1999 Chi-Chi Depremi Tayvan'ın 921 Gecesi Olarak Hatırlanıyor

21 Eylül 1999, Salı. Saat 01:47. Tayvan uykuda. Adanın ortasındaki dağ kasabası Jiji'nin yakınında yer yarılıyor; yüz kilometre boyunca toprak yükseliyor, bir nehrin yatağında yepyeni bir şelale oluşuyor. Bir ay önce Türkiye'yi vuran depremden sonra dünya, bu kez Tayvan'dan gelen haberlerle uyanacak.

Depremden önce

Tayvan'ın depremlerinin çoğu adanın doğu kıyısının açıklarında olur ve genellikle az hasar bırakır. Adanın ortasında, Merkez Dağları'nın eteklerinde ise Nantou ve Taichung ilçelerinin kasabaları, pirinç tarlaları, meyve bahçeleri ve tapınaklarıyla uzanır. Güneş Ay Gölü'nün yakınındaki Jiji, demiryolu üzerinde küçük bir kasabadır.

Tayvan, 1997 Asya mali krizinin etkilerinden çıkmaya çalışmaktadır. Ada, dünyanın bilgisayar bellek çiplerinin önemli bir kısmını üretir. Mart 2000'de yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimi yaklaşmaktadır; Çin ile ilişkiler gergindir.

01:47

Gece 01:47'de, Jiji yakınlarında, yerin yalnızca 8 kilometre altında 7,7 büyüklüğünde deprem olur. Kırılan Chelungpu fayı, Merkez Dağları'nın eteklerinde yaklaşık 100 kilometre boyunca yeryüzüne çıkar. Fayın yakınındaki bazı yerlerde toprak 7 metreye kadar yükselir. Dongshih yakınında fay, Dajia Nehri'nin yatağını keser; nehirde neredeyse 7 metre yüksekliğinde yeni bir şelale oluşur.

Tayvan, o sırada dünyanın en yoğun deprem ölçüm ağına sahiptir. Bir istasyonda, dünyada bir depremde o güne kadar ölçülmüş en yüksek yer hareketi hızı kaydedilir.

Elektrik santralleri ve iletim istasyonları hasar görür, adanın üç nükleer santrali otomatik olarak kapanır. Adanın büyük bölümü karanlığa gömülür.

Karanlıkta

Nantou ilçesinde, Puli kasabası ağır yıkıma uğrar; ilçede 846 kişi ölür. Zhongliao'da evlerin yaklaşık yüzde 80'i ağır hasar görür ya da yıkılır. Taichung ilçesinde en az 1.074 kişi hayatını kaybeder. Dağlarda 132 heyelan olur; düşen kayalar evleri ezer. Yüzden fazla büyük köprü ağır hasar görür. Merkez Dağları'nı aşan tek ana yol olan Orta Ada Karayolu kullanılamaz hâle gelir.

Dağ köylerinin çoğu uzaktır ve yolları kapanmıştır; merkezî hükümetin yardımı bazı depremzedelere ancak günler sonra ulaşabilir.

Taipei'deki bina

Deprem merkezinden çok uzakta, başkent Taipei'de, 12 katlı Tunghsing binası çöker ve 87 kişi hayatını kaybeder. Sonradan yapılan incelemelerde, binanın taşıyıcı kolon ve kirişlerinin içine tuğla ve beton yerine plastik şişeler ve gazete kâğıtları doldurulduğu ortaya çıkar. Depremzedeler, hem müteahhidi hem de yapı kurallarını uygulamayan yerel yönetimi suçlar.

Tunghsing binasının enkazında Meksikalı kurtarma ekibi, gösterdiği ustalık ve kararlılıkla övgü toplar.

Dünyadan ekipler

Yirmiden fazla ülkeden 700'ü aşkın kurtarma görevlisi Tayvan'a gelir. Japonya 100'den fazla kurtarıcı gönderir. ABD 85 kişilik bir ekip yollar. Rusya 76 kişilik bir ekip gönderir. Güney Kore'nin uluslararası arama kurtarma ekibi iki hafta çalışır.

Türkiye'den de 15 kişilik bir ekip, haber gelir gelmez yola çıkar. Türkiye, bir ay önce, 17 Ağustos'ta Marmara depremini yaşamıştır; Türk sivil toplum kuruluşlarının arama kurtarmada çok taze bir deneyimi vardır.

Tayvan'ın uluslararası konumu yardımları karmaşıklaştırır. Birleşmiş Milletler'in yanıtı gecikir. Çin lideri Jiang Zemin üzüntüsünü bildirip yardım teklif eder, ama birkaç gün içinde Taipei, Pekin'i depremi siyasi amaçlarla kullanmakla ve uluslararası yardımı yavaşlatmakla suçlar.

Enkazdan çıkanlar

Taichung ilçesinde, Güney Koreli ve Japon kurtarıcılar, çöken evinin enkazından altı yaşında bir çocuğu sağ çıkarır. Çocuk, depremden yaklaşık 84-88 saat sonra, su ve yiyecek olmadan hayatta kalmıştır. Annesi, babası ve küçük kız kardeşi depremde ölmüştür.

