1797 Riobamba Depremi: Dağın Gömdüğü Kent ve Taşınan Riobamba

4 Şubat 1797, cumartesi sabahı. And Dağları'nda, Colta Gölü'nün yanında kurulmuş İspanyol kolonyal kasabası Riobamba güne başlıyor. Rahipler sabah ayini için kiliselere yürüyor, köylüler tarlada. Saat yedi buçukta yer, Ekvador'un yazılı tarihindeki en yıkıcı depremle sarsılıyor. Kasabanın yanındaki Cullca tepesi yerinden kopup bir mahalleyi gömüyor. Hayatta kalanlar kasabayı yeniden kurmak yerine onu yirmi kilometre öteye taşıyacak. Beş yıl sonra harabelere Alexander von Humboldt gelecek.

Depremden önce

Riobamba, İspanyolların bugünkü Ekvador topraklarında kurduğu ilk yerleşimlerden biridir. Kuruluşu genellikle 15 Ağustos 1534'e, Diego de Almagro'ya bağlanır; bazı yerel kaynaklar ise kentin 1575'te yeniden kurulduğunu yazar. Yer, Puruhá halkının eski merkezi Liribamba'nın üzerindedir. Kasaba, 1563'ten beri İspanyol tacına bağlı Quito Kraliyet Mahkemesi'nin (Real Audiencia de Quito) sınırları içindedir.

18. yüzyılın sonunda Riobamba, And platosunun zengin kasabalarından biridir. Kireç ve kesme taştan kiliseleri, manastırları, Cizvitlerin kolejiyle dikkat çeker. Kasabanın kenarında Cullca adında bir tepe, biraz yukarıda Colta Gölü vardır; ufukta Chimborazo'nun karlı zirvesi görünür. Kentin yetiştirdiği ünlülerden biri, Fransız jeodezi heyetiyle çalışmış bilim insanı Pedro Vicente Maldonado'dur. Toprak ve servet İspanyol kökenli ailelerin elindedir; yerli halk kendi kasiklerine (yerli önderlerine) bağlı köylerde yaşar. Licán köyünün kasiki Leandro Sepla y Oro, 1800'lere doğru Riobamba'nın yerli valisi olacaktır.

Bölge sarsıntılara yabancı değildir. Yakındaki Ambato 1698'de büyük bir depremle yıkılmıştır. Ama 1797'de olacakların ölçüsünde bir şey, yazılı kayıtlarda yoktur.

Sabah yedi buçuk

Quito piskoposlarının tarihini yazan Bartolomé Donoso, depremin 4 Şubat 1797 sabahı saat yedi buçukta geldiğini kaydeder. NOAA kataloğu da zamanı 12.30 UTC olarak verir; bu, yerel saatle sabahın yedi buçuğuna denk gelir. Sarsıntının üç-dört dakika sürdüğü aktarılır.

Donoso'nun anlatımında Riobamba'da "taş taş üstünde" kalmaz. Kireç ve kesme taştan yapılmış görkemli binalar sanki havaya uçar; bir evin enkazı başka bir evin yerinde bulunur. Kasabanın kenarındaki otlak, deniz gibi dalgalanarak kasabaya doğru kayar. En büyük yıkımı Cullca tepesi yapar: tepenin büyük bir kısmı kopar ve La Merced mahallesinin tamamını örter. Toprak, mahallenin kenarından geçen dereyi tıkar; su yıkılmış kasabanın ortasından kendine yeni bir yatak açar.

Bugünkü bilim insanları bu depremin gücünü farklı hesaplar. NOAA ve bazı kataloglar büyüklüğü 8,3 olarak verir. Céline Beauval ve arkadaşlarının 2010'da yayımladığı çalışma ise 117 şiddet gözlemine dayanarak 7,6 (7,5-7,9 aralığı) bulur. Bu çalışmaya göre en olası kaynak, güneybatı-kuzeydoğu yönünde uzanan Pallatanga fay sistemidir. Sarsıntı kuzeyde Kolombiya'da, güneyde Peru'nun Piura kentinde hissedilir.

Enkazın altında

Donoso, kendi dinlediği hayatta kalma hikâyelerini de yazar. Rahip Arsentales, ayin için yarım fersah uzaklıktaki Balbanera şapeline katırıyla giderken önünde toprak yarılır. Rahip ve katır yarığa düşer; yarık hemen kapanır. Cullca'nın üzerinde çift süren bir köylü ise öküzleriyle birlikte kopan toprakla aşağı kayar ve yara almadan kasabaya iner.

