1782 Tainan Depremi: Belki de Hiç Yaşanmamış 40 Bin Ölü

Ağustos 1783, Paris. Kraliyet gazetesi Çin'den gelen bir mektubu aktarıyor: geçen yıl 22 Mayıs'ta deniz kabarmış, Formoza adasını sekiz saat boyunca neredeyse tümüyle örtmüş. Bir yıl sonra Almanya'da basılan bir kitap rakamı da veriyor: 40 binden fazla ölü. Bu sayı iki yüz yıl boyunca bir katalogdan ötekine geçiyor ve bugün de ABD'nin resmî afet veritabanında "Tayvan, Tainan" adıyla duruyor. Ama Çin'in kendi kayıtlarında böyle bir felaketin izi bulunmuyor. Bu yazı bir depremi değil, bir kaydın kendisini izliyor.

Depremden önce

1782'de Tayvan, Çin'de hüküm süren Qing hanedanının toprağıdır. Ada 1684'ten beri Fujian eyaletine bağlı Tayvan Valiliği olarak yönetilir; valilik merkezi bugünkü Tainan'dır. Avrupalı haritalar adayı Formoza adıyla anar.

Ada, karşı kıyıdan göç eden Han Çinlileriyle hızla dolmaktadır. Qing yönetimi göçü uzun süre kısıtlamış, 1760'tan sonra gevşetmiştir; 1811'e gelindiğinde adada iki milyonu aşkın Han yerleşimci yaşayacaktır. Dağlık iç kesimler ise yerli halkların elindedir.

Tainan'ın önünde, kum setleriyle denizden ayrılan geniş bir iç deniz uzanır. Setlerden birinin üzerinde Hollandalıların 1624-1634 arasında yaptığı Zeelandia Kalesi durur; Hollandalılar 1661'de adayı Koxinga'ya kaptırmıştır. Güneybatı kıyısı alçaktır, tayfunlara açıktır. Bu kıyı daha önce de denizden zarar görmüştür: araştırmacılar 1661 ve 1721'de Tainan çevresini etkileyen dalgaları da tarihî tsunami listelerine yazar.

Paris'e gelen mektup

Olayın bilinen en eski haberi Tayvan'dan değil, Paris'ten gelir. Fransız kraliyetinin resmî gazetesi Gazette de France, 12 Ağustos 1783 tarihli sayısında Çin'den gelen bir mektubu özetler. Gazete, olayın o yılın başında Sicilya ve Calabria'yı vuran depremlerden belki de daha korkunç olduğunu yazar.

Anlatıma göre 22 Mayıs 1782'de Fujian kıyılarında deniz olağanüstü bir yüksekliğe çıkar ve 30 fersah ötedeki Formoza adasını sekiz saat boyunca neredeyse tamamen örter. Sular çekildiğinde evlerin çoğunun yerinde yalnız enkaz yığınları kalmıştır; adanın kalabalık nüfusunun bir kısmı bu enkazın altındadır. Gazeteye göre Çin imparatoru felaketi yerinde görmek için başkentten çıkar, yolda bazı mandarinlerin halka eziyet ettiğini duyar ve 300'den fazla kişinin başını vurdurur.

Bu ilk haberde dikkat çeken iki boşluk vardır. Sarsıntıdan, yani bir depremden hiç söz edilmez. Ölü sayısı da verilmez. Gazete de daha ayrıntılı bir anlatım beklediğini söyleyerek haberi kapatır.

Ateş saçan dağlar ve 40 bin ölü

Ayrıntılı anlatım 1784'te Almanya'da, Jäger adlı bir yazarın doğa felsefesi üzerine kitabında çıkar. Burada hikâye büyümüştür. Fransız devlet bakanı Henri Bertin'e Pekin'deki bir misyonerden gelen mektuba göre, Ekim 1782'de Formoza'da ateş püskürten dağlar ansızın açılır, yeraltından gelen sarsıntılar bütün adayı sallar. Doğudan batıya itilen dalgalar adayı öyle örter ki dağların eteklerinden başka bir şey görünmez. Sarsıntılar sekiz saatten uzun sürer.

