1668 Shandong Depremi: Pu Songling'in Şarap Kadehi ve Yarılan Tancheng

25 Temmuz 1668 akşamı. Çin'in doğusunda, Shandong eyaletinin güneyindeki Tancheng ilçesi. Mançu Qing hanedanı ülkeyi yöneteli yirmi dört yıl olmuştur; tahtta on dört yaşındaki Kangxi İmparatoru oturur. Akşam saatlerinde kuzeyden bir uğultu gelir, ağaçlar ve evler tepeleri yere değecek kadar eğilir, sonra çöker. Yer yarılır, yarıklardan su fışkırır. Kuzeydeki bir kasabada ise 28 yaşında, henüz tanınmayan bir yazar, kuzeniyle şarap içmektedir. O geceyi yıllar sonra kısa bir metinle anlatacaktır.

Depremden önce

Tancheng, Pekin ile Şanghay'ın yaklaşık ortasında, bugün Jiangsu sınırına dayanan küçük bir ilçedir. Halkı tarımla geçinir; yöre, Konfüçyüs'ün bir zamanlar buraya gelip bilgi almak için yerel beyle görüştüğü hikâyesiyle övünür. Ama 17. yüzyılın ortası Tancheng için uzun bir felaketler dizisidir. Yerel tarih kayıtları 1622'deki Beyaz Lotus ayaklanmalarından sonra bölgenin "elli yıl acı çektiğini" yazar: kuraklık, çekirge, kıtlık, salgın ve eşkıyalık. 1643'te Mançu birlikleri ilçeye girer ve on binlerce kişiyi öldürür. Bir yıl sonra Ming hanedanı çöker, yerine Qing gelir.

1668 yılı da iyi başlamaz. Saray kayıtlarına göre ilkbahardan yaza kadar yağmur yağmaz; mayısta genç imparator, kuraklığı ve gökteki işaretleri memurların yolsuzluğuna bağlayan sert bir ferman yayımlar. Aynı ay Pekin'de gece yarısı bir deprem hissedilir.

Tancheng'in altından, Çin'in doğusundaki en önemli fay sistemi geçer: kuzeyde Bohai Denizi'ne, oradan Mançurya'ya uzanan, 2.400 kilometreyi aşan Tanlu Fay Zonu. Fayın bu bölümüne yerel olarak Yishu Fayı denir. Bölgede yazılı kayda geçmiş ilk büyük deprem MÖ 70 yılında olmuş, yüzlerce yıl boyunca küçük sarsıntılar dışında bir şey yaşanmamıştır. 1668 yazında Tancheng'in yeni bir kaymakamı vardır: güneydeki Fujian'dan gelen Feng Kecan. Göreve daha yeni başlamıştır.

Xu saatinde gelen uğultu

Deprem, Çin ay takviminde Kangxi'nin yedinci yılı, altıncı ayın on yedinci günü, "xu" saatinde gelir. Bu saat akşam yedi ile dokuz arasıdır; bugünkü kataloglar sarsıntıyı 25 Temmuz 1668 akşamı, saat 20.00 civarına yerleştirir. Bazı yerel kayıtlar tarihi bir gün önce, on altıncı gün olarak verir.

Feng Kecan'ın sonradan derlediği Tancheng yerel tarihi o anı şöyle anlatır: kuzeybatıdan bir ses gelir, bir anda köşkler ve ağaçlar öne arkaya sallanır, tepeleri iki üç kez yere değecek kadar eğilir, sonra bir titremeyle devrilir. Şehir surunun mazgalları, kule, resmî binalar, halkın evleri, köyler ve tapınaklar bir anda dümdüz olur. Yerde duran insanlar yuvarlak taşların üzerindeymiş gibi sendeler, ayakta kalamaz; toprak sanki hemen çökecekmiş gibi dalgalanır.

Bugün bu depremin yüzey dalgası büyüklüğü 8,5 olarak verilir; Çin'in doğusunda kayda geçmiş en büyük depremdir. Kırılma Tancheng, Linyi (o zamanki adıyla Yizhou) ve Ju (Juzhou) arasında, kuzey-güney doğrultusunda uzanan fay boyunca ilerler. En şiddetli sarsıntı bu üç ilçede yaşanır.

