1935 Shinchiku-Taichū Depremi: Tayvan'ın En Ağır Sabahı

21 Nisan 1935, pazar sabahı. Tayvan kırk yıldır Japonya'nın yönetiminde. Adanın orta kesiminde, Shinchiku (Hsinchu) ve Taichū (Taichung) eyaletlerinin köylerinde günün ilk saati. Bir gazeteci kuyu başında dişlerini fırçalıyor, bir yazar masasına oturmuş, çiftçilerin bir kısmı çoktan tarlada. Saat 06.02'de yerin altından bir gürültü yükseliyor. Birkaç dakika içinde kerpiç evlerden oluşan köyler toz bulutuna dönüyor. Bu sabah Tayvan tarihinin en çok can alan depremi yaşanıyor.

Depremden önce

Tayvan 1895'ten beri Japon İmparatorluğu'nun bir sömürgesidir. Ada, Tokyo'nun atadığı bir genel vali tarafından yönetilir; 1935'te bu görevde Nakagawa Kenzō vardır. Adanın kuzey-orta kesimindeki Shinchiku Eyaleti bugünkü Hsinchu ve Miaoli'yi, güneyindeki Taichū Eyaleti bugünkü Taichung'u kapsar.

Bölge tarım bölgesidir. Shinchiku'nun tepelik köylerinde çoğunlukla çiftçilikle geçinen Hakkalar yaşar. Taichū'nun ovalarında ise Hoklo kökenli nüfus ağır basar ve ticaretle uğraşanlar daha çoktur. Köy evlerinin büyük bölümü sıkıştırılmış topraktan ya da kerpiçten yapılmıştır. Bu evler ucuzdur, ama sarsıntıya dayanmaz.

Dağların arasından adanın ana demiryolu geçer. Sansa (bugünkü Sanyi) yakınında, 1907'de tamamlanan Gyotōhei (Yutengping) köprüsü, kırmızı tuğla kemerleri ve çelik makas açıklığıyla Japon demiryolu idaresinin en yüksekteki ve en geniş açıklıklı köprüsüdür. Tayvan 1906'da Meishan depreminde ağır bir yıkım görmüştür, ama bu kuşak için büyük deprem uzak bir hatıradır.

Sonradan anlatılanlara göre orta Tayvan'da oturanlar depremden birkaç gün önce gökyüzünde "işaretler" gördüklerini söyler. Kiyomizu (bugünkü Qingshui) halkı, depremden bir saat önce kuyulardaki suyun kaynar gibi köpürdüğünü anlatır. Bu anlatılar depremden sonra derlenmiştir; doğrulanması mümkün değildir.

Pazar sabahı, 06.02

Sarsıntı 21 Nisan sabahı yerel saatle 06.02'de başlar. Uluslararası kataloglarda, Greenwich saatiyle hesaplandığı için, tarih 20 Nisan olarak da geçer. Büyüklüğü 7,1'dir. Tayvan Genel Valiliği'nin 1936'da yayımladığı resmî deprem kaydına göre önce güçlü bir yer gürültüsü duyulur, ardından şiddetli sarsıntı gelir. Merkez üssü Shinchiku'nun güneyinde, Kantōzan (Guandao) Dağı'nın yaklaşık 3 kilometre güneydoğusunda, Da'an Irmağı'nın orta kesimindedir; bugünkü Miaoli'nin Sanyi ilçesi.

Taiwan Minpo gazetesinin muhabiri ve Tayvan Kültür Derneği üyesi Huang Wang-cheng o sabah her zamankinden erken kalkmıştır. Günlüğüne yazdığına göre saat 06.02'de kuyunun başında dişlerini fırçalarken etrafında dönen bir gürültü duyar ve ayakta duramaz. Bütün aile panik içinde kuyunun yanına kaçar.

