1746 Lima Depremi: Denizin Sildiği Liman Callao

28 Ekim 1746, cuma gecesi. İspanya'nın Güney Amerika'daki başkenti Lima'da saat 22.30. Yer, üç dört dakika boyunca giderek sertleşen sarsıntılarla sallanıyor; kiliseler, saraylar, konaklar yıkılıyor. Yarım saat sonra, yaklaşık 15 kilometre batıdaki liman kenti Callao'nun üstüne deniz yürüyor. Sabah olduğunda Lima harabe, Callao ise neredeyse yok: birkaç bin kişilik kasabadan yalnızca birkaç yüz kişi sağ.

Gümüşün limanı

1746'da Lima, Peru Genel Valiliği'nin (virreinato) başkentidir. 1535'te Francisco Pizarro'nun kurduğu "Krallar Şehri", İspanya'nın Güney Amerika'daki yönetim merkezidir. Nüfusu kaynaklara göre 50 ila 60 bin arasındadır; surların içindeki 150 adada yaklaşık 3 bin ev vardır. Kentin silüetini kiliselerin kuleleri, manastırlar ve konaklar belirler. Varlıklı aileler iki katlı evleri saygınlığın işareti sayar.

Lima'nın limanı Callao'dur. And Dağları'nın öte yanından katırlarla getirilen gümüş ve mallar buradan Panama'ya, oradan İspanya'ya gider; Manila kalyonlarının yolu da Callao'dan geçer. Korsan saldırılarına karşı kentin çevresi 17. yüzyılın ortasında surlarla, burçlarla çevrilmiştir. Kaynaklar Callao'nun nüfusunu 4 ila 7 bin arasında verir; tarihçi Charles Walker 5-6 bin der.

Deprem bu topraklara yabancı değildir. Lima kuruluşundan bu yana en az on dört büyük deprem yaşamıştır. 1687'de bir tsunami güneydeki Pisco limanını silmiş, kent daha içeride yeniden kurulmuştur. Bölge, Nazca levhasının Güney Amerika levhasının altına daldığı bir dalma-batma sınırının üstündedir.

Dönemin tanıklıklarına göre işaretler de vardır. Denizciler depremden 23 gün önce Callao'yu saran ateşli buharlar gördüklerini anlatır. San Lorenzo Adası'ndaki hapishanenin müdürü Manuel Romero, yer altından bazen yüzlerce öküzün böğürmesine, bazen top atışına benzeyen sesler geldiğini söyler. Bu anlatımlar sonradan derlenmiştir ve doğrulanması mümkün değildir.

Gece 22.30

28 Ekim cuma gecesi, saat 22.30'da sarsıntı başlar. Bugünkü hesaplara göre deprem 8,6 ile 8,8 arasındadır, bazı tahminler 9'a kadar çıkar. Merkezi Lima'nın yaklaşık 90 kilometre kuzey-kuzeybatısında, okyanustadır; kırılma 350 kilometre kadar uzanır. Tanıklar sürenin üç ile altı dakika arasında olduğunu söyler.

Sarsıntının ilk anda en şiddetli hâlinde olmaması pek çok kişinin hayatını kurtarır: yer giderek sertleştiği için insanlar evlerinden çıkıp açık alanlara kaçabilir. Ama sokağa ulaşanların bir kısmı, çöken duvarların altında kalır. Ay ışığı karanlığı biraz hafifletir; sarsıntı bittiğinde kenti bir toz bulutu kaplar.

Katedralin kuleleri tonozların üstüne çöker. San Agustín, La Merced ve Cizvitlerin San Pablo kilisesinin kuleleri de yıkılır. Taş köprünün girişindeki kemer, üstündeki Kral V. Felipe'nin atlı heykeliyle birlikte yere iner. Kralın 9 Temmuz'da öldüğünden Peru'da henüz kimsenin haberi yoktur. Santa Ana hastanesinde çatı koğuşa çöker ve yatan 60 yerli hasta ölür. Bütün gece artçılar sürer.

