1970 Ancash Depreminde Huascarán'dan Ölüm Koptu

31 Mayıs 1970, Pazar. Saat 15:23. Peru'nun And Dağları'nda, Callejón de Huaylas vadisinde güneşli bir öğleden sonra. Yungay kasabasında pazar günü kalabalığı; kimi ailesiyle mezarlığı ziyarette, kimi stadyumda. Kırk beş saniyelik sarsıntı vadinin kerpiç kasabalarını yıkacak. Ama asıl felaket iki dakika sonra, Peru'nun en yüksek dağından kopup gelecek.

Depremden önce

Callejón de Huaylas, Ancash bölgesinde, Cordillera Blanca'nın karlı zirveleriyle Cordillera Negra arasında uzanan dar, verimli bir vadidir. Vadide bölgenin başkenti Huaraz, Caraz, Carhuaz ve Yungay gibi kasabalar vardır. Evler çoğunlukla kerpiçtendir. Vadinin üzerinde Peru'nun en yüksek dağı, 6.768 metrelik Huascarán yükselir.

Yungay, palmiyeli meydanı ve kilisesiyle vadinin en güzel kasabalarından biri olarak anılır. 1962'de Huascarán'dan kopan bir çığ, yakındaki Ranrahirca kasabasını yıkmış, binlerce kişiyi öldürmüştür. Yungay o gün kurtulmuştur.

15:23

Saat 15:23'te, Pasifik'te, Casma ve Chimbote kıyısının 35 kilometre açığında 7,9 büyüklüğünde deprem başlar. Sarsıntı yaklaşık 45 saniye sürer ve 83 bin kilometrekarelik bir alanı etkiler.

Kıyıdaki Chimbote, Casma, Huarmey çöker. Callejón de Huaylas'ta Huaraz büyük ölçüde yıkılır; Carhuaz'da ve Recuay'da binaların yüzde 80-90'ı yerle bir olur. Kerpiç duvarlar içerideki insanların üzerine devrilir. Pan-Amerikan otoyolu hasar görür, Santa vadisi demiryolu kullanılamaz hâle gelir.

Huascarán

Sarsıntı, Huascarán'ın kuzey zirvesindeki buzul duvarını sarsar. Yaklaşık bir kilometre genişliğinde ve bir buçuk kilometre uzunluğunda buz ve kaya kütlesi kopar. Kütle dağdan aşağı inerken buzul birikintilerini, kayaları, karı ve suyu da sürükler. Saatte 280-335 kilometre hızla, 18 kilometre boyunca vadiye akar.

Yungay'a ulaştığında, yaklaşık 80 milyon metreküp su, çamur, kaya ve kardan oluşan bir dalgadır. Depremden yalnızca birkaç dakika sonra, Yungay ve Ranrahirca bu kütlenin altında kalır.

Mezarlık tepesi

Yungay'da hayatta kalanlar, çoğunlukla kasabanın en yüksek yerlerinde olanlardır. Kasabanın tepesindeki mezarlığı o pazar günü ziyaret eden ya da çamurun yaklaştığını görüp tepeye koşabilen birkaç düzine kişi kurtulur. Mezarlık tepesindeki büyük İsa heykeli ayakta kalır ve çamurla kaplı vadiye bakmaya devam eder.

Kasabadan uzakta, bir sirk gösterisini izleyen yüzlerce çocuğun bir kısmı da kurtulur. Ama bu çocukların büyük çoğunluğu o gün öksüz kalır. Kurtulan çocukların bir kısmı sonradan dünyanın farklı yerlerinde ailelerin yanına yerleştirilir.

Yungay'ın yaklaşık 20 bin kişilik nüfusundan geriye birkaç yüz kişi kalır.

Kopuk vadi

Vadiye giden yollar heyelanlarla kapanmıştır, köprüler yıkılmıştır. Cañón del Pato hidroelektrik santrali hasar görür, bölge elektriksiz kalır. İletişim, ticaret ve ulaşım tamamen çöker. Haberin dış dünyaya ulaşması ve yardımın vadiye girebilmesi günler sürer; bazı yerlere yardım ancak helikopterle ulaştırılabilir.

Devlet Başkanı General Juan Velasco Alvarado'nun askerî hükümeti, ordu birliklerini bölgeye gönderir.

Dünyanın yardımı

Pek çok ülkeden yardım gelir. ABD'nin First Lady'si Pat Nixon, Haziran sonunda Peru'ya gelir; Lima'da Velasco'nun eşi Consuelo Velasco'yla birlikte depremzedeleri ziyaret eder ve deprem bölgesine gider. Sovyetler Birliği ve Küba dahil pek çok ülke yardım gönderir. Teksaslı yardım gönüllüleri, bölgede çalışırken çektikleri görüntülerle felaketin belgelerini bırakır.

Kayıp

Deprem ve Huascarán çığı, 66 bin ile 70 bin arasında kişinin ölümüne yol açar. Peru tarihinin en büyük doğal afetidir; dünyanın kaydedilmiş en ölümcül çığı olarak da kabul edilir. Yaklaşık üç milyon kişi etkilenir. Zarar 250 milyon dolar olarak hesaplanır.

Yeniden yapılanma

Peru hükümeti, Yungay'ın gömülü olduğu alanda kazıyı yasaklar ve burayı ulusal mezarlık ilan eder. Yeni Yungay, birkaç kilometre kuzeyde, çığın erişemeyeceği daha güvenli bir yerde kurulur. Kurtulanlar, ilk yıllarda prefabrik ve geçici evlerde yaşar. Huaraz ve vadinin diğer kasabaları, geniş caddeler ve daha dayanıklı yapılarla yeniden yapılır.

Neyi değiştirdi

Ancash depremi, kerpiç evlerin ve dağ eteklerindeki kasabaların buzul çığları karşısındaki savunmasızlığını gösterdi. Felaket, Peru'da ulusal bir sivil savunma sisteminin kurulmasına yol açtı. 2000'de Peru, 31 Mayıs'ı "Doğal Afet Eğitimi ve Düşünme Günü" ilan etti; o gün okullarda deprem tatbikatları yapılıyor.

Bugün

Eski Yungay'ın yeri, "Campo Santo" adıyla bir anma alanı. Çamurun altında kalan meydanın yerinde, eski katedralin cephesinden bir parça ve dört palmiyeden kalanlar duruyor. Mezarlık tepesindeki İsa heykeli hâlâ vadiye bakıyor. Huascarán'ın kuzey yüzünde, çığın koptuğu yer bugün de görülebiliyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• USGS, 1970 Peru earthquake ve Plafker, G. ve diğ., Huascarán çığı incelemeleri
• BBC News, "In pictures: Peru's most catastrophic natural disaster" (31 Mayıs 2020)
• Peruvian Times, "Yungay 1970–2009: remembering the tragedy of The Earthquake"
• Vikipedi (İngilizce), 1970 Ancash earthquake ve Yungay, Peru (başlangıç kaynağı)