1918 Shantou Depremi: Bayramın Üçüncü Günü Çöken Liman

13 Şubat 1918, Çin Ay Yılı'nın üçüncü günü. Güney Çin'in liman şehri Shantou (Avrupalıların Swatow dediği yer) bayram havasında. Öğleden sonra saat ikiyi yedi geçe, kıyının açığındaki Nan'ao Adası'nın kuzeydoğusunda deniz tabanı kırılıyor. Şehrin Çin mahalleleri neredeyse baştan sona çöküyor, adadaki eski ilçe merkezi yerle bir oluyor, deniz çekilip geri geliyor. Sarsıntı 300 kilometre ötedeki Hong Kong'u da panikle sokağa döküyor. Ölü sayısı ise bugün bile kesin değil.

Depremden önce

Shantou, Güney Çin'in Guangdong eyaletinin doğu ucunda, Fujian sınırına yakın bir kıyı şehridir. 1860'ta Tianjin Antlaşması'yla yabancı ticarete açılan "antlaşma limanları"ndan biri olmuştur. Limanın karşı yakasındaki Queshi'de İngiliz ve Amerikan konsoloslukları vardır; şehirde Avrupalı tüccarlar, misyonerler, okullar ve hastaneler bulunur. Halkın çoğu Teochew (Çaoçu) lehçesini konuşur.

Limanın önünde, iki eyaletin deniz sınırında Nan'ao Adası uzanır. Adanın eski ilçe merkezi Shen'ao, Ming döneminden kalma surları ve kıyı savunmasıyla bilinen tarihî bir kasabadır. Bölge depreme yabancı değildir: 1600 yılında hemen hemen aynı noktada 7 büyüklüğünde bir deprem olmuş, Fujian'ın kayıtlarına göre Nan'ao'da surlar, devlet binaları ve evler neredeyse tamamen yıkılmış, sayısız insan enkaz altında kalmıştır.

Kıyıya paralel uzanan bir fay kuşağı, denizin altından geçer. Bilim insanları burayı Avrasya levhasının içinde, Güney Çin Denizi'nin kenarında bir kırık bölgesi olarak tanımlar; tarih boyunca bu bölgede 6'dan büyük en az 14 deprem kaydedilmiştir.

Ülke ise karışıktır. Cumhuriyet ilan edileli altı yıl olmuştur, ama Çin fiilen ikiye bölünmüştür. 1917 yazında Pekin'de meclis dağıtılınca Sun Yat-sen Guangzhou'da ayrı bir askerî hükümet kurar. Aralık 1917'de General Chen Jiongming komutasındaki Guangdong ordusu, Pekin'e bağlı valinin güçleriyle savaşmak üzere komşu Fujian'a girmiştir. Depremin vuracağı kıyı şeridi, bu iç çatışmanın sınır bölgesidir.

Bayramın üçüncü günü, saat 14.07

13 Şubat 1918 Çarşamba, Ay Yeni Yılı'nın üçüncü günüdür. Aileler ziyarette, tiyatrolar doludur. Yerel saatle 14.07'de, Nan'ao Adası'nın kuzeydoğusunda, yaklaşık 23,5 derece kuzey ve 117,2 derece doğuda deniz tabanının altında fay kırılır. Kataloglar büyüklüğü 7,3 olarak verir; Çin kaynaklarında 7,25 ile 7,75 arasında rakamlar da geçer. Odak derinliği 20-30 kilometre civarındadır. Fay yanal atımlıdır: iki blok birbirine göre yatay kayar.

Merkez üssüne en yakın kesimlerde şiddet, Değiştirilmiş Mercalli ölçeğinde en üst basamaklardan biri olan X'tur. Bu, Guangdong'da kayda geçmiş en güçlü depremdir. Sarsıntı sekiz eyalette, 500 bin kilometrekareyi aşan bir alanda ve 130'dan fazla ilçede hissedilir: Guangdong, Fujian, Jiangxi, Zhejiang, Hunan, Hubei, Jiangsu, Anhui. Tayvan'da, Ryukyu Adaları'nda ve kuzey Filipinler'de de hafif hissedilir.

Shantou'da çöken mahalleler

Shantou'da yıkım büyüktür. Hong Kong gazetesi China Mail, 18 Şubat tarihli haberinde Shantou'nun Çin mahallesinde neredeyse hiçbir evin ayakta kalmadığını, yabancıların konut ve binalarının da ağır hasar gördüğünü yazar. Aynı haberde en ağır sahne de vardır: seyirciyle dolu bir tiyatro çöker; içerideki seyircilerden de oyunculardan da kurtulan olmaz.

