1906 Meishan Depremi: Kerpiç Evlerin Ovasında Yarılan Toprak

17 Mart 1906, cumartesi sabahı. Tayvan'ın güneybatısında, Japon yönetimindeki Kagi (bugünkü Chiayi) ovası yeni uyanıyor. Evler güneşte kurutulmuş kerpiçten, damları ağır. Saat altıyı yarım saat geçerken yerin altından top atışına benzeyen gürültüler geliyor. Birkaç dakika sonra gelen asıl sarsıntı, dağ eteğindeki Meishan'dan ovadaki Shinko'ya kadar kasabaları yerle bir ediyor. Toprak yarılıyor, tarlalar yan yana kayıyor; resmî kayıtlara göre 1.258 kişi ölüyor.

Kerpiç evlerin ovası

Tayvan, 1895'te Çin ile Japonya arasındaki savaşın ardından imzalanan Şimonoseki Antlaşması'yla Japonya'ya geçmiştir. Ada, başkent Taihoku'daki (Taipei) Genel Valilik tarafından yönetilir. Genel Vali unvanı Nisan 1906'ya kadar General Kodama Gentarō'dadır; sivil yönetimin başında ise Gotō Shinpei vardır. Ada, Japon adlarıyla "cho" denen idari bölgelere ayrılmıştır. Ovada Kagi, kuzeyde Toroku (Douliu), güneyde Ensuiko bunlardandır.

Kagi, Qing döneminden kalma surlarla çevrili eski bir ilçe merkezidir. Çevresindeki kasabalar pirinç tarlaları ve şeker kamışı arasında dağılmıştır: Dabyo (bugünkü Minxiong), Taihorin (Dalin), Shinko (Xingang). Doğuda, dağların başladığı yerde Baishiko, yani Meishan'ın eski adıyla "Moe-a-khe" vardır. Bu ad Tayvan Hokkiencesinde "erik vadisi" anlamına gelir.

Halkın evleri, Japonların "dokaku" dediği kerpiçten yapılmıştır. Bloklar güneşte kurutulur, aralarına çamur harcı sürülür; en iyi ihtimalle harca biraz kireç katılır. Üstte ağır kirişler ve kiremit vardır. Japon sismolog Fusakichi Omori bu duvarların gerilmeye karşı hiç dayanımı olmadığını yazacaktır: kalın duvar da ince duvar kadar kolay yıkılır. Bambudan yapılmış hafif çatılı kulübeler ise sarsıntıda ayakta kalır.

Ova depreme yabancı değildir. Omori'nin derlediği listeye göre 17. yüzyılın ortasından beri adada on yedi büyük deprem olmuş, bunların on ikisi Kagi ile Tainan arasındaki ovada yaşanmıştır. Daha iki yıl önce, 24 Nisan ve 6 Kasım 1904'te ova iki kez sallanmıştır. Kasım depreminde 145 kişi ölmüştür. Omori 1904 sonunda adaya gelmiş ve Kagi çevresinin birkaç yıl içinde üçüncü bir sarsıntı yaşayabileceğini söylemiştir. Ona göre yapılar dikkatle inşa edilirse bu sarsıntıya dayanabilir.

Top sesi gibi uğultular

17 Mart sabahı uyarı yerin altından gelir. Omori'nin sonraki raporuna göre büyük sarsıntıdan yaklaşık beş dakika önce iki kuvvetli öncü sarsıntı olur. Onlarla birlikte, durmadan ateşlenen toplara benzeyen yüksek uğultular duyulur. Japonca bu sese "jinari" denir. Bu sarsıntılar bölgede alışılmış depremlere benzemez. İnsanlar telaşlanır, kaçmaya hazırlanır, birçoğu kendini dışarı atar. Taichu (Taichung) gözlemevinin kaydına göre ilk küçük titreşim 06.37'de gelmiştir. Japan Times'a konuşan Omori, Kagi'de iyi bir sismometre olsaydı bu titreşimlerin kaydedilip uyarı verebileceğini söyler.

