1695 Linfen Depremi: İmparator Kangxi'nin Gümüşle Saydığı Ölüler

18 Mayıs 1695 akşamı. Kuzey Çin'de, Fen Nehri vadisindeki eski Pingyang şehri, bugünkü Linfen. Çing hanedanının üçüncü imparatoru Kangxi'nin otuz dördüncü yılı. Günün son ışıkları sönerken yer gök gürültüsüne benzer bir sesle uğulduyor. Birkaç dakika içinde şehrin surları, yönetim binaları, tapınakları ve evleri çöküyor; köylerde lös toprağına oyulmuş mağara evler içindekilerle birlikte göçüyor. İmparator ise o sırada başka bir savaşa hazırlanıyor.

Depremden önce

Pingyang, Şansi eyaletinin güneyinde, iki dağ sırası arasında uzanan verimli Fen vadisinin merkezidir. Doğuda Taihang, batıda Lüliang dağları yükselir. Gelenek, efsanevi hükümdar Yao'nun başkentini burada arar; şehrin dışında ona adanmış büyük bir tapınak, Yao Tapınağı vardır. Şehir tuğla kaplı surlarla çevrilidir; dört kapısı, kapıların üzerinde ahşap kuleleri, doğusunda ise Doğu Kenti (Dongguan) denen ayrı bir surlu mahalle bulunur. Kentin ortasında, kuzey Wei döneminden beri birçok kez yıkılıp yeniden yapılmış Davul Kulesi yükselir.

Vadi aynı zamanda Şansi Rift Sistemi'nin içindedir: yerkabuğunun yavaşça açıldığı, iki yanı normal faylarla sınırlanmış uzun bir çöküntü. Burada yer yavaş hareket eder ama büyük depremler eksik olmaz. 1303'te, Moğol Yuan hanedanı döneminde, kuzeydeki Hongdong depremi bölgeyi yıkmıştır; kitabeler o depremin ölülerini 170 binden 270 bine uzanan sayılarla anar. Yao Tapınağı da o depremde tamamen çökmüş, yeniden yapılmıştır. 1556'da güneybatıdaki Şensi'de tarihin en ölümcül depremi yaşanmıştır. 1683'te kuzeyde Yuanping'de 7 büyüklüğünde bir deprem daha olur.

Köylerde insanların önemli bir kısmı, yumuşak lös yamaçlarına oyulmuş mağara evlerde (yaodong) yaşar. Bu evler kışın sıcak, yazın serindir; ama sarsıntıda tavanları tek parça hâlinde çöker.

1695'te İmparator Kangxi 41 yaşındadır. Batıda Cungar hanı Galdan'a karşı bizzat bir sefere çıkmaya hazırlanmakta, aynı zamanda Sarı Nehir ve Büyük Kanal'daki su işlerini denetlemek için üçüncü güney gezisini planlamaktadır.

Köpek saatinde gelen gürültü

Deprem, Kangxi'nin otuz dördüncü yılında, ay takviminin dördüncü ayının altıncı günü, "köpek saati" denen akşam saatlerinde gelir. Bugünkü takvimle 18 Mayıs 1695'tir; köpek saati akşam 7 ile 9 arasına düşer. Yakın köylerdeki tapınak kitabeleri ve tavan yazıları bu saati tek tek kaydeder. Linfen ilçe yıllığı, sarsıntıdan önce gök gürültüsüne benzer bir ses duyulduğunu yazar.

Bugünkü hesaplara göre depremin yüzey dalgası büyüklüğü 7,75 ile 8 arasındadır. NOAA'nın veritabanı 8 verir; Çin'in tarihî güçlü depremler kataloğu 7¾ olarak kaydeder. Merkez önce Linfen'in yaklaşık 9 kilometre güneyine, bugünkü Xiangfen ilçesindeki Zhangli köyü ile Dongkang köyü arasına konmuştur. 2018'de yayımlanan bir çalışma, eski şehrin Doğu Kenti'ndeki yıkımı esas alarak en ağır sarsıntının burada yaşandığını ve şiddetin Çin ölçeğinde X değil XI olduğunu savunur.