Sarsıntı kıyı boyunca kuzeyde Chancay'dan güneyde Cañete'ye kadar yapıları yıkar. Deprem 750 kilometre uzaktaki bir Cizvit misyonunda bile hissedilir.

Yarım saat sonra, Callao

Callao'da da evler yıkılmıştır, ama asıl felaket yarım saat sonra gelir. Deniz önce çekilir, ardından korkunç bir gürültüyle iki kez karaya yürür. Dalgaların yüksekliği kaynağa göre değişir: Walker 50 ayak (yaklaşık 15 metre) der, başka hesaplar 17 metreden 24 metreye kadar çıkar. Su kıyıdan beş kilometre içeri girer.

Limandaki gemiler parçalanır; sayısı kaynağa göre 19 ile 23 arasındadır. Güney Denizi filosunun komutanı Markiz Ovando'nun anlatımına göre limandaki en büyük dört gemi demirlerini kopararak kalenin üstünden aşırılır. Biri kasabanın meydanına, buğday yüklü bir diğeri onun yakınına oturur; ikisi de burçlardan bir top menzili uzağa savrulur. Bunların arasında savaş gemileri San Fermín ve San Antonio vardır.

Su çekildiğinde surlardan birkaç parça ve bazı binaların temel duvarları dışında ayakta bir şey kalmamıştır. Deniz eski kıyı çizgisine de tam dönmez; bugün bu, depremle birlikte zeminin çöktüğü biçiminde yorumlanır. Callao'nun beş askerî bölüğünden yalnızca ikisi kurtulur: biri o gece Lima'da, valinin sarayında nöbettedir.

Sabah, Lima harabe

29 Ekim sabahı Lima'nın gerçek tablosu ortaya çıkar. Surların içindeki 3 bin evden yalnızca 25'i hasarsızdır; sokaklar molozdan geçilmez hâldedir. Kiliselerin, manastırların, hastanelerin hemen hepsi yıkılmış ya da ağır hasar görmüştür. Bazı yaralılar enkazın altından bir, hatta iki gün sonra çıkarılır.

Gün ağarırken Callao'nun yok olduğuna dair söylentiler dolaşmaya başlar. Vali, atlı askerleri limana gönderir. Askerler felaketi doğrularak döner; bu arada birkaç sağ kalan da Lima'ya ulaşmıştır. Kısa sürede bütün kent ne olduğunu öğrenir.

Yıkılan yalnız evler değildir. Su kemerleri ve borular kırılmış, kentin suyu kesilmiştir. Enkaz altında ezilerek ölen at ve katırların sayısı 3 bin olarak hesaplanır; bu, kentin taşımacılığı ve erzakı için de bir darbedir.

Vali bir barakada

Peru Genel Valisi José Antonio Manso de Velasco, depremden bir yıl kadar önce göreve başlamıştır. Daha önce Şili valisiyken bir depremde yıkılan Valdivia'yı yeniden kurdurmuş, pek çok kasaba kurmuştur. Valilik sarayında oturulacak tek oda kalmamıştır; Manso de Velasco tahta ve brandadan yapılmış bir barakaya yerleşir. Kutsal ekmek bile katedralden alınıp Ana Meydan'da kurulan bir çardağa taşınır.

İlk iş ekmek ve sudur. Vali çevre eyaletlerdeki depolardan buğdayın hemen gönderilmesini ister, fırıncıları toplayıp un ve su sağlar. Kentin iki belediye başkanı, Francisco Carrillo de Córdoba ve Vicente Lobatón y Azaña, ekmek ve taze et dağıtımıyla görevlendirilir. Ölüleri gömmek ve hastalara bakmak, hayır kardeşliği denen dinî derneğe verilir.

Evlerini bırakan sahiplerin yokluğunda yağma başlar. Vali kentte sürekli dolaşan üç asker devriyesi kurar. Callao'da durum daha zordur: deniz her gün kıyıya mal ve eşya atmaktadır. Bir bildiriyle hırsızlığa ölüm cezası konur; Lima'ya iki, Callao'ya iki darağacı kurulur. Kıyıya vuran eşyaları toplayıp sahiplerine geri vermek ticaret mahkemesine (Consulado) bırakılır.

