bitmek üzereyken saat 18.40'ta yer sallanmaya başlıyor ve dakikalarca durmuyor. Kilisenin tavanı cemaatin üzerine iniyor. Kerpiç evlerden oluşan eski kent birkaç dakikada yıkılıyor; ertesi sabah ölüler meydanda yan yana diziliyor.

Depremden önce

Pisco, başkent Lima'nın yaklaşık 240-260 kilometre güneydoğusunda, Ica bölgesinde bir liman kentidir. Kentin geçmişi depremle iç içedir: 1687'de bir deprem ve ardından gelen deniz dalgası eski Pisco'yu yıkar, kent bugünkü yerine taşınır ve 1689'da yeniden kurulur. 1820'de José de San Martín'in kurtuluş ordusu yakındaki Paracas koyuna çıkar; Pisco bu yüzden kendini "Bağımsızlığın kenti ve limanı" diye anar.

Kentin eski mahallelerinde evlerin çoğu kerpiçtir. Ana meydan Plaza de Armas'ın çevresinde sömürge döneminden kalma kiliseler vardır: San Clemente, eski Cizvit kilisesi La Compañía, Belén meydanındaki Agonía kilisesi.

Peru kıyısının açığında, okyanus tabanındaki Nazca levhası Güney Amerika levhasının altına yılda yaklaşık 78 milimetre hızla dalar. Bu sınır büyük depremler üretir: aynı kaynağın yakınında 1908'de ve 1974'te 8 dolaylarında iki deprem olmuştur. Uzmanlar bu türden bir depremin bu kıyıda yaklaşık yüz yılda bir geldiğini söyler.

Ayinin son dakikaları

15 Ağustos Katolikler için Meryem Ana'nın göğe kabul bayramıdır. Akşam San Clemente kilisesinde yüzlerce kişi sıralara oturmuştur. Ayin aynı zamanda bir ay önce ölen bir Piscolu için okunan anma ayinidir; aileler, akrabalar oradadır. Ayini Vinsentçi rahip José Emilio Torres yönetir.

Yerel saatle 18.40'ta, ayinin bitmesine dakikalar kala, yer sallanmaya başlar. Merkez üssü Pisco'nun yaklaşık 40 kilometre batısında, denizin altında, 39 kilometre derinliktedir. Kırılma iki ayrı tepe yapar; aralarında yaklaşık elli saniye vardır ve pek çok kişi bunu iki ayrı deprem sanır. Sarsıntının süresi kaynaklarda farklıdır: İngilizce kaynaklar iki dakika, Peru kaynakları üç buçuk dakika yazar.

Peder Torres'in sonraki yıllarda Katolik haber ajansı ACI Prensa'ya anlattığına göre, cemaatten sakin çıkmasını istemeye çalışır ama sarsıntı büyür. Kendisi ana sunağın sütunlarından birine sığınır. Kilisenin tavanı çöker; cemaatin büyük kısmı enkazın altında kalır. İspanyolca Vikipedi'ye göre ana kapının üst kısmındaki taşıyıcı çöker ve orada duran büyük çalgı ana çıkışı kapatır. Peder Torres, sarsıntı durunca birkaç kişinin yardımıyla çökmüş tavanın üzerinden yürüyerek dışarı çıktığını anlatır. Yaşadıklarını "ölmek ve dirilmek" diye özetler.

Aynı dakikalarda La Compañía ve Agonía kiliseleri de yıkılır. Komşu Ica kentinde Señor de Luren kilisesinin bir bölümü çöker. Sarsıntı Lima'da da hissedilir; başkentin merkezinde camlar kırılır, Kongre binası hasar görür.

Karanlıkta Pisco

Elektrik bütün bölgede hemen kesilir. Sabit ve cep telefonu şebekeleri çöker. Pisco'ya giden Panamerikan otoyolunun dolgusu birkaç yerde kayar, asfalt kırılır; Pisco nehri üzerindeki Huamaní köprüsü hasar görür ve insanlar nehri yürüyerek geçmek zorunda kalır. Akşam 19.02'de 5,8, 19.19'da 5,9 büyüklüğünde iki artçı gelir.