Kırılma yaklaşık 70 kilometre boyunca, kuzeybatı yönünde dik eğimli bir fay üzerinde, yatay ve sola doğru kayma ile ilerler. Araştırmacılar tek bir fayın en fazla 7 büyüklüğünde bir deprem üretebileceğini, bu yüzden Guojiazhuang başta olmak üzere birkaç fayın birlikte kırıldığını düşünür. 1695 depremi, Şansi rifti boyunca bugüne kadar yaşanmış son 7 ve üzeri büyüklükteki depremdir.

Doğu Kenti'nde tek oda kalmıyor

Pingyang'da yıkım bütün şehri kapsar. Dönemin yıllıklarına göre surlar, yönetim binaları, tapınaklar ve evler bir anda yere iner; şehirde ve çevresinde on binlerce kişi enkaz altında kalır, en çok ölü ise surların dışındaki Doğu Kenti'ndedir. Yakındaki Zhangli köyünün tapınağına düşülmüş bir not, Doğu Kenti'nin kapı kulesinden ve tapınaklarından "tek oda" kalmadığını yazar.

Valilik binası, garnizon ve tahıl idaresinin binaları, ambarlar, hapishane, okullar, Konfüçyüs tapınağı, anıt kapılar, kuleler çöker. Davul Kulesi yıkılır. Yao Tapınağı'nın surları ve duvarları parçalanır. Bir hesaba göre bölgede 40 binden fazla ev yıkılır.

Komşu Xiangling ilçesinin Xinjian köyünde depremin aynı yıl dikilen bir kitabesi, Pingyang'ın doğu suru çöktüğünü ve kadın erkek yirmi binden fazla kişinin öldüğünü, bazı evlerde ailenin tek bir üyesinin bile kurtulmadığını anlatır. Aynı kitabe, bu depremi Yuan dönemindeki 1303 depreminden biraz hafif, Ming dönemindekilerden biraz ağır bulur.

Köyler ve mağara evler

Köylerden gelen kayıtlar, yıkımın boyutunu hane hane gösterir. Linfen ilçesindeki Pozili köyünde, dört yıl önce yapılmış tapınaklar ve evlerin yarıdan fazlası çöker; 60'tan fazla kişi ölür. Dizhuang köyündeki Ma Wang tapınağının tavanına yazılan nota göre köy 180 hanedir ve enkaz altında 180'den fazla kişi can verir. Zhangli köyünde yalnızca birkaç düzine harap oda ayakta kalır; 167 kişi ölür, sağ kalanların neredeyse hepsi yaralıdır. Sığır, at, eşek, katır, koyun, köpek neredeyse hiç kalmamıştır. Ziyarete gelen akrabalar, köyde kimin evinin nerede olduğunu tanıyamaz.

Jinzhang köyünde bütün evler ve mağara evler göçer. Köyde anlatılan bir hikâyeye göre yalnızca bir ailenin yarı yeraltındaki, batıdan doğuya bakan tek bir mağara evi sağlam kalır.

Xiangling ilçesinde 7 binden fazla kişi ölür. Xinjian köyü nispeten hafif atlatır: yüzü aşkın oda yıkılır, yirmiden fazla kişi ölür. Beiliang köyündeki Lingguang Tapınağı'nda sutra kitaplığı ve revaklar çöker; yalnızca iki salon ayakta kalır, yüksek pagoda yarıya kadar yıkılır. Fushan ilçe merkezinde ilçe binası, Konfüçyüs tapınağı ve okul yıkılır; güney mahallesinden yalnızca kiremit yığınları kalır, şehrin güneybatı köşesi neredeyse bir hendeğe döner. Bir araştırmaya göre Fushan'da yaklaşık 2 bin kişi ölür. Hasar haberleri Şansi'nin dışında, Hıbey, Henan, Şandong, Şensi, Hubey, Kansu ve Ciangsu'dan da gelir; sekiz eyalette 120'yi aşkın ilçe etkilenir.

Ateş, kara su ve yarılan toprak

Dönemin şiirleri ve yazıları depremin ardından çıkan yangınları anlatır: "Gökyüzünü yakan ateş, yerden fışkıran kara su." Yangınlar yıkıntıların arasında yayılır ve ayakta kalanı da yakar. Yerden çıkan kara su, bugün sıvılaşma olarak bilinen olayın tanığıdır: sarsıntıyla basınç altında kalan yer altı suyu, kum ve çamurla birlikte yüzeye fışkırır.

Bu izler hâlâ topraktadır. Jeologlar 1980'den itibaren Linfen'in doğusundaki Dongputou, Dabao, Dayang ve Xihedi köylerinde lös katmanlarını kesen kum fışkırma kanalları bulur. Bir kanalın içinden çıkan Song ve Ming dönemine ait kiremit parçaları, bu izlerin 1695 depremine ait olduğunu gösterir. Lao Nehri'nin iki yakasında yaklaşık 11 kilometre boyunca birbirine karışmış heyelanlar uzanır; en yoğun yerde kilometrekareye 20 heyelan düşer.

Hongdong ve Linfen'de 21 köyün tarlalarını sulayan Tongli kanalı toprağın altında kalır; kanala bağlı tarlalar yıllarca kurak kalacaktır. Hongdong'daki Beiyang köyünün kitabesi, artçı sarsıntıların sonbahara kadar sürdüğünü, toprağın ancak o zaman sakinleştiğini yazar. Xinjian kitabesine göre sarsıntılar aylarca gece gündüz devam eder.

İmparatorun fermanları

Haber Pekin'e ulaştığında Kangxi'nin önünde Galdan seferi ve güney gezisi vardır. Buna rağmen deprem sonrası üç ay içinde dokuz ayrı ferman ve talimat yayımlar. Bir fermanında Pingyang depremi karşısında yüreğinin "gerçekten tedirgin" olduğunu söyler ve devlet işlerinde değişmesi gereken bir şey olup olmadığını sarayın dokuz üst düzey yöneticisine sordurur.

İlk iş, bir yardım heyeti kurmaktır. İmparator, Gelir Bakanı (Hubu Shangshu) Ma Qi'yi yardım bakanı olarak atar; yanına bakanlıktan Dengde'yi verir. İkisi Şansi valisi Gartu ile birlikte bölgeye gidip zararı yerinde inceleyecek ve yardımı bizzat dağıtacaktır. Dengde, Lucheng ve Lu'an'a da giderek hasar tespiti yapar.

Vali Gartu depremi zamanında bildirmiştir ama en ağır yıkılan bölgeye gidip yardım heyetini beklemeden eyalet merkezine geri döner. Kangxi'nin cevabı serttir: bir eyalet yöneticisinin halkla acıyı paylaşması gerekirken felaketi gözüyle görüp geri dönmesini görevi ihmal sayar ve Gartu'yu görevden alır.

Bir başka ferman güvenlik içindir. İmparator, yerel garnizon askerlerinin depremi bahane ederek yağma yapmasından endişe eder ve bölge komutanı Zhou Fuxing'in askerleriyle birlikte bölgeyi bizzat korumasını ister. Başkentte görev yapan Pingyanglı memurlara, görevlerini kaybetmeden ailelerini görmeye gitme izni verilir. Ağır suçlar dışındaki suçlular için af ilan edilir.

Gümüşle sayılan ölüler

Ölen her yetişkinin ailesine 2 liang (tael) gümüş, her çocuğun ailesine 0,75 liang verilir. 1683 depreminde yetişkin başına ödenen miktar 1,5 liang'dır; Kangxi bu kez artırır. Linfen ilçesinde yetişkinler için 36.212, çocuklar için 7.305 liang dağıtılır. Bu rakamlar araştırmacılara bir ölü sayımı da sunar: yalnız Linfen ilçesinde yaklaşık 18.106 yetişkin ve 9.740 çocuk, toplam 28 bine yakın ölü. Bu, ilçe nüfusunun yaklaşık yüzde 16'sı ve depremin bütün ölülerinin yüzde 53'üdür.

Kendi evini yapacak gücü olmayan her haneye 1 liang verilir; Linfen ilçesinde bunun için 14.218 liang harcanır. Pingyang'a bağlı 14 ilçe ile bir askerî birliğe toplam 126.900 liang yardım yapılır. Ma Qi'nin çağrısıyla eyaletin bütün memurları, şehirdeki yoksullara ev yapmak için 4.594 liang 7 qian bağışlar. Büyük sekreter (Da Xueshi) Isangga'nın önerisiyle Xi'an hazinesinden 200 bin liang ayrılır; Bayındırlık Bakanlığı'ndan Worun, surların, okulların, tapınakların, resmî binaların, ambarların ve hapishanelerin onarımını yönetir. Bu iş hem yapıları kaldırır hem de afetzedelere ekmek parası kazandırır. Yalnız Linfen ilçesinde bu kalemden 29.515 liang harcanır.

Pingyang'ın o yılki vergisi kaldırılır. Bir fermanla Şansi, Şensi, Ciangsu, Zhejiang, Jiangxi, Huguang ve Fujian'ın 1694'e kadar birikmiş vergi borçları da silinir.

Kaç kişi öldü

1695 depreminin ölü sayısı kaynağa göre değişir. NOAA'nın önemli depremler veritabanı 20 bin ölü verir; bu, Xinjian kitabesinin Pingyang için verdiği "yirmi binden fazla" sayısıyla örtüşür. Çin kaynakları, aralarında Linfen, Xiangling, Hongdong ve Fushan'ın bulunduğu 28 ilçelik ana afet bölgesinde 52.600'ü aşkın ölüden söz eder. Bir İngilizce bilimsel kaynak, 1875'te yapılan resmî bir çalışmanın yaklaşık 56.200 ölü verdiğini yazar.

Aynı kaynak bir de 176.365 sayısını, bir "Yuan dönemi" kitabesine dayandırarak aktarır. Bu mümkün değildir: Yuan hanedanı 1368'de sona ermiştir, 1695'teki bir depremi kaydedemez. Bu rakamın 1303 Hongdong depremine ait bir kayıtla karışmış olması muhtemeldir. Gümüş ödemelerinden hesaplanan Linfen ilçesindeki 28 bin ölü ise bugün en sağlam dayanağa sahip sayıdır; bölgenin tamamında 50 bini aşkın ölü, Çin kayıtlarının genel kabulüdür.

Yeniden kurulan Pingyang

Yardımın şehirdeki yüzü Pingyang valisi Wang Fu'dur. Kayıtlara göre ölülere tabut verdirir; tabut yetmeyince hasır, hasır da yetmeyince onlarca büyük ortak mezar kazdırır, kadınları ve erkekleri ayrı gömdürür ki hiçbir ceset açıkta kalmasın. Puzhou ve Hejin ambarlarından pirinç getirtip çorba kazanları kurdurur. Deprem sonrası şehirde baş gösteren yağmacılığa karşı gece gündüz devriye gezer, suçluları ağır cezalandırır.

Halkın bir kısmı da kendi aralarında yardımlaşır. Xianglinglı Qiao Yunlang kendi vakıf tarlasından yüzlerce dan tahıl dağıtır. Linfenli Shan Shifu herkesin açıkta yattığını görünce para verir, kıtlık yılında tahıl bağışlar.

Ölüm ve göç yüzünden şehrin bazı mahalleleri boşalmıştır. Wang Fu, ev yapana destek vereceğini, başka ilçelerden gelip boş arsalara yerleşenlerin de bu toprağı kalıcı olarak alacağını ilan eder. Kayıtlara göre çağrıya çok kişi koşar; şehrin ortasındaki kulenin güneyinde sıra sıra evler dizilir ve sokağa onun adı verilir: Wang Gong Sokağı.

Ekonomi yavaş toparlanır. Nüfus o kadar azalmıştır ki Linfen'in tuz tüccarları işi bırakır; iki yıl boyunca tuz ruhsatı satılamaz, 1698'de yeni tüccarlar bulunur. Tongli kanalı ancak 1701'de, Hongdong ilçe yöneticisi Xu Tang'ın kendi maaşından 164 liang ayırarak yeni bir yatak kazdırmasıyla yeniden akar. Davul Kulesi'nin yeniden yapımı 1703'te başlar ve 1710'da Pingyang valisi Liu Qi'nin yönetiminde tamamlanır. Yao Tapınağı'nın onarımı 14 yıl sürer.

Neyi değiştirdi

Kangxi'nin 61 yıllık saltanatında Çin'de 70'ten fazla yıkıcı deprem yaşanır. 1668 Tancheng, 1679 Pekin çevresi ve 1695 Linfen depremleri bunların en büyükleridir. Çinli tarihçiler, Pingyang için alınan önlemleri bu deneyimin olgunlaşmış hâli olarak görür: merkezden atanan bir yardım bakanı, görevini ihmal eden valinin görevden alınması, ölü başına sabit bir yardım, ev yapımı için nakit, vergi affı, yağmaya karşı askerî koruma ve yıkılanı yeniden yaparken halka iş veren onarım projeleri.

Deprem bilime de bir şey bıraktı. Tapınak tavanlarına düşülen notlar, köy kitabeleri, aile mezar taşları ve ilçe yıllıkları, üç yüz yıl sonra jeologların depremin şiddet haritasını köy köy çizmesini sağladı. Gümüş hesapları bile bir nüfus sayımı gibi okundu.

Bugün

Linfen bugün yaklaşık 4 milyon nüfuslu bir il; merkezi Yaodu ilçesi. 1710'da yeniden yapılan Davul Kulesi 1933 depreminde bir kez daha yıkıldı, yeniden yapıldı, 1948'de iç savaş sırasında söküldü ve 1984-1987 yılları arasında Ming üslubuyla bir kez daha inşa edildi. Yao Tapınağı'nın üç katlı Wufeng Köşkü ayakta. Doğu kentinin köylerinde, toprağın altında, 1695'in kum kanalları ve fay yarıkları hâlâ duruyor. 2025 Ocak'ında Yaodu'da 4,1 büyüklüğünde bir deprem, vadinin hâlâ hareket ettiğini hatırlattı.

Kaynaklar

• Yan Xiaobing, Zhou Yongsheng, Li Zihong, Guo Jin (2018). "1695 Linfen 7¾ büyüklüğündeki depremin kaynak yapısı üzerine çalışma" (Çince). Dizhen Dizhi (Seismology and Geology), 40(4), 883-902. Köy kitabeleri, tapınak yazıtları ve ilçe yıllıklarından derlenen tarihî kayıtlar.
• Wen Zhengye (2021). "Kangxi'nin deprem yardımı: Şansi Linfen depremi" (Çince). Sohu, 31 Mart 2021.
• Liu, M. ve diğ. (2014). "Intraplate Earthquakes in North China". Talwani, P. (ed.), Intraplate Earthquakes, Cambridge University Press, 5. bölüm.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1138 (Linfen, 1695).
• Vikipedi (İngilizce), 1695 Linfen earthquake ve 1303 Hongdong earthquake (başlangıç kaynağı).
• Vikipedi (Çince), Linfen Davul Kulesi, Linfen surları, Yao Tapınağı ve Linfen maddeleri.