Daha da sonra, depremden yaklaşık 130 saat sonra, Taipei'deki Tunghsing binasının enkazından iki kardeş sağ çıkar. Kurtarıcılar şaşkınlık içindedir. Kardeşler, itfaiye hortumlarından enkaza sızan suyla, çürümüş meyvelerle ve kendi idrarlarıyla hayatta kalmıştır.

26 Eylül'de gelen 6,8 büyüklüğündeki artçı deprem, zayıflamış binaları da yıkar ve üç kişi daha ölür. Deprem sonrasındaki bir ayda 12 binden fazla artçı sarsıntı kaydedilir.

Olağanüstü hâl

Deprem gecesi olağanüstü bir kabine toplantısı yapılır; ordu aynı gün harekete geçer. Askerler yardım dağıtır, yolları açar, enkaz altındakileri kurtarır ve ölüleri çıkarır. Helikopterler dağlardaki yaralıları hastanelere taşır, yolu kapanan köylere yiyecek götürür.

25 Eylül'de Cumhurbaşkanı Lee Teng-hui, deprem bölgelerinde olağanüstü hâl ilan eder ve yerel yönetimlere yardım için olağan bürokratik ve yasal kısıtlamaları aşma yetkisi verir. Bu, 1989'dan bu yana ilk olağanüstü yetki kullanımıdır.

Depremde 2.415 kişi hayatını kaybeder, 29 kişi kaybolur, 11.305 kişi ağır yaralanır. 51 binden fazla bina tamamen yıkılır, bir o kadarı ağır hasar görür. 100 binden fazla kişi evsiz kalır. 870 okul hasar görür.

Öfke

Kurtarma çalışmaları sürerken öfke büyür. Halk, çöken modern binaları, yapı kurallarını, bu kuralların uygulanmamasını ve inşaat şirketlerini suçlar. Yıkılan binaların müteahhitleri ve mimarları gözaltına alınır, malvarlıkları dondurulur, pasaportlarına el konur. Tunghsing binası davasında beş kişi hakkında dava açılır.

İncelemeler, zemin katı yüksek ve açık bırakılmış, az taşıyıcı elemanlı binaların önce zemin katlarından çöktüğünü gösterir. Buna karşılık, 50 metreden yüksek olduğu için ek bağımsız denetimden geçen binaların hiçbiri çökmemiştir.

Yeniden yapılanma

Hükümetin deprem fonuna yapılan bireysel bağışlar 33,9 milyar Tayvan dolarına ulaşır. Budist Tzu Chi Vakfı, Dharma Drum Dağı, Presbiteryen Kilisesi, tapınaklar ve mahalle örgütleri yardım ve yeniden yapımda büyük rol oynar.

Mart 2000 seçimlerinde iktidardaki Kuomintang'ın adayı Lien Chan kaybeder; bazı sosyologlar, hükümetin depreme yanıtından duyulan hoşnutsuzluğu bu yenilginin nedenlerinden biri olarak görür. Yeni Cumhurbaşkanı Chen Shui-bian, yeniden yapım politikalarını sürdürür ve göreve başlarken yaraların henüz iyileşmediğini, yeniden yapımın her depremzedeyi ve deprem bölgesinin her yerini kapsaması gerektiğini söyler.

Deprem, ada üzerinde arazi sınırlarını bile değiştirmiştir; arazi sınırlarının yeniden çizilmesi gerekir. Fayın üzerinde kalan arazilerin sahiplerine, başka yerlerde devlet arazisi önerilir.

Neyi değiştirdi

Haziran 2000'de Afet Önleme ve Koruma Yasası çıkarıldı; 21 Eylül, Ulusal Afet Önleme Günü ilan edildi. Tayvan'ın nükleer santrallerine otomatik deprem kapatma sistemi kuruldu. Chelungpu fayında yapılan sondaj projesi, bir deprem kayma zonunun ilk kez doğrudan ölçülmesi gibi önemli bilimsel sonuçlar verdi.

Depremin dünya ekonomisine etkisi de büyük oldu: Hsinchu Bilim Parkı'ndaki fabrikaların altı gün kapalı kalması, dünya piyasalarında bilgisayar belleği fiyatlarını üçe katladı.

Bugün

Tayvanlılar depremi kısaca "921" diye anıyor. Her 21 Eylül sabahı saat 9:21'de bütün cep telefonlarına ulusal bir tatbikat uyarısı gönderiliyor. Wufeng'de fayın tam üzerinde kalan ve depremde ağır hasar gören Guangfu Ortaokulu, yıkıntılarıyla korunarak 921 Deprem Müzesi'ne dönüştürüldü. Zhushan'da fayın yeryüzündeki kırığı, Chelungpu Fayı Koruma Parkı'nda sergileniyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Tayvan Merkez Hava Durumu İdaresi (CWB), 921 Jiji depremi raporları
• Ulusal Doğa Bilimleri Müzesi, 921 Deprem Müzesi
• Taiwan Chelungpu-fault Drilling Project (TCDP)
• Vikipedi (İngilizce), 1999 Jiji earthquake (başlangıç kaynağı)