Taichū'da yaşayan yazar Yang Kui o sırada yeni uyanmış, kalemini eline almıştır. Sonradan yazdığına göre his, birden düşen bir asansörde olmak gibidir; raftaki bronşit ilacı yere düşüp kırılır. Uyuyan çocuklarının üzerine bir masa tutar. Sarsıntı durunca, gecikmiş bir çeviri işini yetiştirmek için yeniden masasına döner. Felaketin boyutunu ancak o gün dışarı çıktığında anlayacaktır.

Yer iki ayrı fay boyunca kırılır. Kuzeyde Shihtan (Shitan) fayı yaklaşık 12 kilometre boyunca ters faylanma ile yırtılır; zemin bir yanda 3 metreye kadar yükselir. Güneyde, Taichū'daki Tuntzuchiao fayı yaklaşık 14 kilometre boyunca yana kayar; kayma 1,5 metreyi bulur. Gabi köyünde (bugünkü Emei) fayın iki yakası arasında 3 metrelik basamak oluşur. Pek çok yerde zemin sıvılaşır. Sarsıntı, adanın güney ucundaki Hengchun dışında bütün Tayvan'da, boğazın karşısında Fuzhou ve Xiamen'de de hissedilir.

Yirmi dakika sonra

İlk sarsıntıdan yaklaşık yirmi dakika sonra ikinci güçlü sarsıntı gelir. Japon kayıtları saat 06.26'da Sanwan yakınında bir artçı deprem verir; Academia Sinica'nın arşiv sergisi bunu 06.25 olarak anar. İngilizce kaynaklar ayrıca ana şoktan 12 saniye sonra Gabi'de 6,0 büyüklüğünde bir artçı olduğunu yazar.

Huang Wang-cheng sarsılan kitaplığın tozunu silerken ikinci sarsıntı gelir. Günlüğüne göre deprem "boğa gibi böğürerek" gelir, çatılar çöker, her yere kül ve toz yağar. Aile o gün evin içine giremez, kuyunun başında bekler.

Ölümlerin dağılımı tuhaftır. Shinchiku'da tamamen yıkılan ev sayısı Taichū'dakinin iki katıdır, ama ölü sayısı daha azdır. Araştırmacıların bir açıklaması saat ve günlük yaşamdır: Shinchiku'nun Hakka çiftçileri erken kalkar, pek çoğu deprem anında tarladadır ya da ikinci sarsıntıdan önce dışarı çıkmıştır. Taichū'nun kasabalarında insanların çoğu hâlâ uykudadır. Merkezî Hava Durumu Bürosu'nun deprem biriminde çalışmış olan Hsu Yi-chen saha araştırmasında bu genellemenin her köyde tutmadığını gösterir; ona göre köyün geçim biçimi ve bir Mazu hac alayı gibi rastlantılar da ölüm oranını belirler.

Düzlenen köyler

En ağır yıkım Taichū'nun Fengyuan ve Dajia bölgelerindedir. Eski adı Tuntzechiao (Dunzaijiao) olan Neipu köyü, bugünkü Houli, neredeyse tamamen yerle bir olur. Köyde ayakta kalan tek yapı Japonların yaptırdığı köy idare binasıdır. 1966'da anıta eklenen yazıta göre köyde 1.002 kişi ölür, 3.084 kişi yaralanır, evlerin onda sekiz dokuzu yıkılır. Komşu Shengang ve kıyıdaki Kiyomizu kasabası da ağır hasar görür.

Kiyomizulu Yang Zhao-jia, anılarında kasabasının hâlini görünce kartvizitinin üzerine "Kiyomizu tamamen yıkıldı" yazıp bölge yöneticisine Taichū'ya derhal dönmesi için ilettiğini anlatır. Yang, Kiyomizu, Houli, Sanyi, Shalu, Wuqi ve daha pek çok köyden 200'ü aşkın fotoğraflık bir koleksiyon bırakacaktır.