NOAA kataloğunun Çin deprem kayıtlarından aktardığına göre şehirde iki katlı evler, tiyatrolar, dükkânlar ve resmî binalar yıkılır. Çin kaynaklarına göre yabancı konsoloslukların da payına hasar düşer: Fransız ve Hollanda konsoloslukları çöker, İngiliz konsolosluğunun duvarları yarılır, Japon ve Amerikan konsolosluklarının bir köşesi yıkılır.

Toprak da yarılır. Deniz kıyısındaki bir yolda 330 metre uzunluğunda bir yarık açılır ve içinden sıcak su fışkırır. China Mail'in haberine göre birçok yarıktan sıcak su ve buhar çıkar. Kıyıda, Chilu'nun karşısındaki kayalık tepeler çöker.

Şehirdeki misyonerlerin arşivleri de o günlerin izini taşır. Amerikan Baptist misyoneri Abbie G. Sanderson'ın çektiği fotoğraflar, bugün Yale Üniversitesi'nin misyon fotoğrafları arşivinde, yıkılmış binaları ve molozla dolu sokakları gösterir; bir fotoğrafın notunda misyonun Shantou'daki şapelinin bulunduğu sokak geçer. İngiliz Presbiteryen misyonunun Londra'daki arşivinde de misyon binalarının hasarını bildiren mektuplar ve kız okulunun yıkıntılarını gösteren fotoğraflar saklanır.

Şanghay gazetesi Shen Bao'nun haberine göre Shantou'daki Batılılar artçılardan korunmak için gemilere sığınır.

Deniz çekiliyor

Merkez üssü denizin altında olduğu için sarsıntıyı deniz de izler. Çin tarihî deprem kayıtlarına göre Fujian'daki Tong'an'da deniz önce çekilir, sonra kabarır ve birçok tekneyi batırır. Shantou'da limana bağlı bir gemi, depremden sonra karaya oturmuş hâlde kalır. Hong Kong Gözlemevi'nin aktardığı bir kayda göre Shantou iskelesindeki bir buharlı gemi deniz dibine değer; kıyıdan 30 mil açıktaki başka bir gemi sarsıntıyı güverteden hisseder.

Bu dalga, Çin anakarasında 20. yüzyılda kaydedilmiş tek deprem kaynaklı tsunami olarak anılır. 2022'de Sun Yat-sen Üniversitesi'nden Li Linlin ve arkadaşlarının yayımladığı benzetim çalışmasına göre dalga Nan'ao'nun güney ve doğu kıyılarında 3-4 metreye, Fujian'daki Dongshan'da 2-3 metreye, Shantou'da yaklaşık 1 metreye ulaşır. İlk dalga yarım saat içinde Nan'ao ve Shantou'ya varır; Hong Kong ve Makao'ya dört-beş saatte ulaşır. Etkilenen kıyı yaklaşık 800 kilometredir.

Tsunaminin boyu tartışmalıdır. 1993 tarihli bir Çin çalışması 7,5 metrelik dalgadan, 500 yıkık evden, 50 tekneden ve 250 ölüden söz eder. Başka bir katalog ise 7 metre rakamını güvenilmez bulur: kaynakların hiçbiri olayla çağdaş değildir; dönemin gazeteleri Xiamen'de (Amoy) büyük bir dalga söylentisinin doğru olmadığını yazar.

Nan'ao'da eski kasaba

Merkez üssüne en yakın kara parçası Nan'ao Adası'dır ve en ağır bedeli o öder. Eski ilçe merkezi Shen'ao yıkılır. NOAA'nın aktardığı Çin kayıtlarına göre ilçedeki evlerin çoğu yerle bir olur. Shen'ao'daki taş tak, 17. yüzyılda yaşamış Zheng Zhilong'un anısına dikilmiş anıt, tepesinden kırılır. Longmen Pagodası'nın tepesi düşer, gövdesi batıya yatar. Yun'ao'da büyük bir heyelan olur; yuvarlanan kayaların en büyüğü 3-4 metre boyutundadır.

