1966 Xingtai Depremi: Çin'in Deprem Tahmini Seferberliğini Başlatan Felaket

Mart 1966, Kuzey Çin Ovası. Pekin'in yaklaşık 300 kilometre güneybatısında, Hebei eyaletinin Xingtai bölgesinde buğday tarlaları kıştan çıkmak üzere. Köylerde evler kerpiç ve tuğladan, insanlar komünlerde çalışıyor. 8 Mart sabahı, gün ağarmadan, yer sallanmaya başlıyor ve üç hafta boyunca bir daha durulmuyor. Bu deprem dizisi 8 binden fazla can alacak, Başbakan Zhou Enlai'yi üç kez bölgeye getirecek ve Çin'in on yıl sürecek deprem tahmini seferberliğini başlatacak. Birkaç ay sonra ülke Kültür Devrimi'ne girecek.

Ovada bir kış sonu

Xingtai, Kuzey Çin'in en eski şehirlerinden biri. Çevresindeki Longyao, Ningjin, Julu ve Shulu ilçeleri düz, kalabalık ve tarıma dayalı. 1966'da halkın büyük kısmı halk komünlerine bağlı köylerde yaşıyor; evler çoğunlukla kerpiç, toprak ve tuğladan yapılmış, ağır damlı yapılar.

Halk Cumhuriyeti'nin kurulduğu 1949'dan bu yana Çin'de büyük depremler oluyor, ama bunlar seyrek nüfuslu batı bölgelerinde oluyor ve geniş kesimlerin gündemine pek girmiyor. Çin kaynakları Xingtai'yi, yeni dönemde ülkenin kalabalık doğusunu vuran ilk büyük deprem olarak anıyor.

Siyasi hava gergin. Şubat 1966'da Pekin'de bir piyes üzerinden başlayan tartışma, parti içinde bir hesaplaşmaya dönüşmek üzere. Mao Zedong, mayıs ayında Kültür Devrimi'ni resmen başlatacak. Bölgede ise deprem öncesinde dikkat çeken bir işaret var: NOAA kayıtlarına göre 6 Mart'ta bölgede 5,2 büyüklüğünde bir deprem oluyor ve 11 evi yıkıyor.

8 Mart, sabah 05.29

Pekin saatiyle 05.29'da, köylerin çoğu henüz uykudayken, Longyao ilçesinin doğusunda yer kırılıyor. Odak derinliği Çin kaynaklarında 10, NOAA kataloğunda 8 kilometre olarak geçiyor; merkez üssündeki şiddet 12'lik ölçekte 9 olarak kaydediliyor.

Büyüklük konusunda kaynaklar birbirini tutmuyor. Çin'de resmî rakam 6,8. NOAA aynı depremi moment büyüklüğüyle 6,5, yüzey dalgası büyüklüğüyle 7,4 olarak veriyor. İngilizce Vikipedi ise ilk depremi 6,0 olarak yazıyor. Bu farkların bir kısmı kullanılan ölçeklerin farklılığından, bir kısmı da o yılların sınırlı kayıt ağından kaynaklanıyor.

İnsanlar uykudayken yakalandığı için kayıp ağır. Çince Vikipedi'de aktarılan köy sayımlarına göre Malan köyünde 1.920 oda bir anda çöküyor, 502 kişi ölüyor. Longyao'nun Baijiazhai köyünde 3.320 odadan 3.300'ü yıkılıyor, 200 kişi ölüyor. Bu ayrıntılar tek bir derlemeye dayandığı için temkinle okunmalı, ama hepsi aynı tabloyu çiziyor: merkez üssündeki köylerde ayakta neredeyse hiçbir şey kalmıyor.

İlk saatler

Ordu hızlı davranıyor. Parti tarihi yayınlarına göre depremden bir saat kadar sonra 20 binden fazla asker bölgeye doğru yola çıkıyor. Bunlardan biri, 63. Ordu'da haber subayı olarak çalışan ve yıllar sonra Dangshi Bolan (Parti Tarihi Panoraması) dergisinde anılarını yazan bir asker. Deprem günü kurtarma birlikleriyle birlikte merkez üssündeki Longyao ilçesine gidiyor.

Ertesi gün öğleden sonra, kurtarma yaptığı köyde bir haber alıyor: Başbakan Zhou Enlai bu akşam bölgeye geliyor. Asker, ilçe parti merkezinin bulunduğu yerleşkeye geri dönüyor.

Sarsılan odada toplantı

9 Mart akşamı saat 21.00 sularında askeri komutanlar ve eyalet yöneticileri, Zhou Enlai'yi ve Pekin Askerî Bölgesi komutan yardımcısı Zheng Weishan'ı Xingtai'deki Fengcun tren istasyonundan alıp Longyao'ya getiriyor. Toplantı ilçe parti sekreterinin odasında yapılıyor. Anıya göre Zhou siyah yün bir takım giymiş, şakakları ağarmış, bir kanepede oturup raporları dinliyor.