Limandan da kurtarılabilen kurtarılır. Valinin raporlarına göre Callao'nun enkazından 118'i tunç olmak üzere 512 top ile 18 çapa çıkarılır. Tüfeklerin çoğu kırılmış, kullanılamaz hâldedir. Kraliyet donanmasının fırkateyni Esperanza, o sırada Guayaquil'de bakımda olduğu için kurtulmuştur ve kıyıyı koruyacak tek gemi odur.

Callao'dan sağ çıkanlar

Callao'dan kimlerin, nasıl kurtulduğuna dair bilinenler azdır. İspanyolca kaynaklara göre surların ayakta kalan bir parçasının üstünde bir din adamı ve otuz kadar kişi kurtulur. Çoğu balıkçı ya da denizci olan başkaları, suyun üstünde yüzen tahtalara, kalaslara tutunur; dalgalar onları sonradan kıyıya ya da açıktaki San Lorenzo Adası'na atar. Tarihçi Kris Lane, Walker'ın kitabını değerlendirirken bazılarının günler sonra kıyıya vurduğunu aktarır.

Markiz Ovando, yani Francisco José de Ovando, sağ kalanlardandır. Filosunun tek gemisi San Fermín'i kaybetmiştir. Gemilerin nereye savrulduğunu anlatan tanıklığı, Callao'nun o geceki hâline dair en çok başvurulan kaynaklardan biridir. Walker'ın kitabındaki deprem anlatımı da Ovando'nun felaketten sonraki dakikalarını ve saatlerini izler.

Sağ kalanların sayısı da tartışmalıdır. En yaygın rakam 200'dür. Lane, Walker'ın kitabına dayanarak 100 kadar kişiden söz eder. 1817'de Callao'ya gelen Rus-Amerikan Şirketi çalışanı Kiril Hlebnikov ise ağızdan ağıza aktarılanı yazar: kalenin ayakta kalan duvarlarının arasında 22 kişi kurtulmuştur. Hlebnikov, olaydan 70 yıl sonra, Bellavista yakınında hâlâ yıkık duvarlar ve mahzenler gördüğünü, dalgaların kıyıya attığı cesetlerin bu mahzenlere yığıldığını, zamanla kemiklerin yüzeye çıktığını anlatır.

Ceset sorunu aylarca sürer. Kaynaklara göre mevsimin sıcağı, cesetlerin deniz artıklarıyla karışmış olması ve sık sık su basan çakıllı toprağa gömmenin zorluğu yüzünden koku dayanılmaz hâldedir. Depremden altı yıl kadar sonra Lima Başpiskoposu Pedro Antonio Barroeta, Callao'yu hâlâ gömülmemiş cesetlerin, ağaran kemiklerin yeri olarak anar.

Söylentiler, salgın, vaazlar

Kent ayakta durmaya çalışırken korku da büyür. 30 Ekim'de denizin yeniden yükseldiği söylentisi yayılır ve halk akın akın çevredeki tepelere kaçar. Vali, söylentinin asılsız olduğunu bilerek ata biner ve kalabalığı durdurmaya çalışır; Ovando da bir Fransisken rahiple birlikte yolları dolaşır. Ancak akşama doğru insanlar evlerine dönmeye başlar.

Toprak sallanmayı sürdürür. Lima'da ilk 24 saatte en az 200 artçı sayılır. Bilgin José Eusebio de Llano Zapata, 10 Kasım'a kadar 220 artçı, bir yıl içinde toplam 568 sarsıntı kaydeder. Başka bir kayıt, 112 günde 1.700'den fazla artçıdan söz eder.

Ardından hastalık gelir. Llano Zapata'nın kayıtlarına göre Şubat 1747'nin ortasına kadar tifüs, zatülcenp, dizanteri ve karaciğer sancılarından yaklaşık 2 bin kişi ölür. Walker'ın hesabına göre izleyen aylarda ve yıllarda salgınlar 4 bin kadar can daha alır.

Kilise depremi Tanrı'nın gazabı olarak açıklar. Vaizlere göre sebep yoksullara yapılan haksızlık, tefecilik, şehvet ve kadınların açık giysileridir. Peder Parra adlı bir Fransisken vaiz, gökten düşecek ateş toplarıyla Lima'nın yok olacağını söyler. Bazı rahibeler felaketi önceden gördüklerini anlatır. Walker'a göre Vali Manso de Velasco da çoğu Limalı gibi depremi lüksün ve düzensizliğin cezası olarak görür.

Kaç kişi öldü

1746 depreminin ölü sayısı kaynaktan kaynağa büyük farklar gösterir. Resmî rapora göre Lima'da 60 bin kişiden 1.141'i ölmüştür; bu rakam NOAA veritabanına da geçmiştir. Walker'ın kitabından yapılan aktarımlar Lima için 1.200 ile 1.400 arasında rakamlar verir. Callao'da ise ölenler kasabanın hemen tamamıdır: 4-5 binden 6 bine kadar.

NOAA, Lima ve Callao'nun toplamını 5.941 olarak verir; ansiklopediler bunu "yaklaşık 6 bin" diye yuvarlar. Ama aynı NOAA kaydında 18 bin kişinin enkaz altında kaldığını yazan eski bir kaynak da vardır. Dönemin resmî raporu Lima, Callao ve çevre kasabalar için 10 binden fazla ölüden söz eder. Lane ise sonraki hastalık ve açlık ölümleriyle birlikte Lima'da 16 bine varan bir rakam aktarır.

Farkın bir nedeni sayılanın ne olduğudur: yalnız deprem gecesi mi, yoksa sonraki aylarda salgından ölenler de mi? Bir başka neden, cesetlerin önemli kısmının hiç gömülemeden enkazda kalmasıdır. Yıkım da tartışmalıdır: tarihçi Emilio Pérez-Mallaína'ya göre yalnızca 25 evin ayakta kaldığı bilgisi abartılıdır. Ona göre hasar, büyük ölçüde Kilise'ye ödenen ipotek faizlerini düşürmek amacıyla büyük gösterilmiştir.

Dalgaların üstünde bir kent

Manso de Velasco yeniden yapılanmayı Fransız gökbilimci ve matematikçi Louis Godin'e danışır. Godin, Ekvator'da Dünya'nın biçimini ölçen Fransız bilim heyetiyle gelmiş, sonra Lima'da matematik profesörü olmuştur. Depremden yalnızca iki hafta sonra hazırladığı raporda sokakların genişletilmesini, binaların tek kat ve dört beş metreyle sınırlanmasını, taş ve kerpiç yerine ahşap ve kamış örgülü sıva (quincha) kullanılmasını önerir.

Plan büyük direnişle karşılaşır. Varlıklı aileler iki katlı evlerinden vazgeçmek istemez ve yıkım kararlarına karşı mahkemeye gider; sonunda kazanırlar. İkinci katlara, kerpiç değil kamış kullanılması şartıyla izin verilir. Yine de alçak, hafif evler bu tarihten sonra giderek yaygınlaşır.

Asıl çatışma Kilise'yledir. Walker, 1746-1753 arasındaki 277 kira ve mülk sözleşmesini inceler: manastırlar kentteki mülklerin yüzde 38'ine sahiptir; hastaneler, dinî dernekler ve okullar eklenince bu oran yüzde 75'e yaklaşır. Kilise aynı zamanda kentin bankasıdır, evlere ipotekle yüzde 5 faizle borç verir. Deprem sonrası borçlular ödemeyi reddedince vali faizi yüzde 2 ve yüzde 1'e indirir. Kilise karşı çıkar; oranlar yüzde 3 ve 2'ye çıkarılır.

Callao eski yerinde değil, kıyıdan yaklaşık üç kilometre içeride yeniden kurulmak istenir: vali 10 Şubat 1747'de Bellavista kasabasını kurar. Limanın girişine ise yeni bir kale yapılır. Godin'in tasarımına dayanan Real Felipe Kalesi'nin yapımı 1747'de başlar; taşların çoğu San Lorenzo Adası'ndan ve depremin enkazından gelir. Kale 1774'te tamamlanır. Halk ise kıyıdaki eski yerini bütünüyle terk etmez.

Kral VI. Fernando, 8 Şubat 1748'de Manso de Velasco'ya kontluk unvanı verir. Unvanın adı "Superunda"dır: Latince "dalgaların üstünde". Lima Katedrali'nin yeniden yapımı ise gecikir; başlangıç tarihi kaynaklara göre 1752 ya da 1755'tir ve çan kuleleri ancak 1797'de biter.

Neyi değiştirdi

Deprem Lima'nın binalarıyla birlikte ağırlığını da yıktı. Lane'in Walker'dan aktardığına göre Madrid, kenti eski görkemli hâliyle değil, merkezileşen imparatorluğun sıradan bir yönetim merkezi olarak yeniden kurmayı seçti. Walker, depreme verilen tepkilerin onlarca yıl sonraki Bourbon reformlarının ve isyanlarının habercisi olduğunu savunur.

Felaketin karmaşası toplumsal gerilimleri de açığa çıkardı. 1750'de Lima'nın El Cercado mahallesinde yerlilerin bir isyan planı ortaya çıktı; aynı yıl Huarochirí'de bir ayaklanma başladı ve bastırıldı. Lima'da depremin kalıcı izi ise yapılarda kaldı: tonozlarda ve duvarlarda ahşap ve quincha, depreme dayanıklı yapının yerel yolu oldu.

1746'nın yankısı Peru'yla sınırlı kalmadı. Olayı anlatan İspanyolca broşürler İngilizce, İtalyanca ve Portekizceye çevrildi. Dokuz yıl sonra 1755 Lizbon depremi geldiğinde Lima yeniden hatırlandı. Godin o sırada İspanya'nın Cádiz kentindeydi ve iki depremi birlikte inceleyen bir kitap yazdı.

Bugün

Callao bugün Peru'nun en büyük limanıdır ve Lima'yla birleşmiş bir metropolün parçasıdır. Real Felipe Kalesi, deprem enkazının taşlarıyla, bugün ordu müzesi olarak ayaktadır.

Lima'da 1746'nın en canlı izi bir resimdir. 17. yüzyılda Angola'dan köle olarak getirilen bir ressamın Pachacamilla mahallesinde duvara yaptığı çarmıh resmi, 1655, 1687 ve 1746 depremlerinde ayakta kalır. "Mucizeler Rabbi" (Señor de los Milagros) denen bu resim için yapılan tören, 1746'dan sonra resmî bayram olur. Her ekim ayında yüz binlerce kişi mor giysilerle resmin kopyasının ardından yürür; Peru'da ekime "mor ay" denir. Törenlerden biri 28 Ekim'de, depremin yıl dönümünde yapılır.

1746 depremi, Peru'nun orta kıyısında kayıtlı tarihin en büyük depremi olarak bilinir; ülke genelinde yalnızca 1868 Arica depremi ondan büyüktür. 1970'e kadar da Peru'nun en ölümcül depremi olarak kaldı.

Kaynaklar

• Charles F. Walker, Shaky Colonialism: The 1746 Earthquake-Tsunami in Lima, Peru, and Its Long Aftermath (Duke University Press, 2008); kitap hakkında Javier Villa-Flores (Histórica, PUCP), Kris Lane (American Historical Review, 2009), Henrik Svensen (Reviews in History, no. 932) ve Kendall Brown (EIAL) değerlendirmeleri
• Jorge Ortiz Sotelo, La Real Armada en el Pacífico Sur. El Apostadero Naval del Callao (1746-1824), UNAM, 2015, 2. bölüm (Manso de Velasco'nun yönetim anısına dayanarak)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1295 (Lima, Callao, 1746)
• Vikipedi (İspanyolca), Terremoto de Lima de 1746 (Odriozola, Vargas Ugarte, Pérez-Mallaína ve Llano Zapata'ya dayanarak; başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce), 1746 Lima–Callao earthquake; José Manso de Velasco; Francisco José de Ovando; Louis Godin; Real Felipe Fortress; Callao; Lima Cathedral; Lord of Miracles (başlangıç kaynağı)