1830 Hebei Depremi: Çömlekçi Kasabasında Yarım Kalan Sokak

12 Haziran 1830, akşam. Çing İmparatorluğu'nun Zhili eyaletinde, Taihang Dağları'nın Kuzey Çin ovasına indiği yerde Cizhou kasabası günü kapatıyor. Batıdaki Pengcheng'de çömlek fırınları yanıyor. Akşam saatlerinde yerin altından top sesine benzeyen bir uğultu geliyor. Birkaç dakika içinde Cizhou'nun surları, resmî daireleri ve evlerinin neredeyse tamamı yıkılıyor; Pengcheng'de yalnız bir tapınağın orta salonu ayakta kalıyor. Resmî defterlere 5.485 ölü yazılıyor, ama o günü anlatanlar gerçek sayının çok daha yüksek olduğunu söylüyor.

Taihang'ın eteğinde bir çömlekçi kasabası

1830'da bugünkü Hebei eyaletinin güneyi, Çing hanedanının başkent Pekin'i çevreleyen Zhili eyaletine bağlıdır. Tahtta Daoguang İmparatoru vardır. Cizhou, yani bugünkü Ci ilçesi, Taihang Dağları'nın doğu eteğinde, dağlarla Kuzey Çin ovasının buluştuğu yerdedir. Güneyinde Henan eyaleti başlar; birkaç on kilometre ötede, Anyang yakınlarında, Şang hanedanının son başkenti Yin'in kalıntıları toprağın altında yatar.

Cizhou adı yüzyıllardır bir çömlek türüyle anılır. Siyah-beyaz bezemeli, halkın gündelik kullandığı Cizhou işi kaplar Song döneminden beri bu bölgede üretilir. Ming ve Çing dönemlerinde üretimin merkezi, Cizhou'nun batısındaki Pengcheng kasabasıdır. Pengcheng'de küp ve çömlek fırınları sıralanır; mallar Fuyang Nehri üzerinden kuzeyin dört bir yanına taşınır. Kasaba kalabalıktır ve dışarıdan çalışmaya, ticarete gelen çok insan barındırır.

Yerel kayıtlar Cizhou'nun daha önce de sarsıldığını gösterir. Bölge tarihçilerinin derlediği listede 1059, 1613, 1679 ve 1683 yıllarında büyük depremler vardır. 1679'da Pekin'in doğusunda, Sanhe ile Pinggu arasında yaklaşık 8 büyüklüğünde bir deprem olmuştur. Kuzey Çin ovası düz ve verimlidir, ama altında görünmeyen faylar uzanır.

Akşam vaktinin uğultusu

Deprem, Çin takvimiyle Daoguang'ın onuncu yılı, artık dördüncü ayın yirmi ikinci gününde, xu saatinde gelir. Xu saati akşam yediyle dokuz arasıdır. Miladi takvimde tarih 12 Haziran 1830'dur.

Cizhou'nun yöneticisi (zhizhou) Shen Wangsheng sonradan bir felaket notu yazar. Notunda önce bir ses duyulduğunu anlatır: yeraltında patlayan bir mayın ya da top atışı gibi. Ses uzaktan gelir, bir anda üstlerine varır, sonra binlerce atlı askerin tek bir gürültüde birleşmesine döner.

Bugünkü Fengfeng ilçesinin yerel tarihinde ise ses kuzeybatıdan gelir. Kayda göre insanlar düz zeminde dururken kendilerini fırtınaya yakalanmış küçük bir teknede sanır. Çöken toprak ve kiremit sesleri bağırışlara, ağlamalara karışır; insanlar yan yana dururken birbirini duyamaz. Sarsıntı bir süre diner, sonra yeniden başlar ve bu bütün gece böyle sürer.

Aynı kayıt sarsıntı anında sokağın ortasında iki yarık açıldığını yazar. Yarıklar onlarca zhang uzunluğunda, beş altı parmak genişliğindedir; içlerinden sarı ve siyah kum fışkırır. Kuyulardan su taşar. Zhang ve Fu nehirlerinin yatakları kurur, tabanları görünür hâle gelir.

Pengcheng'de yarım kalan sokak

En ağır yıkım Pengcheng'dedir. Kasabayı anlatan dönem metni, burada fırın ve küp atölyelerinin çok, nüfusun yoğun, dışarıdan gelenlerin özellikle kalabalık olduğunu, depremle her şeyin bir anda yok olduğunu söyler. Bu cümleyi Çin Deprem İdaresi Jeoloji Enstitüsü'nden Yang Xiaoping, Zhili genel valisi Na Yancheng'in imparatora sunduğu rapora dayandırır; yerel tarihçi Gao Baoxing ise aynı sözleri Zhou Le adlı bir yazarın derlemesinden aktarır.

Komşu Şe ilçesindeki Beigang köyünün Guandi tapınağına dikilen bir yazıt, depremin en çok Cizhou'yu, Cizhou'da da en çok Pengcheng'i vurduğunu yazar. Yazıta göre Pengcheng'de yalnız toprak tanrısı tapınağının orta salonu ayakta kalmıştır; öteki tapınaklar, evler, temeller tamamen yıkılmıştır. Yazıtı yazanlar kasabanın yaşlılarına sormuş ve 1.700'den fazla can kaybı öğrenmiştir. Aynı yazıt, kasabaya ticaret için gelip orada ölen yabancıların sayılamadığını da ekler.

Pengcheng'in kalabalık çarşı sokaklarından biri depremden sonra yalnızca batı yakasındaki birkaç dükkânın yarım kalmış duvarlarıyla kalır. Sokak o günden sonra "Yarım Duvar Sokağı" anlamına gelen Banbi Sokağı adıyla anılır. Pengcheng'in batısındaki Shiji Tepesi ve Liangchakou'da yer yer heyelan olur. Kasabanın kuzeyindeki otuz zhang derinliğindeki kömür ocağından, kayıtlara göre, iri kömür parçaları suyla birlikte yukarı fışkırır.

Sokakların kaybolduğu sabah

Shen Wangsheng 13 Haziran'ın şafağında durumu görmek için dışarı çıkar. Notunda eski sokakların, ara yolların yerini bulamadığını yazar. Kendi yakınındaki memurlar da yaralanmıştır: Liu adlı bir görevli bacaklarından, eğitim memuru Ma ile Pengcheng garnizon subayı Hao enkaz altında kalarak yaralanır. Şehirde, kapı mahallelerinde ve dört yandaki köylerde ezilerek ölenler sayılamayacak kadar çoktur.

Shen'in listesi kısadır ve neredeyse hiçbir şey dışarıda kalmaz: resmî daireler, tahıl ambarları, hapishane, sur, tapınaklar ve evler hemen tamamen çökmüştür. Aynı günün akşamı, yine xu saatinde, ikinci büyük bir sarsıntı gelir. Jeoloji Enstitüsü'nün özetine göre 13, 24 ve 26 Haziran'da 5 büyüklüğünde artçı depremler olur ve hasar ağırlaşır.

Deprem yalnız Cizhou'yu vurmaz. Cheng'an'da binaların yarıdan fazlası yıkılır; Handan'da surların bir kısmı ve pek çok ev çöker. Linzhang, Anyang, Wu'an, Linxian, Tangyin, Huixian, Xinxiang ve Şe ilçelerinden de ağır hasar bildirilir. Yerel tarihçilere göre sarsıntı altı eyalette 140 ilçede duyulur, en uzaktaki hasar yaklaşık 300 kilometre ötede Henan'daki Mianchi'dedir, sarsıntıyı hissedenlerin en uzağı 600 kilometreden fazla uzaklıktaki Nanjing'dedir.

Hasırdan barakalar

Zhou Le'nin anlatımına göre insanlar neredeyse iki gün boyunca yiyecek bulamaz. Her aile hasır satın alıp açık alanlara baraka kurar. Gündüzleri açıkta kalırlar, geceleri barakanın içinde sessizce yatarlar. Yer durulmaz: kimi gün birkaç kez, kimi gün aralıklarla sallanır. Her sarsıntıda gök gürültüsüne benzer bir ses duyulur, ağaçlar sallanır, köpekler havlar, sığırlar ve atlar yere çöker.

Bu sarsıntılar yıllarca sürer. Zhou Le aynı metinde, sonraki yıllarda da birkaç günde bir, yılda üç beş kez büyükçe sarsıntılar olduğunu, Daoguang'ın on birinci yılının ilk ayında bile yerin hafifçe kımıldadığını yazar.

Dağ köylerinde onarılan tapınaklara dikilen yazıtlar küçük kesitler bırakır. Bu yazıtları derleyen Gao Baoxing'e göre Jiabi'de dağlar çöker, toprak yarılır ve insanlar geceyi otlardan yapılmış barakalarda geçirir. Dashuitou köyünde evler dümdüz olur. Guantai yakınındaki Xibaozhang köyünde evler ve tapınaklar tamamen yıkılır, yüzden fazla kişi yaralanır. Dong'aikou köyünün eski taş köprüsü çöker.

Ambarlar açılıyor, gümüş dağıtılıyor

Yerel kayıt, yardımın nasıl işlediğini adım adım anlatır. Shen Wangsheng durumu bölge ve vilayet yöneticilerine bildirir; bölge yöneticisi aynı gün Cizhou'ya gelir. İlk iş, yardım ambarındaki on bin shi'den fazla tahıl felaketzedelere dağıtılır. Eyalet yönetimi durumu saraya bildirir, imparator yardım parası ayrılmasını emreder.

Eyalet, rütbeli memurlar gönderir. Bunlar ilçe memurları ve Cizhou'nun eğitim görevlileriyle birlikte köyleri dolaşır, ölenleri ve yıkılan evleri tek tek deftere geçirir. Defterdeki sonuç 5.485 ölüdür. Ölen her yetişkin için iki tael, her çocuk için bir tael gömme parası verilir; toplamı 8.260 tael gümüştür.

Yıkılan ev sayısı 200 binden fazladır. Varlıklı aileler hesaba katılmaz. Yoksul ailelerin 9.905 kiremitli evine birer tael, 66.553 kerpiç evine yarımşar tael onarım parası ödenir. Bu kalemin toplamı 43.181,5 taeldir. İmparator ayrıca o yılın yaz vergisini tamamen bağışlar. Kayıt, ölülerin kemiklerinin açıkta kalmadığını ve yaşayanların başını sokacak yer bulduğunu söyleyerek bu bölümü bitirir.

Na Yancheng o yıllarda Zhili genel valisidir. Çing'in kıdemli devlet adamlarından olan Na, daha önce Shaan-Gan ve İki Guang genel valiliği, bakanlıklar yapmıştır. Bölgedeki yıkımı saraya bildiren raporlardan biri onun adını taşır.

Kaç kişi öldü?

Ölü sayısı kaynağa göre değişir. Resmî deftere yazılan sayı 5.485'tir. Zhou Le, ezilerek ölenlerin beş altı bin olduğunu, adı bilinmeyenlerin bu sayıya katılmadığını yazar. Pengcheng'deki yazıt yalnız bu kasaba için 1.700'den fazla can kaybından söz eder ve yabancıları sayamadığını söyler.

Çağdaşı Qi Xueqiu'nun "Görüp Duyduklarım" adlı notlarında aktardığı tanıklık daha da ileri gider. Qi, Taizhou'lu Ding Chuyu ve oğlu Ding Rouke'den duyduğunu yazar: Cizhou'da ezilerek ölenler on binden fazladır, ama deftere geçirilebilen yalnızca beş bin küsurdur. Ding Rouke yirmi iki yıl sonra, 1852'de, başkentten dönerken Cizhou'dan geçer ve şehrin dışındaki büyük köprülerin yıkık olduğunu görür. Önce buna şaşırır, sonra sebebini depremde bulur.

ABD'nin deprem veri merkezi NOAA bu depremi 7.477 ölüyle kaydeder; bu sayı Cizhou, Pengcheng, Cheng'an, Handan ve çevre köylerin kayıtlarını birleştirir. Yang Xiaoping ise yalnız Cizhou'da kaydedilen ölümlerin on bini aştığını yazar. Bu farkın temel sebebi açıktır: yardım parası alan aileler sayılmış, kimsesi kalmayanlar ve dışarıdan gelen işçiler çoğunlukla sayılmamıştır.

Büyüklük konusunda da iki rakam vardır. Çin'deki fay çalışmalarının çoğu ve NOAA, depremi 7,5 olarak verir. Yang Xiaoping'in yazısı 7 büyüklüğünden söz eder.

Dağlara göç

Depremin bir sonucu yazılı kayıtlarda değil, aile şecerelerinde ve köy adlarında yaşar. Yerel tarihçi Gao Baoxing, Wu'an'ın güneyi ile Cizhou'nun batısındaki dağ köylerinden ovaya yakın tepelere doğru bir göç dalgası olduğunu, bunun başlangıç noktasının 1830 depremi olduğunu savunur. Bu köylerde toprak zaten çok azdır; deprem, açlık ve soğukla birleşince aileler yerlerini bırakır.

Gao'ya göre göçmenler önce dağ tepelerinde taş kulübelerde ve mağaralarda yaşar, toprak açar, hasattan sonra eski köylerine döner. Bu gidip gelme kırk elli yıl sürer, sonra kalıcı yerleşime dönüşür. Gao, kendi ailesinin geldiği köyü de inceleyerek bu sonuca vardığını yazar. Bu, bir yerel araştırmacının yorumudur; resmî kayıtlarda böyle bir göç açıkça yazılmaz.