Shinchiku'daki köylerde ölümler daha dağınıktır. Resmî rakamlara göre Tongluo'da 327, Gongguan'da 250, Sanwan'da 153 kişi ölür. Sanwan'a bağlı Daikatei'de evlerin tamamı yıkılır ya da yarı yıkılır; köy halkının yüzde 4,3'ü hayatını kaybeder. Dahu'da 939 ev tamamen, 462 ev yarı yıkılır. Miaoli dağlarındaki tapınakların çoğu da çöker; bölgede eski ev neredeyse kalmaz.

Kırılan köprü

Deprem demiryolunu da keser. Ana hat ile Taichū hattında raylar eğrilir, köprüler ve tüneller hasar görür, trenler durur. Houli ile Tai'an (o zamanki adıyla Daian) arasındaki tünel çöker; Tai'an istasyonunun ahşap binası yıkılır. Da'an Irmağı üzerindeki demir köprü 1938'e kadar kullanılamaz.

Sansa yakınındaki Gyotōhei köprüsünün tuğla ayakları çatlar, kemerler çöker. Demiryolu idaresi köprüyü onarmanın çok zor olduğuna karar verir: tuğla kemer depreme dayanıklı değildir ve iki ucunda da keskin virajlar vardır. Yeni köprü, eskisinin yaklaşık 80 metre batısına yapılır. Eski köprünün çelik kirişleri ve kemerleri yıllar içinde sökülür, geriye kırmızı tuğla ayaklar kalır.

Genel vali bölgede

Genel Valilik, sağlık örgütleri, kara ve deniz kuvvetleri kurtarmaya katılır. Ordunun 8. Hava Alayı uçaklarla keşif yapar. Japon Kızılhaçı'nın merkezi ve Tayvan şubesi yardım ekipleri kurar. Köylerde itfaiye birlikleri, köylerin gençlerinden oluşan bekçi birlikleri ve yedek askerler enkazı kaldırır. Ölüye dokunmayı uğursuz sayan yerel halkın, cesetleri çıkaran Japon polislerine minnet duyduğu aktarılır.

Genel Vali Nakagawa Kenzō, imparatorluk sarayından gelen mabeyinci Irie Sukemasa ve bakan yardımcısı Sakurai Heigorō ile birlikte yıkılan köyleri gezer; Yang Zhao-jia da onlara eşlik eder. İmparator Hirohito kendi kesesinden 100 bin yen bağışlar ve bölgeye bir saray görevlisi gönderir. 29 Nisan'da Genel Valilik, yeniden yapılanmayı yürütecek bir "Deprem Bölgesi Yeniden Kalkınma Kurulu" kurar.

Yıkılan evlerin sahipleri açıkta ya da geçici barakalarda yaşar. Resmî kurtarma ve yardım çalışmaları 6 Mayıs'ta sona erer.

Yang Kui'nin gördükleri

22 Nisan'da Yang Kui ve Tayvan Sanat ve Edebiyat Birliği'nden yirmiyi aşkın arkadaşı, Taichū Shinpō gazetesinin bürosunda bir yardım merkezi kurar. İki hafta boyunca para toplar, eşya taşır, köylere gider. Tamamen yıkıldığını duyduğu Tuntzechiao'ya giderken yolda tabut yüklü kamyonlar, kağnılar ve el arabaları görür.

Gazeteler devletin yardımını övse de Yang'ın anlattıkları başkadır. Kiyomizu'da üç kişilik bir aileye günde yalnız bir kâse pirinç verilir; ailenin yaşlı kadını biraz daha istediğinde dağıtım görevlileri onu kovar. Tuntzechiao'da erzak kurayla dağıtılır; kimine iki üç pay çıkar, kimine hiç. Bir hemşire, iyi malzemenin ileri gelen ailelerce çoktan alındığını söyler. Köylülerin bir kısmı, geçici barakalarını bitirecek gücü bulamayacak kadar aç kalır.