Ana sarsıntı bugünkü kataloglara göre 06.43'te gelir. Omori'nin raporu saati 06.42.30 olarak verir. Odak derinliği 6 kilometre kadardır. Büyüklük kaynağa göre değişir: yüzey dalgası büyüklüğü 6,8 olarak verilir, Tayvan'ın resmî hava ve deprem kurumu ise 7,1 kullanır. Sarsıntı bütün adada hissedilir. Tokyo'daki sismograf bile onu kaydeder ama Tokyo'da kimse fark etmez.

Omori'ye göre ölü sayısının görece düşük kalmasında bu öncü sarsıntıların payı vardır: ana sarsıntı geldiğinde evin içinde kalan insanların oranı küçülmüştür. Yine de kerpiç evler bir anda dağılır ve içindekilere kaçacak zaman bırakmaz. Dabyo kasabası neredeyse tamamen yerle bir olur. Ayakta kalan tek yapı, iki katlı kulesiyle tek katlı tuğla şube binasıdır; yalnızca duvarları çatlar, kiremitlerinin bir kısmı düşer. Shinko'da denizcilerin koruyucusu Mazu'ya adanmış tapınak tamamen yıkılır. Ahşap şube binası ayakta kalır ama ön kulesinin sallanmasıyla ağır hasar görür.

Yarılan toprak

Deprem yalnız evleri değil, toprağın kendisini de değiştirir. Omori'nin saha incelemesine göre ana kırık doğuda, Taihorin'den Baishiko'ya giden yolu Baishiko'nun yaklaşık bir kilometre dışında keser. Yolun güney yakası yaklaşık 1,8 metre (6 ayak) çöker ve aynı ölçüde batıya kayar. Kırığın tam üstündeki Bisho köyü tamamen yıkılır.

Kırık batıya doğru tepeleri aşar, Kaigenko köyünün güneyinden geçer, Sanjokei deresinin yatağını yaklaşık 1,2 metre kaydırır. En büyük yatay kayma, yaklaşık 2,4 metre (8 ayak), Kaigenko'da ölçülür. Chinsekiryo yakınında ikinci bir kırık başlar. Burada bir tepenin üstünde 60 santim genişliğinde bir yarık açılır; ölçüm ekibi bir bambu sırıkla derinliğini 3 metreden fazla bulur. Bu kırık patates tarlalarını dik açıyla keser: sıralar tam bir sıra aralığı kadar kayar, her sıra komşusunun eski yerine oturur. Pirinç tarlalarında bir yaka hafifçe çöktüğü için su bir tarafta toplanır, öbür taraf kurur.

Kuzey-güney yönünde uzanan demiryolu Dabyo ile Kagi arasında ağır hasar görür. Kırığın hattı kestiği yerde sekiz ray bükülür, ray bağlantıları kopar. Dabyo'nun batısında yüzeyde kırık görünmez. Ama Shinko'ya doğru uzanan şeritte yerden büyük miktarda kum ve su fışkırır. Tanshiken ve Saikoseki köyleri çevresinde kum altmış santimden kalın bir tabaka hâlinde tarlaları örter. Omori'ye göre fışkıran çamurlu su o kadar fazladır ki polis bazı yerlerde yıkılan evlere hemen yaklaşıp enkaz altındakileri kurtaramaz.

Omori, Baishiko ile Shinko arasındaki toplam kırılma şeridini 25 kilometre olarak hesaplar. Kırığın doğuda dağların içine 20-25 kilometre daha uzandığını da düşünür ama oradan haber alınamamıştır. Kırığa önce "Baishiko fayı" denir, bugünkü adı Meishan fayıdır.

Kopan teller ve ilk haberler

Depremden sonra dünyaya ulaşan ilk haberler gerçeğin çok gerisindedir. Telgraf ve telefon hatları kopmuştur; Baishiko ve Shinko ile bağlantı kurulamaz. Hong Kong Daily Press, Tokyo kaynaklı 18 Mart tarihli bir telgrafa dayanarak "orta Tayvan"da yıkıcı bir deprem olduğunu, aralarında iki mahkûm da bulunan altmış kişinin öldüğünü yazar.