Kitaba göre adanın en önemli üç şehri ve 20 kasabası enkaz altında kalır; yerlisi ve Çinlisiyle 40 binden fazla kişinin öldüğü sayılmıştır. Zeelandia kalesi, üzerinde durduğu tepeyle birlikte yok olmuştur. Yazar Formoza'yı, bir yıl sonra yerle bir olan Messina'yla aynı kaderi paylaşmış sayar.

Aynı kitap kendi kaynağının tutarsızlığını da saklamaz. Bertin'e Pekin'den gelen ikinci bir mektup felaketi Aralık 1782'ye koyar. Bir başka metin ise imparatorun Fujian valisine yazdığı söylenen bir emri aktarır; emirde 22 Mayıs 1782 tarihi geçer, yıkılan evlerin imparatorun hazinesinden yeniden yapılması ve fırtınayla dalgaların aldığı savaş gemilerinin yenilenmesi istenir. Yazar bu mektubun gerçekten imparatordan çıktığından kendisinin de kuşkulu olduğunu not eder ve sonunda şöyle der: üç ayrı ay verildiği için felaketin tarihi belirlenemez, yılı bilmek yeter.

Bir katalogdan ötekine

19. yüzyılda ilk büyük deprem katalogları hazırlanır. Robert Mallet 1854'te, Perrey 1862'de dünya depremlerini listeler; 1782 Formoza olayı ikisinde de yer alır. Perrey, metnin büyük kısmını Jäger'in kitabından aldığını açıkça yazar. Ama bir yerde Jäger'in "Aralık 1782" dediği tarihi "Aralık 1682" olarak basar.

Kayıt 20. yüzyılda Soloviev ve Go'nun 1984 tarihli Rusça tsunami kataloğuna, oradan da ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) veritabanına geçer. NOAA bugün olayı 22 Mayıs 1782 tarihli, "Tayvan: Tainan" adlı, 40 bin ölülü bir deprem olarak listeler. Kayıttaki açıklamada Perrey'in yazım hatası da yaşar: tarih "1782, 22 Mayıs (1682, Aralık?)" diye verilir.

Aktarmalar sırasında başka kaymalar da olur. Gazette de France, Formoza'nın Fujian kıyısından 30 fersah uzakta olduğunu yazmıştır. NOAA'daki bir kaynak özeti ise adanın 120 kilometreyi aşan bir mesafe boyunca sular altında kaldığını söyler. Veritabanındaki koordinatlar da Tainan'ı değil, ondan yaklaşık bir buçuk enlem derecesi kuzeyde, adanın orta kesimini gösterir. 1987'de Yang adlı bir araştırmacı aynı olayı 22 Mayıs 1781'e tarihler ve ölü sayısını 50 binin üzerinde verir.

Çin kayıtlarındaki sessizlik

Fujian ve Tayvan'ın tarihî depremleri üzerine 1969'dan 1996'ya uzanan dört ayrı katalog hazırlanmıştır. Cheng Shih-nan'ın 2016'da hatırlattığı gibi, bu kataloglarda o yıllar için Fujian'da da Tayvan'da da hiçbir deprem ya da tsunami kaydı yoktur.

Sessizlik yalnız Tayvan'la sınırlı değildir. Linlin Li, Adam Switzer ve arkadaşları 2015'te Geophysical Research Letters'ta yayımlanan çalışmalarında, Tayvan'ın güneybatısından gelen anlatılara karşın güneydoğu Çin ve kuzeybatı Luzon kıyılarında bu olayı doğrulayan hiçbir bilgi bulunmadığını vurgular. Oysa Fransız gazetesine göre deniz önce Fujian kıyısında yükselmiştir.

NOAA'nın kendi kaydında da bir uyarı vardır. Kaynaklardan birinin özeti açıkça sarsıntıdan söz edilmediğini ve dalganın meteorolojik kökenli olabileceğini söyler. Veritabanının tsunami bölümü de olaya geçerlilik ölçeğinde 2 puan verir; ölçekte 4 kesin, 3 olası, 2 ise kuşkulu tsunami demektir.

Jiateng Limanı, 1781

Çince kaynaklarda bulunan tek yakın olay bir yıl öncesine aittir. 1828'de Tayvan valiliği yeni bir yerel tarih için bilgi toplatır; derleyiciler 1829-1830'da köy köy dolaşarak tanıklıkları yazıya geçirir. Toplanan bilgiler "Tayvan Derleme Defteri" adıyla bilinen el yazmasında kalır, derleyicilerin en çalışkanı Chen Guoying'dir.