Bir sofrada: Pu Songling

Tancheng'in kuzeyinde, Zichuan'lı genç bir edebiyatçı olan Pu Songling o akşam Jixia'da (bugünkü Zibo yöresinde) misafirdir. Kuzeni Li Duzhi ile mum ışığında oturmuş, içki içmektedir. Pu, yıllar sonra tamamladığı tuhaf hikâyeler derlemesi Liaozhai Zhiyi'ye bu geceyi "Deprem" başlıklı kısa bir metinle koyar. Kitaptaki hayaletli, tilkili masalların arasında bu, yazarın kendi gözüyle gördüğü bir olaydır.

Anlattığına göre önce gök gürültüsüne benzer bir ses duyulur; ses güneydoğudan gelip kuzeybatıya doğru geçer. Oradakiler ne olduğunu anlamaz. Biraz sonra masa sallanmaya başlar, şarap kadehleri devrilir, tavan kirişleri ve direkler çatırdar. Herkes birbirine bakar, benizleri atar. Ancak bir süre sonra deprem olduğunu anlayıp dışarı koşarlar.

Dışarıda Pu'nun gördüğü manzara şudur: köşkler ve evler yıkılacak gibi eğilip yeniden doğrulur. Duvarların devrilme sesi, çocukların ağlaması ve kadınların çığlıkları birbirine karışır; Pu bu gürültüyü kaynayan bir kazana benzetir. İnsanlar başı dönerek yere oturur, toprakla birlikte sağa sola savrulur. Nehrin suyu kıyıdan taşar, şehrin her yanında köpekler havlar, ördekler bağırır. Yaklaşık iki saat sonra yer durulur. Pu sokakta, gece yataklarından fırlamış çıplak kadın ve erkeklerin toplandığını, birbirine olanı anlatırken üstlerinde bir şey olmadığını bile unuttuklarını yazar.

Sonraki günlerde başka yerlerden haberler gelir: bir yerde bir kuyu yan yatmış, su çekilemez olmuştur; bir evin köşkü kuzey-güney yönü değişecek kadar dönmüştür; Qixia Dağı yarılmış, Yishui'de birkaç dönümlük bir çukur açılmıştır. Pu metni ilçeden bir kadının hikâyesiyle bitirir: gece dışarı çıkan kadın, döndüğünde bir kurdun çocuğunu ağzına aldığını görür, çocuğu kurdun ağzından çekip alır, komşular koşunca kurt kaçar. Kadın olanı heyecanla anlatırken ancak çok sonra çıplak olduğunu fark eder. Pu'ya göre bu, deprem gecesi sokağa dökülen insanların hâliyle aynıdır.

Pu'nun bulunduğu yerde büyük ölüm yaşanmaz; metnin hafif, yer yer alaycı tonu bundan gelir. Asıl yıkım onun güneyindedir.

Yarılan toprak

Tancheng yerel tarihi, sarsıntıyla birlikte yerin yarıldığını ve yarıklardan suyun iki üç zhang (yaklaşık altı ila dokuz metre) yükseğe fışkırdığını yazar. Her yer suyla dolar, hendekler taşar, sonra su bir süre içinde çekilip kaybolur. Kimi yarıklar üzerinden atlanamayacak kadar geniş, kimi dibine bakılamayacak kadar derindir. Çöken yerler basamak basamak alçalır; yarıkların iki yanını çamur ve ince kum kaplar. İlçede yıkılan oda sayısı "on binlerce" diye kaydedilir. Kayıt bu depreme "eşi görülmemiş felaket" der.

İlçenin ticaret merkezi Matou pazarında evlerin hepsi yıkılır, binden fazla kadın ve erkek ölür; dört bir yanda yer yarılır, kum ve su fışkırır, nehir taşar, halk dağılır. Kayıtlara göre Lijiazhuang adlı kasaba, binlerce haneyle birlikte toprağa gömülür.

Kuzeydeki Juzhou'da kayıp daha da ağırdır. Şehir surları, evler, tapınaklar, hapishane ve ambarlar yıkılır; yerel kayda göre şehrin çevresinde yüz li (yaklaşık 50 kilometre) içinde ayakta ev kalmaz. Ma'qi Dağı dağılır, birkaç tepe ortadan ikiye yarılır, on üç katlı bir pagoda ortadan yarılır. Shu Nehri'nin doğu kıyısında Guanzhuang'dan Gehu'ya kadar on beş li boyunca üç ayak genişliğinde bir yarık açılır. Kuyulardan su ve kum fışkırır, sonra kuyular kurur. İlçe dairesinin evrakı çamurun altında kalıp kaybolur.

Yizhou'da (bugünkü Linyi) da şehir surları, saraylar, tapınaklar ve resmî binalar bir anda yıkılır. Düzlükte su bir zhangdan fazla yükselir. Şehrin kuzey kapısının biraz dışında çevresi beş altı zhang olan bir çukur açılır, içi berrak ama siyah suyla dolar. Sarsıntı Shandong'un yanı sıra Jiangsu, Anhui, Henan, Zhejiang, Fujian ve Kore'ye kadar hissedilir; 400'ü aşkın ilçenin kayıtlarında bu depremden söz edilir. Güneydeki Zhejiang'da, Huzhou ve Shaoxing'de bile insanların ve hayvanların enkaz altında kaldığı yazılıdır. Bazı kayıtlar kıyıda denizin çekildiğini, kıyı kasabalarını su bastığını anlatır; araştırmacılar bunu olası bir tsunami olarak değerlendirir.

Ölüleri saymak

Bu depremin ölü sayısı tek bir rakam olarak verilemez, çünkü dönemin kayıtları insanları farklı biçimlerde sayar. Qing yönetimi vergi ve angarya için yalnız "ding" denen kayıtlı yetişkin erkekleri deftere geçirir. Kadınlar, çocuklar ve yaşlılar bu defterlerde yoktur.

Tancheng kaydına göre ilçede 8.700'den fazla kadın, erkek ve çocuk ölür; bunlardan 1.500 kadarı deftere kayıtlı yetişkin erkektir. Bu, ilçedeki kayıtlı erkeklerin yüzde 14'ünden fazlasıdır. Yizhou'da 6.900'ü aşkın kayıtlı erkeğin öldüğü yazılır, "yaşlıların, çocukların ve aile fertlerinin sayısı belli değildir" notuyla. Juzhou'da kayıtlı 3.590 erkek ölür; ama aynı kayıt kadın, çocuk ve yaşlılarla birlikte ölenlerin 20 bini aştığını söyler. Yishui'de 1.725 kişi, uzaktaki Jimo'da 653 kişi ölür. Mengyin, Fei ve Rizhao'da da ölüler vardır; Fei kaydı ölenlerin "sayılamayacak kadar çok" olduğunu yazar.

Toplam için kaynaklar farklı rakamlar verir. ABD'nin NOAA kataloğu 42.578 ölü kaydeder. İngilizce kaynaklar 43 bin ile 50 bin arasında bir aralık verir; Çince kaynaklar ise "50 binden fazla" der. Fark büyük ölçüde Yizhou'nun sayılmamış kadın ve çocuklarından, bir de "ding" sayılarının nasıl çevrildiğinden doğar. Kesin olan, en az 40 bin kişinin öldüğüdür.

Ölümlerin rastlantısallığı çağdaşları da şaşırtır. Qing döneminin ünlü şairi ve devlet adamı Wang Shizhen, notlarında Juzhou'da yaşanan bir tuhaflığı kaydeder: deprem gecesi komşu Rizhao'dan Juzhou'ya misafirliğe gelenlerin hepsi enkazdan sağ çıkar, Juzhou'dan Rizhao'ya gidenlerin hepsi ölür. Wang bunu kaderin yazılı olduğuna yorar.