Kayıtlarda en ağır cümle, ada nüfusu hakkındadır: halkın yüzde 80'i ölür ya da yaralanır; cesetler sağda solda, toplanıp gömülemeden kalır. Bu oranı veren kişi, o yıllarda Çin'in ilk jeologlarından biri olan Weng Wenhao'dur. Weng'in "Son on beş yılın önemli Çin depremleri" başlıklı derlemesi, bu deprem için bugün de başvurulan ana kaynaklardan biridir.

Çinli kaynaklara göre 1600'de ve 1918'de iki kez yıkılan Shen'ao bir daha eski önemini kazanamaz. Bugün Nan'ao ilçesinin merkezi adanın diğer kasabası Houzhai'dir.

Fujian kıyısından Nanjing'e

Yıkım yalnız Shantou'yla sınırlı değildir. Guangdong'da Chaozhou'nun içinde ve çevresinde evlerin yüzde 20'si tamamen, yüzde 40'ı kısmen yıkılır; şehir içinde ve dışında onlarca kişi ölür. Jingmei köyündeki sekiz katlı, 29 metrelik Sanyuan Pagodası'nın üst iki katı kısmen çöker. Jieyang'da evlerin yüzde 90'ı hasar görür, yarısı yıkılır. Chenghai'de onu aşkın kişi ölür; Puning'de bir tapınağın galerisi çöker ve iki kişi ölür.

Fujian'ın güney kıyısı ikinci ağır bölgedir. Zhao'an'da 3 binden fazla oda çöker; bir Çin kaynağına göre ilçede yıkılan ya da hasar gören ev 9.262'dir ve 187 kişi ölür ya da yaralanır. Yunxiao'da evlerin onda birinden azı oturulabilir kalır. Dongshan'da yumuşak zemine kurulu evler temelleriyle birlikte yıkılır, Güney Kapısı'nın yanındaki surlar tamamen çöker. Zhangpu'da tarlalarda 100 metre uzunluğa, 33 santim genişliğe varan yarıklar açılır, içlerinden sarı ve siyah çamur fışkırır, sarsıntı bitince yarıklar kapanır. Xiamen'de Guiyu Pagodası'nın tepesi düşer, bacalar yıkılır.

Uzak şehirler de nasibini alır. Merkezden 400 kilometreden fazla uzaktaki Guangzhou'da bazı evler hasar görür; çayevlerinde tabaklar yere saçılır, müşteriler kaçışır. Jiangxi'deki Ganzhou'da bir asma köprü çöker, bir kişi ölür. Suzhou'da Bao'en Tapınağı'nın pagodasının tepesi yarı yarıya kırılır. Nanjing'de Ming hanedanının kurucusunun türbesine giden yol üzerindeki taş fillerden biri devrilir.

Hong Kong'da panik

Yaklaşık 300 kilometre güneybatıdaki Hong Kong'da sarsıntı yarım dakika kadar sürer ve hem adada hem Kowloon'da hissedilir. Gözlemevi şiddeti VI-VII olarak tahmin eder. O sırada uzak depremleri kaydedecek aleti yoktur; bu tür sismograflar 1921'de kurulacaktır. Bu yüzden şiddet ancak hasara bakılarak hesaplanır.

Gazete Hongkong Telegraph, sarsıntının bütün Central bölgesini paniğe sürüklediğini yazar. China Mail'e göre Yau Ma Tei'de insanlar evlerden sokağa koşarken bir kız çocuğu yaralanır ve sonra hayatını kaybeder. 13 ve 14 Şubat'ta Hong Kong'da 14 sarsıntı hissedilir. En şiddetli artçı ertesi sabah saat 04.26'da gelir: bazı insanlar ranzalarından düşüp yaralanır, bazı lokantalarda müşteriler hesabı ödemeden kaçar.

Hasar en çok Central ve Western bölgelerindedir. Staunton, Old Bailey, Elgin sokaklarında ve Hollywood Road'da bazı binaların duvarları tehlikeli biçimde yarılır. Merkez Karakolu'nun ve Hong Kong Kulübü'nün duvarlarında çatlaklar açılır. Robinson Road'daki St. Joseph Koleji öyle ağır hasar görür ki okul bugünkü yeri olan Kennedy Road'a taşınır. Gözlemevi'nin kendi merkez binasının üst kat duvarlarında da çatlaklar oluşur. Gözlemevi bu depremi, 1905'ten beri tuttuğu kayıtlarda Hong Kong'da hasar bırakan tek deprem olarak anar.