Defterdeki bir kayda göre Qianlong'un saltanatının 46. yılının dördüncü ya da beşinci ayında, yani 1781 baharında, Jiateng limanında hava açıkken deniz gök gürültüsü gibi uğuldar. Dev bir dalga yükselir, su "onlarca zhang" kabarır; bir zhang üç metre kadardır. İnsanlar bambuların tepesine tırmanıp sallanır, balıkçılar sallarla bambuların üstünden geçer. Su birkaç çeyrek saat içinde hızla çekilir; geride karada çırpınan balıklar ve karidesler kalır, saz damların kirişleri gitmiştir.

Liu ve arkadaşları Jiateng'i 18. yüzyıl haritasına dayanarak bugünkü Pingtung'un Donggang kasabasına yerleştirir; Cheng ise limanın Gaoping ırmağının orta kesiminde olduğunu yazar. Anlatım tsunami belirtileriyle örtüşür ve olay Tayvan'ın tarihî tsunami listelerine girmiştir. Ama bir fark büyüktür: Jiateng kaydında ölen yalnız bir kişidir. NOAA bu olayı da ayrı bir kayıt olarak, bir ölüyle tutar.

Fırtına mı, tsunami mi?

Cheng Shih-nan 2016'daki çalışmasında arşivlere geri döner ve 1782 yazına ait başka bir felaket bulur. Qing kayıtlarına göre 2 Haziran 1782'de, Çin takviminde Qianlong'un 47. yılının dördüncü ayının 22. gününde, Tayvan'ı bir tayfun vurur. Tainan bölgesinde deniz suyu yaklaşık on saat kabarık kalır. Kayıtlı bilanço 134 ölü, 41 yıkık ve 191 hasarlı evdir.

Avrupa kaynakları da bu fırtınayı bilir. 1785'te Londra'da çıkan Monthly Review ve aynı yıl Paris'te yayımlanan Grosier'in Çin tasviri, 22 Mayıs'ta Tayvan'ı bir tayfunun vurduğunu yazar. Bu, Paris'e ulaşan mektuptaki tarihin aynısıdır. İmparatorun emri olarak aktarılan metinde de dalgaların yanında fırtınadan ve batan savaş gemilerinden söz edilir.

Cheng'in vardığı sonuç kesindir: 1781 ya da 1782 tsunamisi diye anılan olay, aslında 1782 tayfununun yükselttiği denizdir. Bu yoruma göre Avrupa'ya giden mektuplar bir fırtınayı yolda deprem ve volkan felaketine dönüştürmüştür. Arşivdeki 134 ölü, kataloglardaki 40 binin yaklaşık üç yüzde biridir.

Bilgisayardaki dalgalar

Kaydı sınamanın bir yolu da denizi yeniden canlandırmaktır. 2011'de Okal ve arkadaşları Tayvan Boğazı'nda bir deprem senaryosu çalıştırır ve dalgaların büyük ölçüde boğazın içinde kaldığını bulur. Li ve arkadaşları 2015'te 13 ayrı model dener. Ne Manila Çukuru'ndaki büyük bir deprem ne de Luzon yayındaki bir denizaltı volkanı, anlatılan dar alanı açıklar. En olası kaynak olarak, bir depremin tetiklediği denizaltı heyelanını önerirler.

Çalışmanın yazarlarından Switzer, The Jakarta Post'a Ekim 2015'te verdiği demeçte böyle bir olayın bugün yaşanması hâlinde Kaohsiung ve Tainan gibi kıyı şehirlerinde "milyonlarca hayatı tehlikeye atacağını" söyler. Haber, 40 binin üzerindeki ölü sayısını tartışmasız bir bilgi gibi aktarır.