Toplantı sürerken bir artçı sarsıntı geliyor. Oda sallanıyor, kapılar gıcırdıyor, duvarlardaki sıva çatlayıp dökülüyor. Herkes Başbakan'a dışarı çıkmasını söylüyor. Zhou ise yanındakilere sakin olmalarını, binanın yeni olduğunu söylüyor; anıda aktarılan sözlerine göre bu bina çökerse halkın evlerinin hiçbiri ayakta kalamaz, o yüzden görüşmeye devam ediyorlar.

Gece boyunca hasar haritalar üzerinde inceleniyor. Kurtarma çalışması için on altı Çince karakterlik bir şiar belirleniyor: kendi gücüne dayan, azimle çalış, üretimi geliştir, yurdunu yeniden kur. Zhou ertesi gün en ağır hasar gören Baijiazhai komününe gitmeye karar veriyor. Toplantı 23.15'te bitiyor; Başbakan geceyi geçirmek için eyalet merkezi Shijiazhuang'a dönüyor.

Harman yerine inen helikopterler

10 Mart, saat 14.30. Hava soğuk ve rüzgârlı. Üç gümüş rengi helikopter Baijiazhai'nin harman yerine iniyor. Zhou şapkasız, yalnızca yün takımıyla iniyor; kalabalığın arasına girip insanlarla tek tek tokalaşıyor. Sonra yardım malzemesi gelen boş bir tahta sandığın üstüne çıkıp konuşuyor: köylülere felakete uğradıklarını, korktuklarını, büyük kayıp verdiklerini, parti merkezinin ve Başkan Mao'nun onu kendilerini görmeye gönderdiğini söylüyor.

Çin'in parti eğitim portalında yer alan anlatıma göre Zhou bu konuşmada köylülere Japonlara karşı savaşta da kayıp verdiklerini hatırlatıyor; o zaman ulusal düşmanla, şimdi ise "yerin altındaki düşmanla" mücadele ettiklerini söylüyor.

Ardından köyün içine yürüyor. Anıya göre bir barakanın önünde bir kadına evinden yaralanan olup olmadığını soruyor. Kadın kocasının yaralandığını, sağlık ekibinin baktığını ama onun yaşayacağından emin olmadığını söyleyip ağlıyor. Zhou ona burada iyileşmezse Xingtai'ye, orada da olmazsa Shijiazhuang'a götürüleceğini söylüyor, eğilip barakaya giriyor ve yaralı adamın yorganını düzeltiyor.

Köyün dışında bir çadırda yapılan toplantıda biri ona kaba bir toprak kâse içinde sıcak su getiriyor. Rüzgârdan kâseye toz giriyor; Başbakan suyu yine de içiyor ve temel ihtiyaçlar karşılandıktan sonra üretime hemen dönülmesi gerektiğini söylüyor.

22 Mart: ikinci büyük sarsıntı

Bölge daha toparlanamadan, 22 Mart öğleden sonra yer yeniden sallanıyor. Bu kez merkez üssü kuzeydoğuda, Ningjin ilçesinin güneydoğusunda. Çin kaynaklarına göre bu, dizinin en büyük depremi: 7,2. NOAA bu depremi 7,6, bilimsel bir çalışma ise moment büyüklüğüyle 6,8 olarak veriyor. NOAA kaydındaki saat Pekin saatiyle akşamüstü 16.19'a denk geliyor.

Bu deprem, zaten yıkılmış ya da çatlamış yapıların çoğunu da yerle bir ediyor. Kırılma, Shulu çukurluğunun kenarında, araştırmacılara göre tek bir fay yerine birbirine bağlı üç fayın birlikte hareketiyle oluşuyor.

Sahada çalışan sismologlar için ise 22 Mart bir ipucu bırakıyor. Lin Banghui ve ekibinin sonradan yayımladığı çalışmaya göre büyük depremden önce, 20 Mart'ta küçük sarsıntılar sıklaşıyor, 21 ve 22 Mart'ta ise belirgin biçimde azalıyor. Araştırmacılar bu düzene "yoğunlaşma, sessizlik, büyük deprem" adını veriyor.

Lin Banghui, depremin 50. yılında yazdığı makalede bu gözlemle 26 Mart'taki 6,2 büyüklüğündeki güçlü artçıyı önceden tahmin ettiklerini anlatıyor. 26 Mart'ta Shulu ilçesinin güneyinde bu deprem gerçekleşiyor; 29 Mart'ta Julu ilçesinin kuzeyinde 6,0 büyüklüğünde bir deprem daha oluyor. Böylece üç hafta içinde 6'nın üzerinde beş deprem yaşanıyor.