Rahibe manastırında ayin yönetmeye hazırlanan Dr. Nájera, sakristi kapısının eşiğindeyken yer sarsılır. İki büyük taş başının üstünde birleşir ve altında küçük bir boşluk kalır. Nájera ertesi güne kadar o boşlukta bekler; her artçı sarsıntıda boşluk bir genişler, bir daralır. Ertesi gün çıkarılır, otuz yıldan fazla yaşar. Donoso bu hikâyeyi onun ağzından birçok kez dinlediğini yazar. Seksen yaşını geçmiş Dr. Zambrano ise o anda bir dolabı açmaktadır; içine girer ve dolapta duran ekmek ve şarapla üç gün dayanır.

Her kurtarma mutlu bitmez. Donoso'nun adını hatırlayamadığı saygın bir adam, enkazın altından sesiyle tanınır. Herkes onu çıkarmak için uğraşır; tam çıkarılırken yerinden oynayan bir kirişteki çivi göğsüne saplanır. Donoso, umutlandıkları anda ölen başkalarının da olduğunu not eder.

Kayan dağlar, kapanan nehirler

Yıkım yalnız Riobamba'da değildir. Kuzeyde Quito'dan Riobamba'nın 60 kilometre güneyine kadar uzanan geniş bir alanda Ambato, Latacunga, Guaranda, Saquisilí ve Baños ağır hasar görür. Depremin asıl öldürücü yanı, tetiklediği toprak kaymalarıdır.

Donoso'nun aktardığına göre Galán dağının eteğindeki Cagnaji çiftliği kopan toprağın altında kalır; sahibi, yazarın amcası Dr. Nicolás Donoso dahil 60'tan fazla kişi ölür. Kayan toprak Chambo nehrini sekiz günden fazla durdurur. Pelileo'nun yukarısındaki Moya denen yerden fışkıran çamur, Yataqui vadisindeki çiftlikleri örter; çiftlik sahibi Baltasar Carriedo ailesi ve çalışanlarıyla birlikte, 80 kişi ölür. Saman bir kulübeye tutunarak çamurun üstünde yüzen bir kadın ve bir çocuk kurtulur. Cizvitlerden kalma San Ildefonso dokuma atölyesinin üstüne Chumaquí tepesi çöker; burada 800 kişinin öldüğü yazılır.

Çamur ve toprak, Tungurahua yanardağının eteğinde Pastaza nehrinin yatağını da tıkar. Donoso nehrin 87 gün aktığını yazar; bugünkü kaynaklar seksen güne kadar süren bir set olarak verir. Arkasında bir göl oluşur, sonunda insanların açtığı küçük bir kanalla boşalır ve aşağıdaki vadilere taşar. Quero kasabası da toprak kaymasıyla yok olur. Latacunga'da 234, Guaranda'da 67 kişinin öldüğü kaydedilir. Quito ise büyük ölçüde ayakta kalır; Katedral'in, Santo Domingo, San Agustín ve La Merced kiliselerinin kulelerinin bir kısmı düşer.

Kaç kişi öldü?

Riobamba depreminin ölü sayısı, tarihî depremlerin en tartışmalı rakamlarından biridir. Donoso, yalnız Riobamba kasabasında 6.306 kişinin öldüğünü, köylerde, çiftliklerde ve kır evlerinde ölenlerin ise sayılamadığını yazar; çünkü bazı evlerde ölenleri bildirecek kimse kalmamıştır. Ambato için verdiği rakam 5.908'dir. Humboldt, birkaç yıl sonra topladığı anlatılara dayanarak 30-40 bin kişiden söz eder. NOAA kataloğu 40 bin ölü kaydeder. Ekvadorlu sismolog José Egred'in 2000 ve 2004 tarihli çalışmaları en az 25 bin can kaybından bahseder. Daha yeni bazı tahminler ise 6 ile 12 bin arasında rakamlar verir.

Fark büyüktür ve bunun sebepleri vardır: kırsalda sayım yapılamamış, bütün aileler toprağın altında kalmış, Humboldt'un rakamı ise olaydan yıllar sonra dinlenen anlatılara dayanmıştır. Kesin olan, depremin Ekvador'un beş yüzyıllık yazılı tarihindeki en yıkıcı deprem olduğudur.