Ovanın altındaki fay

Cizhou depremi, 20. yüzyılda yerbilimcilerin bölgeye yeniden bakmasına yol açar. Jiang Wali ve Zhang Yingli 1996'da yayımladıkları çalışmada Cizhou'nun batısındaki Nanshancun-Chakou fayını inceler. Fay boyunca 35 kilometre izlenen bir kırık vardır; yerdeki dikey basamaklar çoğunlukla 2-4 metre, en yüksek yerde yaklaşık 7 metredir. Araştırmacılar bunu 1830 depreminin yüzey kırığı olarak yorumlar ve fay yakınındaki tapınak yazıtlarını da kanıt olarak kullanır. İngilizce kaynaklar kırığın uzunluğunu yaklaşık 45 kilometre olarak verir.

Bu fay, Kuzey Çin ovasının altında gömülü uzanan Cizhou-Daming fay kuşağının batı ucudur. 1999'daki bir çalışma, bugün bölgede kaydedilen küçük depremlerden yola çıkarak 1830'u üreten fayın batı-kuzeybatı yönlü, neredeyse dikey, yanal atımlı bir fay olduğu sonucuna varır. Fayın tekrarlama aralığı için de iki tahmin vardır: 1996 çalışması son iki yıkıcı deprem arasında yaklaşık 3.500 yıl bulur; 2020'de yayımlanan bir çalışma ise geç Pleyistosen'den bu yana bu kesimde tekrarlama süresini yaklaşık 6.000 yıl olarak tahmin eder.

Cizhou, Tangshan-Hejian-Cizhou fay kuşağının güney ucundadır. Aynı kuşak 20. yüzyılda iki büyük felakete yol açar. Mart 1966'da Xingtai'de bir dizi deprem 8.064 kişiyi öldürür. 28 Temmuz 1976'da Tangshan'daki 7,6 büyüklüğündeki deprem resmî sayıya göre 242.469 can alır; tarihçiler en az 300 bin kişinin öldüğünü kabul eder. 1830 Cizhou depremi, bu kuşağın yüz elli yıl önceki bir uyarısı olarak okunur.

Bugün

Cizhou bugün Hebei'nin Handan şehrine bağlı Ci ilçesidir. Handan'ın 2010 sayımında nüfusu 9,17 milyondur. Pengcheng, Handan'ın Fengfeng madencilik bölgesindedir. Dünya müzelerindeki siyah-beyaz Cizhou işi kaplar adını bugün de bu bölgeden, Cizhou'dan alır.

Depremin izleri dağınıktır. 2018'de Ci ilçesinin Taoquan beldesine bağlı Huishui köyünde, 1865'te dikilmiş bir yazıt bulunur. Yazıt 135 santim yüksekliğindedir ve 409 karakterlik metniyle Daoguang döneminde bölgeyi yıkan depremi anlatır. Yerbilimciler bugün de 1830'un merkez üssü çevresinde çok sayıda küçük depremi kaydeder ve kalabalık Kuzey Çin ovasının bir sonraki büyük depreme nasıl hazırlanacağını tartışır.

Kaynaklar

• Yang Xiaoping, "Yin kalıntılarının bir büyük sarsıntısı: Cixian büyük depremi", Çin Deprem İdaresi Jeoloji Enstitüsü, 2020
• Gao Baoxing, "Pengcheng büyük depreminin yol açtığı Ci-Wu göç dalgası", Sohu, 2 Eylül 2024 (Shen Wangsheng, Zhou Le, Qi Xueqiu ve Fengfeng yerel tarihinden aktarımlarla)
• Jiang Wali, Zhang Yingli (1996), Nanshancun-Chakou aktif fayı ve 1830 Cixian depremi, Seismology and Geology 18(4)
• Seismology and Geology (1999) 21(2), 1830 Cixian depremi fay mekanizması üzerine çalışma
• Zhang Lu, Xie Xinsheng, Guo Hui (2020), Cixian-Daming fay kuşağı batı kesiminin geç Pleyistosen'den bu yana etkinliği
• Renmin Zhengxie Wang, Ci ilçesinde Çing dönemi deprem yazıtı bulunması üzerine haber, 7 Şubat 2018
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1740
• Vikipedi (İngilizce), 1830 Cixian earthquake, 1966 Xingtai earthquakes, 1976 Tangshan earthquake, Cizhou ware, Handan (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince), Na Yancheng