Kayıp: kaç kişi öldü?

Bu depremin ölü sayısı kesin değildir; kaynaklar arasında büyük farklar vardır. ABD'nin NOAA kataloğu toplam ölüyü 2.000 olarak verir. Aynı kataloğun aktardığı Çin kayıtlarında Shantou için "yaklaşık 1.000 kişi öldü ya da yaralandı" denir; bir Çince kaynak ise yalnız Shantou bölgesinde ölülerin bine yaklaştığını yazar. İngilizce Vikipedi en az bin ölüden söz eder. Weng Wenhao'nun genel değerlendirmesi ise ölülerin "yüzlerle" ölçüldüğü yönündedir.

Rakamların bu kadar dağınık olmasının sebepleri bellidir: ülke bölünmüştür, kıyıda çatışma vardır, ada köylerinden düzenli sayım gelmez, kayıtların bir kısmı "ölü ya da yaralı" diye birlikte tutulur. Nan'ao için verilen "yüzde 80" oranı da bir sayım değil, bir tahmindir. Bu yüzden en dürüst ifade, ölü sayısının birkaç yüz ile 2.000 arasında bir yerde olduğudur.

Neyi değiştirdi

1918 depremi, Güney Çin'in deprem bakımından sakin bir yer olmadığını hatırlattı. 1600'den bu yana bölgenin en güçlü depremiydi ve yüz yıl sonra yapılan tsunami benzetimleri, kıyıya paralel fayların yaratabileceği dalgaların limanlar ve kıyıdaki su ürünleri çiftlikleri için tehlikesini gösterdi; dalganın raf üzerinde 48 saatten uzun salınabileceği hesaplandı.

Deprem, Çin'de modern sismolojinin henüz doğmadığı bir dönemde oldu. Hong Kong Gözlemevi uzak depremleri kaydedecek sismografları üç yıl sonra kurdu. Bu depremin kayıtlarını derleyen Weng Wenhao, 1920 Haiyuan depremini inceleyen ilk Çinli bilim insanı oldu, Çin'in ilk deprem bölgeleri haritasını yayımladı; 1930'da Pekin yakınlarında kurulan Jiufeng istasyonu, onun yönetiminde açılan ilk modern Çin deprem istasyonuydu.

Hong Kong'da ise deprem kalıcı bir iz bıraktı: St. Joseph Koleji'nin taşındığı Kennedy Road binası, okulun bugünkü yeridir.

Bugün

Shantou bugün Guangdong'un doğusunun ekonomik merkezi, 1980'lerde kurulan ilk özel ekonomik bölgelerden biridir. Eski liman mahallesinde, antlaşma limanı dönemini anlatan bir müze vardır. Nan'ao, Guangdong'un tek ada ilçesidir ve turizmle geçinir. Shen'ao'da Ming surlarından geriye kalan 40 metrelik bir bölüm 2015'te onarılmış, çevresine bir park yapılmıştır. Ada, Quanzhou-Shantou deprem kuşağının güney ucunda yer alır ve yakın sularında 1600 ile 1918 depremlerinin hatırası canlıdır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3110 (Çin tarihî deprem kayıtlarından aktarılan yer yer hasar bilgileriyle) ve Tsunami Olayları Veritabanı, kayıt 1451
• Hong Kong Gözlemevi, "A 'shocking' Lunar New Year one hundred years ago" (2018) ve Hong Kong'da hissedilen depremler kayıtları; China Mail ve Hongkong Telegraph haberlerine dayanarak
• Li Linlin ve diğ., "1918 Nan'ao depreminin tsunami benzetimi ve anlamı", Acta Scientiarum Naturalium Universitatis Sunyatseni, 61(1), 2022
• Weng Wenhao, "Son on beş yılın önemli Çin depremleri" (OurChinaStory ve Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Fujian Eyaleti Yerel Tarih Komisyonu, Fujian Eyaleti Tarihi: Deprem cildi (1600 Nan'ao depremi kaydı)
• Yale Divinity School Library, Uluslararası Misyon Fotoğrafları Arşivi (Abbie G. Sanderson, Shantou 1918); SOAS Arşivi, İngiliz Presbiteryen Misyonu, Swatow kayıtları
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1918 Shantou depremi, Shantou, Nan'ao ilçesi, Chen Jiongming, Anayasayı Koruma Hareketi (başlangıç kaynağı)