2022'de Tayvan Ulusal Merkez Üniversitesi'nden Liu Tien-chi, Wu Tso-ren ve Hsu Shu-kun, Fransızca gazeteyi ve Almanca kitabı ilk kez tam olarak çevirip yayımlar. Modellerine göre denizaltı heyelanı 1781 Jiateng baskınını açıklayabilir, ama bütün bir adayı sular altında bırakamaz. Böyle bir yıkımı yalnız Manila Çukuru'nda dev bir deprem üretebilir. Bu senaryoda dalga Jiateng'e 20 dakikada 6,59 metre, Tainan'a 39 dakikada 5,6 metre olarak ulaşır. Ama öyle bir dalga güneydoğu Çin'i ve kuzey Filipinler'i de vururdu ve oralarda hiçbir kayıt yoktur. Yazarlara göre bu büyüklükte bir felaketin hiçbir Çince belgeye girmemesi olası değildir; 1782 tsunamisinin varlığı kuşkuludur ve fırtına kabarmasının rolü göz ardı edilemez.

Aynı çalışma bir başka tezi de eler. 2006'da bir araştırmacı, 1782 kaydının 1867 Keelung tsunamisinin yanlış yazılmış hâli olabileceğini öne sürmüştür. Liu ve arkadaşları, Gazette de France'ın, Jäger'in, Mallet'in ve Perrey'in metinlerinin 1867'den önce basıldığını hatırlatır; kayıt o olayın kopyası olamaz.

Neyi değiştirdi

1782 Tainan kaydı, tarihî felaket rakamlarının nasıl yolculuk ettiğini gösterir. Pekin'den yazılan, tarihi ve ayrıntıları birbirini tutmayan mektuplar Paris'te bir gazete haberine, Almanya'da bir kitap bölümüne dönüşür. 19. yüzyıl katalogları bunu aktarır, 20. yüzyıl veritabanları sayıyı tabloya işler. Her adımda kaynak biraz daha uzaklaşır, rakam ise yerinde kalır.

Kayıt yine de boşa gitmez. Tayvanlı ve Singapurlu araştırmacılar onu sınarken güneybatı kıyısının gerçek tehlikelerini haritalar: kıyıya çok yakın denizaltı kanyonları ve heyelan alanları, uzakta ise Manila Çukuru. Liu ve arkadaşlarının modellerinde yakın kaynaklı bir dalga kıyıya birkaç dakikada ulaşır; yazarlar kıyıda yaşayanlar için tahliye planı gerektiğini yazar.

Bugün

Tayvan hükümetinin resmî olarak tanıdığı tek tarihî tsunami, 1867 Keelung tsunamisidir. 2018'de Tayvan Merkez Hava Durumu Bürosu, Ulusal Tayvan Üniversitesi ile birlikte adanın güneydoğusuna ve güneybatısına tsunami uyarı şamandıraları yerleştirir. Güneybatı kıyısı uzmanların hâlâ risk altında saydığı bölgelerden biridir.

NOAA veritabanında 1782 kaydı bugün de 40 bin ölüyle durur. İngilizce Vikipedi'nin ölüm sayısına göre doğal afetler listesi ise bu olayın meteorolojik, yani bir kasırga kökenli olabileceği notunu düşer. Jäger'in kitabında denize gömüldüğü yazılan Zeelandia kalesinin yerinde bugün Tainan'ın Anping semtindeki Anping Eski Kalesi durur.

Kaynaklar

• Liu, T.-C., Wu, T.-R. ve Hsu, S.-K. (2022). Historical tsunamis of Taiwan in the 18th century: the 1781 Jiateng Harbor flooding and 1782 tsunami event. Natural Hazards and Earth System Sciences, 22, 2517-2530 (Gazette de France 1783 ve Jäger 1784 çevirileri dahil).
• Cheng, S.-N. (2016). Review of the eighteen century tsunami event on southwest Taiwan. Bildiri özeti, Beppu çalıştayı.
• Li, L., Switzer, A. D. ve diğ. (2015). What caused the mysterious eighteenth century tsunami that struck the southwest Taiwan coast? Geophysical Research Letters, 42(20), 8498-8506 (özet).
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 5923) ve Küresel Tarihî Tsunami Veritabanı (kayıt 533 ve 1781 Kaohsiung kaydı)
• Boh, S. "South-west Taiwan faces tsunami risk: Experts", The Jakarta Post, 23 Ekim 2015
• Gazette de France, 12 Ağustos 1783; Jäger (1784); Perrey (1862) (Liu ve diğ. 2022'de aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce): Taiwan under Qing rule; Fort Zeelandia (Taiwan); List of natural disasters by death toll (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince): 臺灣采訪冊; 台灣海岸 (başlangıç kaynağı)