Pisco Belediye Başkanı Juan Mendoza, ocakta göreve başlamış yeni bir başkandır. Şili radyosu Cooperativa'ya göre depremde ablasını kaybeder ama kurtarma çalışmalarını yönetmeyi sürdürür. Evinin "dalga gibi" sallandığını anlatır. Associated Press'in aktardığına göre CPN radyosuna ağlayarak, sokaklarda düzinelerce ölü olduğunu, ışık, su ve haberleşme olmadığını söyler.

Kentin San Juan de Dios hastanesinde de elektrik yoktur. Doktor Ricardo Cabrera'ya göre hastane 200 yaralıyla uğraşır, kırktan fazla ölü getirilmiştir ve morg yoktur. Cesetler meydanlara ve sokak köşelerine konur. Kuzeydeki Chincha'da San José hastanesinin duvarları yıkılır.

Chincha'nın Tambo de Mora cezaevi çöker ve altı yüzü aşkın mahkûm kaçar. Cezaevi idaresinin yöneticisi Manuel Aguilar, yetkililerin hiçbir şey yapamadığını söyler.

Kıyıda deniz yükselir. Paracas yakınındaki Lagunilla balıkçı köyü dalgayla tamamen yıkılır; yedi sakininden üçü ölür. Dalga yer yer 5 metreye, Yumaque'de 10 metreyi aşan bir yüksekliğe ulaşır. Pasifik'in pek çok ülkesine tsunami uyarısı verilir, sonra kaldırılır.

Sabah: meydandaki ölüler

16 Ağustos sabahı Pisco'nun gerçek tablosu ortaya çıkar. Kurtarma operasyonunun başındaki Jorge Vera'ya göre kent merkezinin yüzde 85'i yıkılmıştır; diğer kaynaklar yüzde 70 ile 80 arasında rakamlar verir. Sınır Tanımayan İtfaiyeciler'in operasyon şefi Julio Franco, AP'ye Pisco'nun artık neredeyse var olmadığını söyler.

Ana meydanda en az elli ceset yan yana dizilir. San Clemente'nin önünde aileler bekler. 48 yaşındaki Enrique Gonzales, AP'ye yakınlarının bir ölüyü anmak için ayine gittiğini ve geri dönmediğini anlatır. On iki yaşındaki José Flores'in annesi bir duvarın altında kalmıştır; çocuk o sırada dışarıdadır. Annesinin cenazesini nerede bekleyeceklerini bilmediğini söyler.

82 yaşındaki Felipe Gutiérrez sokakta pijamalarıyla durur. Bir gece önce bir döşekte uyuduklarını, şimdi çadır kurmak zorunda olduklarını söyler. Gece sıcaklığı 10 dereceye kadar düşer.

Ölü sayısı saat saat artar. İlk saatlerde 16 ölüden söz edilir. 16 Ağustos'ta hükümet 510 ölü açıklar. Ertesi gün, öğlen 12.16'da 6,2 büyüklüğünde bir artçı daha gelir.

Devlet bölgede

Cumhurbaşkanı Alan García bölgeye gider, üç günlük ulusal yas ilan eder. İlk açıklamasında art arda 7,5 ve 7,7 büyüklüğünde iki deprem olduğunu söyler; bu bilgi yanlıştır. Peru Jeofizik Enstitüsü ilk dakikalarda 7,0 açıklar, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu önce 7,7 sonra 7,9 der; büyüklük sonunda 8,0 olarak kesinleşir.

Ica ve Cañete'ye bakanlar yerleştirilir, bölgede altmış günlük olağanüstü hâl ilan edilir. Sağlık Bakanı Carlos Vallejos, depremin üzerinden 24 saat geçtikten sonra canlı birini bulma umudunun azaldığını söyler.

Yardım geç kalır. 17 ve 18 Ağustos'ta öfkeli kalabalıklar eczaneleri yağmalar, yiyecek kuyruklarında kavgalar çıkar, bazı gruplar yolu kesip yardım kamyonlarını boşaltır. Chincha meydanında yardım haberini bekleyen iki bin kişi toplanır. 63 yaşındaki Gloria Díaz, eline tutuşturulan az erzakı gösterip bununla yaşanır mı diye sorar. García, kimsenin açlıktan ya da susuzluktan ölmeyeceğini söyler ve yağmacılara karşı uyarır: devlet korur ama düzeni de sağlar. Bin kişiyi aşkın asker ve polis bölgeye gönderilir; García gerekirse sokağa çıkma yasağı ilan edileceğini söyler.