Yang, yoksulların zenginlerden daha cömert olduğunu yazar: elindekini yardıma vermekte ısrar eden kör bir dilenci kadın, kendi süt payını annesini kaybetmiş çocuklara verdiren yaşlı bir kadın. 4 Haziran'da Tuntzechiao'ya yeniden gittiğinde durum değişmemiştir; ilk heyecan sönmüş, depremzedeler unutulmaya başlamıştır. Yang'ın Haziran 1935'te bir dergide yayımlanan yazısı, Tayvan'ın ilk edebî röportajlarından biri sayılır ve yetkilileri rahatsız eder.

Kimigayo çocuğu

Gongguan'da, köy okulunun üçüncü sınıf öğrencisi on yaşındaki Zhan De-kun (Japonca okunuşuyla Tei Tokkon), çöken evinin altında ağır yaralanır. Enkazdan çıkarılır, önce geçici bir yaralı yerine, sonra Miaoli hastanesine götürülür ve 23 Nisan'da ölür.

Depremden kurtulan okul müdürünün anlattığına göre çocuk tedavi sırasında yalnız Japonca konuşur, Hakka dilini kullanmaz ve ölmeden önce Japon milli marşı Kimigayo'yu söyler. Hikâye yukarıya iletilir, Genel Valilik çocuğu övülecek örnek ilan eder. Gongguan'a heykeli dikilir, olay Japon ders kitabına girer; sonraki yıllarda Japon yönetimindeki pek çok yerde "imparatorluğa bağlılık" eğitiminde örnek olarak kullanılır.

Akademisyen Chen Chi-peng'in köyde yaptığı görüşmelerde yaşlılar hikâyenin doğruluğundan kuşku duyar; bazıları onu müdürün kurguladığını düşünür. Savaştan sonra heykel kaldırılır; aile heykeli geri alıp satar ve parasıyla bir su pompası alır.

Bir yıl sonra

Bağışlar Tayvan'ın içinden, Japonya'nın her yanından, Mançukuo'dan, Çin'den, Güneydoğu Asya'dan, Hindistan'dan, Avrupa'dan ve iki Amerika'dan gelir. 31 Mart 1936'ya kadar faiziyle birlikte 1.747.821 yen toplanır; bunun 539.885 yeni yalnız Tokyo'dandır.

Yıkılan köyler daha geniş ve düz sokaklarla, insanların sığınabileceği açık alanlarla yeniden kurulur. Sıkıştırılmış topraktan ev yapımı yasaklanır ve Japonya'dakine benzer yapı kuralları getirilir. Yeni Gyotōhei köprüsü 1938'de tamamlanır, Taichū hattı aynı yıl yeniden açılır.

Depremin birinci yıl dönümünde köylerde anıtlar dikilir. Dahu'daki anıtın yazıtı 246 ölüyü ve 652 yaralıyı kaydeder; Neipu'da her yıl ortak anma töreni yapılır. Resmî kayıtlar 1936'da kitap olarak yayımlanır.

Rakamlar

Depremin bilançosu kaynağa göre küçük farklarla verilir. Sık kullanılan rakamlar 3.276 ölü ve 12.053 yaralıdır. Genel Valilik'in Mart 1936 tarihli resmî kaydına dayanan kaynaklar ise 3.279 ölü ve 11.976 yaralı verir. Ölenlerin 8'i Japon, 17'si Çin vatandaşıdır; geri kalanı Tayvanlıdır. Taichū Eyaleti'ndeki ölü sayısı 1.907'dir.

Tamamen yıkılan ev sayısı 17.907 ile 17.927 arasında verilir. Bazı kaynakların andığı 36.781 hasarlı ev, Japon kayıtlarında ayrı tutulan "yarı yıkık", "ağır hasarlı" ve "hafif hasarlı" evlerin toplamıdır; yalnız yarı yıkık evler 11.446'dır. 30 gün içinde 180 artçı deprem kaydedilir.

En büyük artçı, 17 Temmuz 1935'te yerel saatle 00.19'da Houlong Irmağı ağzında olur; Greenwich saatiyle hâlâ 16 Temmuz'dur. Büyüklüğü 6,0 ile 6,2 arasında verilir. Bu sarsıntıda Miaoli'de 12, Chunan'da 32 kişi daha ölür.