O sırada Tokyo'da bulunan Gotō Shinpei'ye gönderilen bir telgraf, Hong Kong Telegraph'ta 31 Mart'ta yayımlanır. Telgrafa göre sarsıntı sabah 06.40 sularında Kagi ve çevresinde olmuştur, devlet daireleri ağır hasar görmüştür ve işler geçici binalarda yürütülmektedir. Hastanedeki hastaların hepsi güvendedir. Savaş Bakanlığı'na giden başka bir telgrafa göre Kagi ve Toroku'daki garnizon binaları neredeyse tamamen yıkılmıştır ve askerler açıkta kamp kurmuştur. Kagi ile Toroku arasındaki tren seferleri durur, Kagi'deki okul çöker.

Gerçek tablo günler içinde ortaya çıkar. Bugün Tayvan Merkez Hava Durumu Bürosu'nun resmî özeti 1.258 ölü, 2.385 yaralı, 6.769 tamamen yıkılmış ve 14.218 hasarlı ev sayar. Omori'nin raporunda rakamlar biraz daha yüksektir: 1.266 ölü, 2.476 yaralı, 7.284 yıkık ve 30.021 kısmen hasarlı ev. Tainan'daki misyoner William Campbell ise Kagi kenti ve çevresi için 1.216 ölü, 2.306 ağır yaralı ve 13.259 yıkık ev yazar. Bu fark büyük ölçüde hasarın nasıl sınıflandırıldığından ve sayımın hangi alanı kapsadığından kaynaklanır. Omori'ye göre ölü sayısı bakımından bu deprem, o yıllarda Japonya'nın yaşadığı depremler arasında yalnızca 1891 Mino-Owari depreminin gerisindedir.

Kör vaizin sabahı

William Campbell, uzun yıllardır Tainan'dan güney Tayvan'a yayılan bir misyonda çalışmaktadır. Kagi'de cemaatin toplandığı bir şapel vardır; Campbell görme engellilerle de çalışmış, onlar için kabartma kitaplar hazırlatmıştır. Depremden kısa süre sonra Kagi'ye gelir. 1915'te yayımlanan "Sketches from Formosa" adlı kitabında bütün sokakları kaplayan devrik kirişleri ve enkazı, her yanda gördüğü acının izlerini derin bir hüzünle hatırlar.

Kitapta adıyla geçen tek depremzede, Campbell'in eski öğrencisi, kör vaiz Toa-un'dur. Sarsıntı başlayınca Toa-un karısıyla birlikte dışarı koşar. Ama kadın iki küçük çocuğunun içeride kalmasına dayanamaz ve onları kurtarmak için geri döner. O anda ev çöker. Campbell'in anlatımına göre kör öğrencisi bir anda hem çocuklarını hem karısını kaybeder.

Campbell, yarılan topraktan da söz eder. Ona göre "büyük ve gizemli Güç" toprağı birkaç yerde derin, açık yarıklarla parçalamıştır. Çince Vikipedi, ayakları bağlanan kadınların hareket güçlüğü yüzünden bu depremde daha fazla öldüğünü ve depremin ayak bağlama geleneğinin terk edilmesini hızlandırdığını yazar. Ancak bu iddiayı destekleyen bir sayıya ulaşamadık.

Barakalar ve sargı yerleri

Campbell'e göre Taihoku'daki Genel Vali felaketin boyutunu telgrafla öğrenir öğrenmez kalabalık bir cerrah, hemşire ve yardımcı ekibini Kagi'ye gönderir. Hiç vakit kaybetmeden geniş hastane barakaları kurulur. Campbell yardım işinin fedakârlıkla ve süratle yürütüldüğünü yazar. O yıllardan kalan fotoğraflarda yaralıların yattığı barınaklar ve bir barakanın içinde kurulmuş ameliyathane görülür.

Omori depremden hemen sonra Tokyo'dan yeniden adaya gelir. İki yıl önce gördüğü yerlerle şimdiki hasarı karşılaştırır, kırık boyunca inceleme yapar ve raporuna yıkıntıların, yarıkların fotoğraflarını ekler. Raporunun sonucu açıktır: ölümlerin büyük bölümü kerpiç evlerin zayıflığından kaynaklanmıştır. Japon tarzı ahşap evlerde yalnızca sıva çatlamış, kiremitler kaymıştır. Ona göre aynı sarsıntı Japonya'nın küçük kasabalarında çok daha az can alırdı. En şiddetli sallanan bölgedeki sarsıntı, Mino-Owari depreminde Gifu ve Ogaki'deki sarsıntının yarısı kadardır.

Dokuz günde bir

Artçılar bitmek bilmez. Omori'nin listesine göre ilk kuvvetli artçı 26 Mart'ta, ana depremden yaklaşık dokuz gün beş saat sonra gelir. Omori artçıların dokuz günlük aralıklarla güçlendiğini düşünür ve bir sonraki kuvvetli sarsıntının yine dokuz gün sonra gelebileceğini söyler. 4 Nisan'da, bir öncekinden yaklaşık dokuz gün dokuz saat sonra, yeni bir sarsıntı Kagi'yi yeniden sallar.

Bundan sonra Kagi halkı dokuz günlük döngüye inanmaya başlar. Omori, 13 Nisan'da Tainan'da yayımlanan Tainan Shinpo gazetesinde bir sonraki sarsıntının daha güneyde ve daha derinde olabileceğini yazar. 4 Nisan'dan tam dokuz gün sonraki 13 Nisan gecesi Kagi'de pek çok kişi uyumaz. Ertesi sabah saat üç ve sekiz sularında iki şiddetli deprem gelir. Merkezleri yaklaşık 16 kilometre güneyde, Ensuiko bölgesindedir.

Japan Chronicle'ın 18 Nisan tarihli haberine göre ilk depremde ayakta kalan devlet binalarının neredeyse hepsi bu kez yıkılır. Gazete Kagi kentinde sağlam tek ev kalmadığını yazar. Ensuiko bölgesinde 3 kişi ölür, 638 ev tamamen yıkılır. Cumartesi gecesi kentte 2.000'den fazla evsize geçici barınak sağlanır, on koku'dan (yaklaşık 1.800 litre) fazla haşlanmış pirinç dağıtılır. Kayıpların az olmasını gazete, insanların artık tetikte olmasına bağlar. Tokyo kaynaklı bir telgraf da bu sarsıntının 17 Mart'takinden şiddetli olduğunu, ama yıkılabilecek evlerin çoğu zaten yıkıldığı için hasarın daha küçük kaldığını yazar.

Surları yıkılan kent

Deprem Kagi'nin eski kentini değiştirir. Qing döneminden kalan surlar bu depremde neredeyse tamamen yıkılır, yalnızca Doğu Kapısı ayakta kalır. Ertesi yıl Japon yönetimi kent için bir imar planı hazırlar ve "shiku kaisei" denen kentsel düzenlemeye girişir. 1907'de Alishan'a uzanan dağ demiryolunun yapımı da başlar. Yeniden kurulan kentte ticaret ve ulaşım gelişir.

Campbell de depremden kısa bir süre sonra kentin en harap görüntüsünün kaybolmaya başladığını, planlanan düzenlemelerle Kagi'nin eskisinden daha güzel olacağını yazar.

Deprem bilim tarihine de geçer. Bir ay sonra, 18 Nisan 1906'da San Francisco yıkılır. Dönemin bazı yazarları iki depremi birbirine bağlar, bazı dinî gruplar ikisinde de kıyamet alameti görür. Omori ise Mino-Owari, Kagi ve San Francisco depremlerinin yüzey kırıklarını karşılaştıran bir makale yazar. Ona göre üçünde de sarsıntı faya dik değil, aşağı yukarı ona paralel yönde olmuştur.