AFP'ye konuşan 65 yaşındaki Victor Ortega, durumun savaşta bombalanmaktan beter olduğunu söyler. García enkazın altında hâlâ düzinelerce ceset olduğunu kabul eder.

San Clemente'nin enkazı

Kilisenin enkazında arama dört gün sürer. Belediye Başkanı Mendoza'ya göre enkazın altında yaklaşık 200 kişi vardır. Perşembe akşamına kadar en az altmış ceset çıkarılır. İspanya, İngiltere ve Güney Amerika ülkelerinden gelen yaklaşık 400 itfaiyeci, ses dinleme cihazları ve arama köpekleriyle çalışır; dört günde toplam on saatten az uyurlar.

Kiliseden yalnızca iki kişi sağ çıkarılır. 19 Ağustos pazar günü arama biter. İtfaiyenin arama kurtarma şefi Jorge Molina, AFP'ye birini sağ bulma ihtimalinin neredeyse hiç olmadığını söyler. Operasyon şefi Alfonso Panizo kiliseyle işlerinin bittiğini, binanın tamamen harap olduğunu söyler. Sarı cephe çatlamış ama ayaktadır, yan duvarlar çökmüştür, arkadaki kubbe kalmıştır.

Kilisede ölenlerin sayısı kaynaklarda farklıdır. 19 Ağustos'ta polis albayı Roger Torres'in verdiği resmî sayıya göre Pisco'da 308 kişi ölmüştür; bunların 160'ı kilisededir ve 150 kişinin daha enkaz altında olduğu sanılmaktadır. Sonraki derlemelerde kilise için 148 rakamı geçer. İlk günlerin haberlerinde ve bazı Katolik yayınlarında 50-60 gibi daha düşük rakamlar da vardır; bunlar arama sürerken verilmiş ara sayılardır.

Anne ve babasını kaybedenler

Andrea García o akşam 17 yaşındadır. Annesi ve babası San Clemente'deki ayindedir ve ikisi de ölür. On dört yıl sonra RPP'ye anne babasını enkazda aradığı günleri anlatır. Down sendromlu kız kardeşiyle birlikte akrabaları onları yanına alır. En çok üzüldüğü şeyin kilisede ölenlerin adlarının yazılı olduğu bir levhanın hiç konmaması olduğunu söyler.

O gün belediyede çalışan Jimmy Huamán Alarco, sarsıntı başlayınca dışarı çıkabildiğini ama ayakta duramadığını, her şeyin yıkıldığını gördüğünü anlatır. Neredeyse bütün bir ailenin öldüğü o ayine kendisi de gidecektir, gitmez; pek çok iş arkadaşını kaybeder. Plaza de Armas'a yakın Ayacucho caddesinde oturan Rubén Peña ise o gün enkazdan üç kişi çıkarır. Yıllar sonra sesin hâlâ kulaklarında olduğunu, depremi o an yaşıyor gibi olduğunu söyler.

Çadırlar ve yeniden yapılanma

Kurtarmayı Ulusal Sivil Savunma Enstitüsü INDECI yönetir. Şili'nin Herkül uçağı 17 Ağustos'ta battaniye, çadır ve ilaçla Pisco'ya iner. ABD ile Honduras'ın ortak askerî sağlık ekipleri stadyumda ve havaalanında hasta bakar. Lima'da halkın getirdiği yardımlar Ulusal Stadyum'un kuzey tribününe sığmaz. Birleşmiş Milletler'in koordinasyon ofisi Pisco'da açıldıktan sonra yardım düzene girer; ilk günlerde ise yerel, bölgesel ve ulusal yönetimler arasındaki çekişme işleri yavaşlatır.