Başbakanın üçüncü gelişi

1 Nisan'da Zhou Enlai yeniden bölgede. Saat 10.00 sularında helikopteri Ningjin'deki Dongwang kasabasının yakınına iniyor. Yarısı yıkılmış bir duvarın üstüne çıkıp 10 binden fazla kişiye konuşuyor: kurtarma işinin önce kendi gücüne, sonra devlet yardımına dayanacağını, buğdayın yeşermeye başladığını, toprağın ekim beklediğini söylüyor. Ningjin parti sekreteri ise şöyle karşılık veriyor: "Ev yıkıldı ama irade yıkılmadı."

Gün, helikopterle bir köyden ötekine geçerek sürüyor. 11.20'de Shulu ilçesindeki Wangkou'da Zhou ev ev dolaşıyor ve yöneticilere barakaların havalandırılmasını, nemden korunmasını söylüyor. 12.30'da Ji ilçesindeki Matouli komününde, yeni evlerin depreme karşı nasıl yapılacağının hâlâ araştırıldığını, önce üretimin, sonra evlerin geleceğini anlatıyor.

13.00'te Julu ilçesindeki Hejiazhai'de binlerce kişi kuzeybatı rüzgârına karşı oturtulmuş. Zhou, ilçe sekreterine bu kadar kumlu rüzgârda insanların neden rüzgâra karşı oturduğunu soruyor; kürsüye bakmaları için böyle oturtulduklarını öğrenince bir kamyona çıkıp kalabalığı arkasını rüzgâra verecek şekilde döndürüyor. Burada bestekâr Li Jiefu'ya felaketzedeler için şarkı yazmasını istiyor. Li'nin sonradan yazdığı şarkı bölgede ve ülke genelinde yaygınlaşıyor.

Saat 15.00'te Ningjin'deki Gengzhuangqiao'da helikopterden iner inmez bir artçı sarsıntı geliyor ve yıkık duvarlar yeniden devriliyor. Zhou, bir kamyonun üstünden köylülere bu bölgenin depremin merkezi olduğunu söylüyor.

8.064 can

Çin'in resmî kayıtlarına göre deprem dizisi 8.064 kişinin ölümüne yol açıyor. Bu rakam NOAA kataloğunda da aynı. Yaralı sayısı Çin kaynaklarında 38.451 olarak geçiyor; bazı kaynaklar bu kişileri yaralı, bazıları sakat kalan olarak tanımlıyor. Bilim tarihçisi Fa-ti Fan ise 50 binden fazla yaralıdan söz ediyor.

Yıkım rakamlarında da dikkat gerekiyor. Çin kaynakları 5 milyon 80 binden fazla "jian" yani oda ya da bölme çöktüğünü yazıyor. İngilizce kaynaklarda bu rakam çoğu zaman "5 milyon ev" diye çevriliyor; oysa jian bir evin tek bir odası anlamına geliyor, ev sayısı bunun çok altında. Deprem Kuzey Çin'de 100'den fazla ilçe ve şehri etkiliyor, yaklaşık 5,5 milyon kişi felaketten etkileniyor.

Ülkenin dört bir yanından 100'den fazla kurumdan 37 bin kişi kurtarma ve yardım için bölgeye geliyor. Parti eğitim portalındaki bilgilere göre bireysel bağışlar 910 bin yuanı, gönderilen tahıl kuponları 198 bin kilogramı, kumaş bağışı 35 bin çi'yi (geleneksel Çin uzunluk ölçüsü) buluyor.

Bilim adamları çağrılıyor

Ziyaretlerin ardından Zhou Enlai bir grup bilim insanını Pekin'e çağırıyor. Bilim tarihçisi Fan'a göre bu toplantılarda belirleyici iki isim var: Çin'in jeomekaniğini kuran jeoloji bakanı Li Siguang ve jeofizikçi Weng Wenbo. İkisi de deprem tahminini güçlü biçimde savunuyor. Oysa o güne kadar Çinli bilim insanlarının çoğu, Batılı meslektaşları gibi, depremi önceden bilmenin bilimin sınırları dışında olduğunu düşünüyor.

Zhou'nun bu dönemde söylediği aktarılan bir söz, sonraki yıllarda sık sık anılıyor: eski Çin'de deprem felaketlerine dair çok sayıda kayıt korunduğunu, ama bu deneyimin yetersiz kaldığını söylüyor. Ondan yeni ve eski yöntemleri birlikte kullanan, geniş halk kitlelerine dayanan bir tahmin programı istiyor.

Lin Banghui'nin makalesinde aktarılan talimat da aynı yönde: deprem tahmini bilimin çözülmemiş zor bir sorunu, bilim insanları Xingtai'deki sahada araştırmayı sürdürmeli. Lin'in ekibi sonraki üç yıl boyunca deprem bölgesinde çalışmaya devam ediyor.

Neyi değiştirdi

Xingtai, Çin'de "toplu gözlem, toplu savunma" adı verilen deprem programının başlangıcı oluyor. Program, Kültür Devrimi'nin karmaşası içinde büyüyor. Köylüler kuyulardaki su seviyesini ve rengini izliyor, hayvanların davranışlarını not ediyor; okullarda, fabrikalarda gözlem grupları kuruluyor. Sornette ve meslektaşlarının çalışmasına göre program en parlak döneminde 35 bin amatör gruba ulaşıyor. Fan'a göre ülkedeki sismoloji istasyonu sayısı 1960'ların başındaki birkaç taneden 1970'lerin ortasında 250 civarına çıkıyor.

Devlet Sismoloji Bürosu kuruluyor; kuruluş yılı bazı kaynaklarda 1970, bazılarında 1971 olarak geçiyor. Li Siguang bu yapının tamamlandığını uzun süre göremiyor; 29 Nisan 1971'de ölüyor.

Program bir kez büyük bir başarı yaşıyor: 4 Şubat 1975'te Liaoning'deki Haicheng'de yoğun öncü sarsıntılar üzerine halk o akşam evlerinden çıkarılıyor ve 19.36'da gelen büyük deprem binaların çoğunu yıkmasına rağmen kayıp, beklenenin çok altında kalıyor. Bu, tarihte deprem öncesinde yapılan tek başarılı tahliye olarak anılıyor. Ama bir yıl sonra, Temmuz 1976'da Tangshan hiçbir öncü sarsıntı ve hiçbir uyarı olmadan vuruluyor; resmî rakamlara göre 240 binden fazla kişi ölüyor. Xingtai'de başlayan umut, Tangshan'da büyük ölçüde sönüyor.

Bugün

Xingtai bugün 2020 nüfus sayımına göre 7 milyondan fazla kişinin yaşadığı, dört merkez ilçe, iki ilçe düzeyinde şehir ve on iki ilçeden oluşan bir şehir. Longyao ve Ningjin'in düz tarlaları yine buğdayla kaplı; yüksek hızlı tren hattı bu köylerin yakınından geçiyor.

Deprem, Çin'de büyük ölçüde Zhou Enlai'nin ziyaretleri üzerinden hatırlanıyor. Ressam Zhou Sichong'un 1979'da yaptığı "Halk ve Başbakan" tablosu bu günleri konu alıyor. Bilim dünyası için ise Xingtai, depremi önceden bilme iddiasının hem başlangıcı hem de bugün hâlâ çözülmemiş sorunun ilk dersi.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 4359; 1966 Hebei depremleri)
• "Xingtai depreminin ertesi günü Başbakan Zhou bölgede", Dangshi Bolan, 2021 sayı 1 (The Paper / Fangzhi Hebei aktarımı, 7 Eylül 2021); 63. Ordu haber subayının anıları
• "Parti tarihinde bugün: 8 Mart", Minhang Bölgesi Siyasi Danışma Konferansı (The Paper, 8 Mart 2022)
• 12371.cn (Çin Komünist Partisi eğitim portalı), Xingtai depremi anlatımı, 19 Temmuz 2021
• Fa-ti Fan, "Collective Monitoring, Collective Defense: Science, Earthquakes, and Politics in Communist China", Science in Context
• Robert S. Yeats, Living with Earthquakes in the Pacific Northwest, "Have the Chinese Found the Way to Predict Earthquakes?" (LibreTexts)
• D. Sornette, E. Mearns, S. Wheatley (2020), Revisiting the predictability of the Haicheng and Tangshan earthquakes, arXiv:2002.00830
• Lin Banghui (2017), 1966 Xingtai Ms 6,2 güçlü artçısının "yoğunlaşma, sessizlik, büyük deprem" özelliğiyle başarılı tahmini, Seismic and Geomagnetic Observation and Research 38(1)
• Lin Banghui, Hu Xiaoxing, Zhou Ran (1990), The Dense-Quiet Characteristics of Small Shocks Before the Major Events of the 1966 Xingtai Earthquakes, Acta Seismologica Sinica 12(4)
• Xu Jie, Fang Zhongjing, Yang Lihua (1988), 1966 Xingtai Ms 7,2 depreminin tektonik arka planı ve deprem yapan fay, Seismology and Geology 10(4)
• Vikipedi (İngilizce ve Çince): 1966 Xingtai earthquakes, Xingtai, Cultural Revolution, Li Siguang, 1975 Haicheng earthquake (başlangıç kaynağı)