Yüz yılı aşkın süre sonra soru yeniden açılır. Ulusal Merkez Üniversitesi'nden Kuo-Fong Ma ve ekibi, Tokyo'daki Deprem Araştırma Enstitüsü'nde saklanan Taipei, Taichung ve Tainan kayıtlarını yeniden inceler. Ekibe göre deprem yalnızca doğu-batı yönlü yatay atımlı bir kırılmayla açıklanamaz. Kuzeydoğu-güneybatı yönlü, sağ yanal bileşeni olan eğik bir bindirme fayı, hasarın kuzey-güney yönlü dağılımına ve artçıların düzenine daha uygun düşer. Ma, tarihî kayıtların deprem tehlikesini değerlendirmek için önemli olduğunu söyler.

Bugün

Meishan, bugün Chiayi ilçesine bağlı, 18 binden biraz fazla nüfuslu bir dağ kasabasıdır. Bambu ve meyve bahçeleri yerini büyük ölçüde yüksek dağ çayına bırakmıştır. Dabyo'nun adı Minxiong olmuştur. Kagi, bugünkü Chiayi kentidir.

Meishan fayı, Meishan'daki Meinan köyünden batıda Minxiong'daki Donghu köyüne kadar 13 kilometre kadar uzanır. Tayvan bu fayı birinci sınıf aktif fay olarak listeler. Fayın doğu ucunda 1906 kırığının izleri hâlâ arazide görülür. GPS ölçümlerine göre fay bugün de sağ yanal yönde hareket etmektedir.

Deprem bölgede hafızadan silinmemiştir. 2021'de, depremin 115. yılında, Tayvan kamu yayıncısı PTS'nin haberine göre Ulusal Chung Cheng Üniversitesi'nden altı profesör Yunlin ile Chiayi arasındaki dağ eteğine 96 sismometre yerleştirmiştir. Haberde Chiayi ve Tainan ovasında ortalama her 30-50 yılda bir yıkıcı deprem olduğu belirtilir. 21 Ocak 2025'te Tainan ile Chiayi sınırında olan 6,4 büyüklüğündeki deprem 50 kişiyi yaralar, binlerce binaya zarar verir ve ovanın deprem tehlikesini yeniden hatırlatır.

Kaynaklar

• F. Omori, "Preliminary Note on the Formosa Earthquake of March 17, 1906", Bulletin of the Imperial Earthquake Investigation Committee, cilt 1, sayı 2, Tokyo, 1907 (öncü sarsıntılar, kırık ölçümleri ve artçılar aynı cildin diğer makalelerinde).
• William Campbell, Sketches from Formosa, Londra: Marshall Brothers, 1915, s. 82-83.
• Hong Kong Daily Press, 24 Mart 1906 ("Earthquake in Formosa", Tokyo telgrafı) ve 10 Nisan 1906 ("Prof. Omori's Comments", Japan Times'tan).
• Hong Kong Telegraph, 31 Mart 1906 ("Further Details of the Disaster") ve 26 Nisan 1906 ("Earthquakes in Formosa: Continued Shocks", Japan Chronicle'dan).
• Hong Kong Daily Press, 24 Nisan 1906 (14 Nisan depremi üzerine Tokyo telgrafı).
• Kuo-Fong Ma ve diğerleri, "Resolving the 1906 Mw 7.1 Meishan, Taiwan, Earthquake from Historical Seismic Records", Seismological Research Letters; Geoengineer.org'daki haber.
• PTS (Kamu Televizyonu), Meishan depreminin 115. yılı ve Chung Cheng Üniversitesi gözlem ağı haberi, 2021.
• Vikipedi: "1906 Meishan earthquake" (İngilizce), "梅仔坑地震", "梅山斷層", "梅山鄉", "嘉義市" (Çince), "2025 Tainan–Chiayi earthquake", "Sakuma Samata".