Kesin bilanço: 595 ölü, 2.291 yaralı. Hükümetin ilk tespitlerine göre 58.581 ev yıkılır; diğer kaynaklar yaşanamaz hâle gelen 76 bin konuttan söz eder. Etkilenen kişi sayısı 430-450 bin arasında verilir. Peru'nun ihraç ettiği mango, kırmızıbiber, kuşkonmaz ve şarap üretimi zarar görür, beş binden fazla tekstil işçisi işsiz kalır.

Hükümet bir yasayla güney için yeniden yapılanma fonu FORSUR'u kurar ve başına işveren örgütü CONFIEP'in başkanı Julio Favre'yi getirir. Fonun bütçesi 1,167 milyar sol ve 910 projedir. Ancak iş yavaş ilerler. Kongre'nin 2009 ve 2013'te kurduğu iki komisyon, konut yardımı listelerinde düzensizlikler bulur: listede bölgede oturmayanlar, hatta ölmüş kişiler vardır.

Al Jazeera 2012'de Pisco'ya döndüğünde pek çok aile hâlâ alçıpan, branda ve hasırdan yapılmış geçici barakalarda yaşamaktadır ve devletten umudu kesmiştir.

Neyi değiştirdi

Pisco depremi, bölgeyi 1746'dan beri vuran en güçlü depremdir. Yıkımın büyük kısmını kerpiç evler ve eski kiliseler yaşar. Chincha'nın Tambo de Mora ilçesinde zemin sıvılaşır, sağlam malzemeden yapılmış evler bile iki metreye yakın batar.

Deprem, Peru'da afet sonrası yönetimin zayıflığını da gösterir. Katolik Üniversitesi'nden hukukçu Antonio Peña Jumpa, 15. yıl yazısında yeniden yapılanmaya bir milyar dolardan fazla kamu parası harcandığını, ama halkın "bütün projelerin yolsuzlukla bittiği" kanısında olduğunu yazar. Ona göre bu dönemin hesabı hiçbir zaman yargı önünde sorulmamıştır.

Bugün

San Clemente kilisesinin yeniden yapımına 2010 ağustosunda başlanır. Lima Başpiskoposu Kardinal Juan Luis Cipriani yeni kiliseyi 3 Eylül 2012'de kutsar ve yeniden yapılanmanın kavga değil birlik vesilesi olmasını ister. Kilise bugün yine Plaza de Armas'ın karşısındadır.

Depremin onuncu yılında RPP, Pisco'nun ana meydanının hâlâ onarım beklediğini, bir meslek okulunun öğrencilerinin 2008'den beri prefabrik sınıflarda okuduğunu yazar. Her 15 Ağustos'ta kent ölülerini anar. Andrea García gibi yakınlarını kaybedenlerin istediği, adların yazılı olduğu bir levhadır.

Kaynaklar

• Vikipedi (İngilizce): "2007 Peru earthquake"; (İspanyolca): "Terremoto del Perú de 2007", "Pisco (ciudad)" (başlangıç noktası).
• Associated Press, 16-17 Ağustos 2007 haberleri (Mail & Guardian, Daily Illini ve The Financial Express'te yayımlanan metinler).
• AFP, "Rescuers end search as Peru's quake toll rises", 19-20 Ağustos 2007 (Mail & Guardian, TerraDaily); "Rescuers race to find Peru quake survivors", 18 Ağustos 2007.
• Mail & Guardian, "Peru quake survivors loot, fight for food", 18 Ağustos 2007.
• Cooperativa (Şili), "Alcalde de Pisco: Sólo veía gente que lloraba, muerte y desolación", 17 Ağustos 2007.
• ACI Prensa, Peder José Emilio Torres'in tanıklığı; "Cardenal Cipriani anuncia inicio de reconstrucción de templo en Pisco" (16 Ağustos 2010); Pisco'da yeni kilisenin kutsanması (3 Eylül 2012).
• RPP (Peru), depremin 10., 13. ve 14. yıl dönümü haberleri: yeniden yapılanma ve tanıklar.
• Al Jazeera, "Peru quake victims suffer five years on", 10 Eylül 2012.
• Antonio Peña Jumpa, "Pisco: reconstruction and justice pending 15 years on", IUS360, 2022.
• USGS, 15 Ağustos 2007 Peru depremi özeti ve sarsıntı haritası.