Yağmur, sel ve artçılar

Felaket tek gecede bitmez. Rizhao kaydına göre ayın yirmi yedinci günü, yani depremden on gün sonra, akşamdan sabaha kadar şiddetli bir fırtına ve yağmur olur; deprem sonrası ayakta kalan evler de bu kez yıkılır. Juzhou kaydı depremin ardından selin geldiğini, düzlükte suyun üç ayak yükseldiğini ve ekinlerin su altında kaldığını yazar. Pekin'de de o yaz yağmurlar çok şiddetlidir: Hun Nehri taşar, Lugou Köprüsü'ne ve setlere zarar verir.

Yer de durulmaz. Linyi bölge tarihi, ana sarsıntının ardından aynı gece 7 civarında iki güçlü artçının, ertesi gün bir tane daha geldiğini aktarır. İki ay boyunca orta büyüklükte depremler sürer, hissedilen sarsıntılar altı yıl devam eder. Juzhou kaydında 1672 için "büyük depremden dört yıl sonra yer hâlâ sık sık sallanıyor" notu vardır.

Pekin'de on dört yaşında bir imparator

Kangxi İmparatoru 1654'te doğmuştur; yedi yaşında tahta çıkmış, ilk yıllarında yönetim naiplerin elinde kalmıştır. Saray kayıtları depreme verilen tepkiyi adım adım gösterir. 26 Ağustos 1668'de imparator, Maliye Bakanlığı'na "Shandong'un altıncı aydaki depremi" için vergi affı ve yardımın hemen görüşülmesini emreder.

Aynı günlerde gözlemevinin müdür yardımcısı Wu Mingxuan, takvim hesaplarının gözden geçirilmesini ister ve bir öneri getirir: depremin hangi yönden geldiğini belirlemek için gözlem kulesine bir "yuvarlanan bilyeli bakır tabla" konulmasını. İmparator konunun Tören Bakanlığı'nda incelenmesini ister.

Ekimde genç imparator, sonbahar tatbikatları için sınır ötesine bir gezi planlar. Bakanlar karşı çıkar. Memur Zhao Zhifu, bu yıl "deprem ve taşkın" yaşandığını, askerin ve halkın dinlendirilmesi gerektiğini yazar. 21 Ekim'de Kangxi geziyi iptal eder ve bundan sonra kendisine açıkça itiraz edilmesini istediğini duyurur.

Ocak 1669'da Shandong'daki deprem bölgelerinin o yılki vergisi, sel ve kuraklık için uygulanan kurala göre, hasarın derecesine bakılarak silinir. Shandong valisi Liu Fangzhu, yardım çalışmaları nedeniyle ödüllendirilir. 1670'te deprem bölgesine 227.300 tael gümüşü aşan bir vergi affı daha tanınır. Juzhou kaydına göre aynı yıl kaçıp dağılan halk geri çağrılır, aç kalanlara 1.480 shi (dönemin hacim ölçüsü) tahıl dağıtılır.

Kaymakamın kitabı

Kaymakam Feng Kecan'ın şansı yaver gitmez. Depremin yıkıntıları arasında göreve başlayan Feng, 1670'te görevden alınır. Yine de Tancheng'den ayrılmaz; eski kayıtları toplayıp on ciltlik Tancheng yerel tarihini derler. Kitap 1673'te tamamlanır ve depremin bugün bilinen en ayrıntılı resmî tanıklığı olur.

Feng'in yerine 1670'te Henan'lı Huang Liuhong gelir. Halk ona bölgenin yıllardır "yoksul ve harap" olduğunu söyler; Huang hayatta kalmaya çalışan insanlar bulur. Vergi indirimi ve angarya muafiyeti ister, ama Pekin'den yeterli onay çıkmaz. Huang da hatıratını yazar.

Üç yüz yıl sonra, tarihçi Jonathan Spence bu üç kaynağı, yani Feng'in yerel tarihini, Huang'ın hatıratını ve Pu Songling'in hikâyelerini birleştirerek 1978'de "The Death of Woman Wang" (Kadın Wang'ın Ölümü) kitabını yazar. Kitap depremle sarsılmış Tancheng'de sıradan insanların hayatını anlatır ve bu ilçeyi dünyada tanınır kılar.

Neyi değiştirdi

1668 depremi, Çin'in doğusunun da çok büyük depremler üretebileceğini gösteren en güçlü kanıttır. Bölgede tek bir çağdaş ölçüm yoktur; büyüklük, yüzlerce ilçenin yazılı kayıtlarından ve arazideki izlerden hesaplanır. Çince kaynaklar ve NOAA en yüksek şiddeti XII olarak verir. Bu, ölçeğin en üst derecesidir.

Deprem, Tanlu Fay Zonu'nun sanıldığı kadar sessiz olmadığını da ortaya koyar. Aynı fay sisteminde 1969'da Bohai Denizi'nde, 1975'te kuzeydeki Haicheng'de yıkıcı depremler olur. 1980'lerde Çin Deprem İdaresi ve Shandong bilim kurulu, üç yıllık bir çalışmayla Linyi yöresinde son 12 bin yılda üç kez 8 civarında deprem olduğunu, ortalama tekrarlanma aralığının yaklaşık 3.500 yıl olduğunu hesaplar. Sonuçta bölgenin deprem tehlike derecesi düşürülür ve Linyi'de sanayi tesisi kurma yasağı kaldırılır.

Bugün

Depremin izleri bugün hâlâ arazide görülebilir. Tancheng'e bağlı Maipo köyünde, Maling Dağı'nın batı yamacındaki fay yüzeyi Çin Deprem İdaresi tarafından ulusal deprem anıt alanı ilan edilmiştir. Kuzeybatıdaki Zaozhuang'da, Xiong'er Dağı'nın deprem sırasında yarıldığı düşünülen yaklaşık 500 metrelik kanyonu da 2007'den beri aynı statüdedir.

Araştırma da sürmektedir. 2026'da Acta Seismologica Sinica'da yayımlanan bir çalışma, Maipo yakınında 1668 depremine ait olabilecek yeni yüzey kırıkları bulur: kaymış dere yatakları, fay sarpları, çöküntü gölleri. Yatay kayma yer yer 2-3,3 metre, bir dere yatağında 5,5 metredir. Araştırmacılar kırılmanın en az 153 kilometre uzandığını ve deprem momenti büyüklüğünün yaklaşık 7,7 olduğunu hesaplar. Yani klasik 8,5 rakamı, bugünkü ölçütle daha düşük bir değere karşılık gelebilir; ama şiddet ve yıkım tartışma konusu değildir.

Tancheng bugün bir milyonu aşkın nüfusuyla Linyi şehrine bağlı bir ilçedir; ginkgo ağaçlarıyla tanınır. Pu Songling'in Zibo'daki eski evi bugün de ayaktadır. Liaozhai Zhiyi'deki birkaç satırlık deprem metni ise o gecenin en canlı tanıklığı olarak kalır.

Kaynaklar

• Pu Songling, Liaozhai Zhiyi, 2. cilt, "Deprem" (Wikisource'taki Çince metin)
• Kangxi dönemi Tancheng yerel tarihi (Feng Kecan, 1673); Linyi bölge tarihi, Tancheng ilçe tarihi, Ju ilçe tarihi ve Linshu ilçe tarihindeki deprem bölümleri (Shandong yerel tarih veri tabanı)
• Qing saray kayıtları, Kangxi Shilu, 25. ve 26. ciltler (Kangxi 7. yıl); Qing Shigao, 44. cilt (afetler); Huangchao Wenxian Tongkao, 45. cilt
• Wang Shizhen, Chibei Outan, 20. cilt
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 1054)
• Huang Chenyang ve diğ. (2026), Maipo bölgesinde 1668 Tancheng depremine ait yüzey kırıkları, Acta Seismologica Sinica 48(4)
• Jonathan D. Spence, The Death of Woman Wang (1978), Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1668 Shandong depremi, Tancheng ilçesi, Kangxi İmparatoru, Xiong'er Dağı deprem anıt alanı (başlangıç kaynağı)