Cajabamba tepelerinde

Hayatta kalanlar, harabelerin hemen yukarısındaki tepelere, bugün Cajabamba'nın bulunduğu yere çıkar. Enkazdan çıkardıkları kereste ve örtülerle barınaklar kurarlar. Artçı sarsıntılar aylarca sürer ve her birine yerin altından gelen bir uğultu eşlik eder. İnsanlar Colta Gölü'nün taşıp üzerlerine akmasından korkar. Donoso'nun anlatımına göre kulaklarında hâlâ, enkazın altından çıkarılamayan insanların çığlıkları vardır.

Yollar ve köprüler derin yarıklarla kesilmiştir, dışarıdan yiyecek gelmez, açlık başlar. Kısa süre sonra Guamote ve çevredeki yerlilerin ayaklanacağı söylentisi yayılır. Donoso, bunu hayatta kalan kasabalıların korkusu olarak anlatır; ona göre yerliler depremin bütün Amerika'yı yıktığını sanmıştır. Sosyolog Estefanía Parra Ortiz, Egred'in çalışmasına dayanarak bu huzursuzluğu farklı okur: yerlilerin tepkisi, yardımların ve toprakların dağıtımına karşıdır. Quito'dan yiyecek yüklü katırlar ve askerler gelince durum yatışır.

Tapi tartışması

Ortalık sakinleşince kasabanın nereye kurulacağı tartışması başlar. Bir grup harabelerin malzemesini kullanmak için aynı yeri ister; çoğunluk ise yeri nemli, soğuk ve tehlikeli bulur. Bir başka grup yakındaki Gatazo düzlüğünü önerir, ama orada yeterli su yoktur. Belediye yetkililerinden José Antonio de Lizarzaburu, daha uzaktaki Tapi düzlüğünü önerir. Donoso'ya göre burası kumlu, susuz, don vuran ve şiddetli rüzgârlara açık bir düzlüktür; öneri pek kimseye hoş gelmez.

Lizarzaburu Quito'ya gider ve Kraliyet Mahkemesi Başkanı Luis Muñoz de Guzmán'ın desteğini alır. Başkan yeri görmek için Riobamba'ya gelir. Donoso'nun anlattığına göre o gün rüzgâr durmuştur, hava güzeldir; Başkan Tapi'de karar kılar. Lizarzaburu'ya, Bernardo Darquea'nın yönetiminde kenti çizme ve halkı oraya yerleşmeye zorlama yetkisi verilir. Kasabalılar itiraz eder, ama sonunda malzemelerini Tapi'ye taşırlar.

Taşınmada Licán kasiki Leandro Sepla y Oro'nun da payı vardır. Yerli köylülerle birlikte kasabalıların eşyalarını yeni yere taşır, sokakların çizilmesine yardım eder. 5 Aralık 1799'da kadastrocular Mariano Anguieta ve Miguel Ramos sokakları, meydanları ve arsaları işaretler. Yeni Riobamba, eski kentin yaklaşık 20 kilometre kuzeydoğusunda yükselir. Sepla y Oro'ya hizmetleri karşılığında 1805'te Riobamba belediye meclisinde ömür boyu üyelik verilir. Ama kendi yazdığı bir mektuba göre, kasabanın ileri gelenlerinin bir kısmı törene gelmez; gerekçeleri, bir yerliyle aynı sırada oturmak istememeleridir.

Humboldt harabelerde

1802'de Prusyalı doğa bilimci Alexander von Humboldt, Fransız botanikçi Aimé Bonpland ve Quitolu genç Carlos Montúfar ile birlikte And Dağları boyunca güneye iner. Ocak'tan Haziran'a kadar Quito'da kalmışlardır. 23 Haziran 1802'de Chimborazo'ya tırmanırlar ve o güne kadar kimsenin çıkmadığı bir yüksekliğe ulaşırlar.

Montúfar'ın yol günlüğü, eski Riobamba'nın yerinde dururken "bu depremde inanılmaz şeyler oldu" diye yazar: evler yer değiştirmiştir, binalar bir yerden başka bir yere sıçramıştır. Depremden beş yıl sonra bile yıkım bütün korkunçluğuyla ortadadır.

Humboldt, yıkılmış kasabanın planını çizer. Sonraki yıllarda yazdığı Kosmos'ta bu gözlemlere döner. Kendisine bir evin bütün eşyalarının başka bir evin enkazının altından çıktığı bir yer gösterilir; eşyaların kime ait olduğu konusundaki anlaşmazlıklar mahkemeye kadar gider. Büyük sarsıntının hiç ses çıkarmadığını, buna karşılık Quito ve Ibarra'da duyulan büyük gürültünün depremden 18-20 dakika sonra geldiğini yazar. Pasto yanardağından aylardır yükselen duman sütununun deprem günü kaybolduğunu da not eder.

Humboldt'un her gözlemi bugün kabul görmez. Pek çok kişinin cesedinin Licán deresinin karşı yakasındaki Cullca tepesine fırlatıldığı yolundaki anlatı, tarihçilere inandırıcı gelmez. Humboldt olaydan sonra gelmiştir ve büyük ölçüde duyduklarını aktarır.

Humboldt Riobamba'da Leandro Sepla y Oro ile de tanışır ve yol günlüklerinde ondan söz eder. Kasikin elinde, 16. yüzyılda atalarından birinin Puruhá dilinde yazdığı ve bir başkasının İspanyolcaya çevirdiği, İnka fethinden önceki dönemi anlatan el yazmaları vardır.

Neyi değiştirdi

Yeni Riobamba, Ekvador'un ilk planlı kenti sayılır. Sokaklar depreme karşı önlem olarak eski kentinkinden geniş tutulur, düzenli bir ızgara üzerine çizilir; binaların yüksekliğine sınır getirildiği aktarılır. Kentte bugün de görülen tek katlı geleneksel evler, depremden kurtulanların bu tercihinin izi olarak anlatılır.

Eski kentin taşları yeni kente taşınır. Riobamba Katedrali'nin barok cephesi, depremde yıkılan eski yapıdan kurtarılan parçalarla yeniden kurulur; bugünkü bina 1810-1835 arasında yapılır. Deprem bölgenin hafızasına da yerleşir: Patate kasabasında bulunan bir İsa tasvirine "Deprem Efendisi" (Señor del Terremoto) adı verilir ve doğa olayları dinsin diye ona dua edilir.

Bilim için de deprem önemli bir kayıttır. Beauval ve arkadaşlarının çalışmasında Riobamba depremi, Pallatanga-Pucará fay hattı boyunca sıralanan depremlerin en büyüğü olarak yer alır. 1949'da Pelileo ve Ambato'yu yıkan depremin de bu hattın Pucará kolunda olduğu düşünülür.

Bugün

Yeni Riobamba bugün Chimborazo ilinin merkezidir; 2022 nüfus sayımına göre yaklaşık 177 bin kişi yaşar. Eski kentin yerinde ise Colta kantonuna bağlı Cajabamba ve Sicalpa'dan oluşan küçük Villa La Unión kasabası vardır. Depremde yıkılan Balbanera kilisesi, 1799-1809 arasında Sicalpa rahibi José Rivera'nın yönetiminde yeniden yapılmıştır ve hâlâ ayaktadır.

Eski Riobamba uzun süre bir hazine yeri olarak görülür. Donoso 1840'ta harabeleri ziyaret ettiğinde, zengin ailelerin yaşadığı La Merced mahallesini kazmak için kurulmuş bir ortaklığın kanal açarak toprağı temizlediğini, çok sayıda iskelet çıkardığını görür. Eylül 2024'te Colta'da yapılan kent düzenleme çalışmalarında ise Ulusal Kültürel Miras Enstitüsü (INPC), eski kente ait taş döşeli sokaklar, Cizvit manastırının avlusu, 30 metrelik taş su kanalları, bir ocak ve metal mutfak eşyaları bulur. Toprağın altında kalan kent, iki yüz yılı aşkın süre sonra yeniden gün ışığına çıkmaktadır.

Kaynaklar

• Bartolomé Donoso, "Serie cronológica de los Obispos de Quito (continuación)", Anales de la Universidad Central, cilt 9, sayı 63, Quito, 1893
• Alexander von Humboldt, Cosmos: A Sketch of the Physical Description of the Universe, cilt 1 (İngilizce çeviri, Project Gutenberg)
• Teodoro Hampe Martínez, "Carlos Montúfar y Larrea (1780-1816), el quiteño compañero de Humboldt", Revista de Indias, cilt LXII, sayı 226, 2002
• Beauval, C. ve diğ. (2010). Locations and magnitudes of historical earthquakes in the Sierra of Ecuador (1587-1996). Geophysical Journal International
• Estefanía Parra Ortiz, "La memoria de una ciudad: Ambato, el desastre y la reconstrucción social", ALAS XXXII. Kongresi, Lima, 2019 (Egred 2000'e dayanarak)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1537
• Primicias (11 Eylül 2024) ve Vistazo (9 Ekim 2024), Colta'daki kazı haberleri
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca): 1797 Riobamba earthquake, Riobamba, Leandro Sepla y Oro, Iglesia de La Balbanera, Catedral de San Pedro (Riobamba) (başlangıç kaynağı)