Neyi değiştirdi

Deprem, Tayvan'da depreme dayanıklı yapı ve deprem gözlemi konusunda bir dönüm noktası olur. Genel Valilik yeni sismograflar alır; Shinchiku, Dawu, Shinkō (bugünkü Chenggong) ve Yilan'da yeni gözlem istasyonları kurulur.

Yang Kui'nin yazısı başka bir şeyi de kayda geçirir: köylerin yoksulluğu, kerpiç evleri onarmaya ya da yeniden yapmaya kimsenin parasının yetmemesi ve yardımın eşit dağıtılmaması. Okuma yazma bilmeyenler için ise deprem bir şarkıya dönüşür. Hiç okula gitmemiş bir liamkua (şarkılı halk anlatısı) yazarı olan Lin Ta-piao'nun "Orta Tayvan Büyük Depremi Yeni Şarkısı", köy köy ölü sayılarını ve yapılan yardımları anlatır. Verdiği rakamlar resmî rapordakilere neredeyse birebir uyar.

Depremin beklenmedik bir sonucu da vardır: Fengyuan'da yıkılan bir konağın enkazından, bölgenin yerli halkına ait 18. yüzyıl belgeleri çıkar. "Anli belgeleri" diye anılan bu arşiv bugün Tayvan tarihinin önemli kaynaklarından biridir.

Bugün

Gyotōhei köprüsünün kırmızı tuğla ayakları Sanyi'deki vadide hâlâ ayaktadır; bugün Longteng (Kırık) Köprüsü olarak bilinir. 21 Eylül 1999 Chi-Chi depreminde ayaklardan biri ortasından bir kez daha kırılır. 2003'te koruma altına alınan köprü, Tayvan'ın on önemli mühendislik mirası arasında sayılır; eski dağ demiryolunun bir parçası olarak koruma altındadır.

Houli'de anıt, ilçe yönetim binasının arkasında durur. Miaoli'de yedi, Taichung'da dört deprem anıtı kalmıştır. Dahu'daki anma kulesi 2019'da tarihî yapı olarak tescil edilir. 3.276 ya da 3.279 rakamı, 1999 Chi-Chi depreminden sonra da Tayvan'ın kayıtlı tarihindeki en ağır deprem bilançosu olarak kalır.

Kaynaklar

• Tayvan Genel Valiliği, Shōwa Jūnen Taiwan Shinsai-shi (1935 Tayvan Deprem Kaydı), 1936 (ikincil kaynaklarda aktarıldığı biçimiyle)
• Academia Sinica Tayvan Tarihi Enstitüsü Arşivi, "The Earth Shook at Dawn" çevrimiçi sergisi (Huang Wang-cheng günlüğü, Lin Hsien-tang günlüğü, Yang Zhao-jia koleksiyonu)
• Taipei Times, "Taiwan in Time: April 15 to April 21", 14 Nisan 2024 (Yang Kui'nin röportajı ve Lin Ta-piao'nun şarkısı üzerine)
• Kamu Yayın Kurumu (PTS) haberi, 1935 depremi ve yıl dönümü derlemesi
• Shiokawa Taro (2015), "1935 Tayvan Shinchiku-Taichū depreminin Shinchiku Eyaleti'ndeki deprem anıtları", Rekishi Jishin, sayı 30
• Mori Nobuo ve Wu Jui-yun, Tayvan Büyük Depremi: 1935 Orta Tayvan Felaketinin Kaydı, 1996 (ikincil kaynaklarda aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (Çince): 1935年新竹-台中地震, 國歌少年, 魚藤坪斷橋, 大湖震災記念塔, 大震災內埔庄殉難者追悼碑 (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce ve Japonca): 1935 Shinchiku-Taichū earthquake / 新竹・台中地震 (başlangıç kaynağı)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı