1815 Shanxi Depremi: Pinglu'da Çöken Lös Mağaraları

Ekim 1815. Çing hanedanının Shanxi eyaletinin en güney ucu, Sarı Irmak'ın kıvrıldığı yer. Pinglu ilçesinde köylülerin çoğu, sarı löse oyulmuş mağara evlerde, yaodonglarda yaşıyor. 23 Ekim'de yer sarsılıyor. Toprak yarılıp kapanıyor, yarıklardan kara kumlu su fışkırıyor, yamaçlar köylerin üstüne iniyor. Yalnız Sarı Irmak kıyısındaki Maojin'de 8.677 kişi ölüyor. Bu deprem, 259 yıl önce aynı fay sisteminin batı ucunda yaşanan 1556 Shaanxi felaketinin küçük ama ölümcül bir yankısı.

Depremden önce

1815'te Çin'i Çing hanedanının altıncı imparatoru Jiaqing yönetir. Babası Qianlong'un tahtı bıraktığı 1796'dan beri tahttadır; deprem, saltanatının yirminci yılına denk gelir. Jiaqing'in yılları sakin geçmez. 1813'te Sekiz Trigram tarikatının isyanı Zhili, Shandong ve Henan'ı sarsmış, isyancılar Pekin'deki imparatorluk sarayına kadar girmiştir. İsyanın arkasında kuraklıklar, seller ve fırlayan buğday fiyatları vardır.

Depremin vuracağı yer, Shanxi'nin güneyindeki Hedong bölgesidir. Kuzeyde Fen Irmağı vadisi, ortada yaklaşık 160 kilometre uzunluğundaki Zhongtiao Dağları, güneyde Sarı Irmak uzanır. Pinglu ilçesi nehrin kuzey kıyısındadır; karşı yakada Henan eyaletinin Shanxian ve Lingbao ilçeleri bulunur. Pinglu'nun güneyindeki Maojin, Sarı Irmak'ın eski geçitlerinden biridir. Bölgede Yuncheng'in büyük tuz gölü vardır; bu gölün tuzu yüzyıllardır bölgenin zenginliğidir.

Bölgenin toprağı, rüzgârın binlerce yılda taşıdığı yumuşak sarı löstür. Taşın az olduğu bu yerde insanlar evlerini toprağa oyar. Yamaçlara açılan yaodonglar kışın sıcak, yazın serindir, yapımı ucuzdur. Henan'ın batısında yamaç bulunmayan yerlerde ise düz araziye büyük bir çukur kazılır, odalar bu çukurun duvarlarına açılır. Ama mağaranın tavanı da duvarı da aynı gevşek topraktır; sarsıntıda tek parça hâlinde içindekilerin üstüne iner.

Bu toprakların altında, Ordos bloğunun doğu ve güney kenarını çizen Shanxi rift sistemi vardır. Havzaları sınırlayan büyük normal faylar, 1303'te Hongdong'da, 1556'da Shaanxi'de, 1695'te Linfen'de yıkıcı depremler üretmiştir. 1556'da Sarı Irmak'ın batısında, Wei vadisinde çöken mağaralar, kayıtlara göre yüz binlerce insanın ölümüne yol açmıştır.

23 Ekim 1815

Deprem 23 Ekim 1815'te gelir. Okuduğumuz kaynaklar sarsıntının saatini vermez. Bugünkü kataloglar büyüklüğünü 6,75 ile 6,8 arasında hesaplar. Merkez üssü, Sarı Irmak'ın kuzeyinde, Pinglu ilçesindedir. En çok sarsılan yerlerde şiddet, Değiştirilmiş Mercalli ölçeğine göre IX, yani "yıkıcı" düzeyindedir.

Jeologlar depremi, Sanmenxia havzasındaki Sanmenxia-Lingbao Fayı'na bağlar. Bu bir normal faydır: kabuk gerildikçe fayın bir yakası ötekine göre aşağı kayar. Sarsıntı nehrin iki yakasını birden vurur; ağır hasar Shanxi'deki Xiezhou, Anyi, Yuxiang, Pinglu ve Ruicheng ile Henan'daki Shanxian ve Lingbao'da görülür.

Yarılan toprak, kara kumlu su

Yerel kayıtlar, sarsıntının toprakta bıraktığı izleri ayrıntısıyla yazar. Pinglu'da toprak bir anda yaklaşık 100 metre boyunca yarılır, sonra yeniden kapanır. Kapanırken yarıktan kara kumla karışık su fışkırır. Bu, bugün sıvılaşma denen olayın tarihî bir tarifidir: suya doygun kum tabakası sarsıntıyla akışkan hâle gelir ve yüzeye çıkar.

Nehir boyundaki dik lös yamaçlarında heyelanlar olur. Kayıtlara göre yarlar çöker ve dibinde yaşayanları öldürür. Yaodonglar zaten bu yarların yüzüne açılmıştır; yamacın düşmesi, köyün düşmesi demektir.

Çöken mağaralar

En ağır kayıp Pinglu'dadır. İlçede evlerin ve mağara konutların yüzde 30 ile 40'ı çöker. Şehir surları, ambarlar, hapishane ve devlet daireleri yıkılır. 120'den fazla köy zarar görür. Kayıtlar en çok etkilenen köylerin adlarını tek tek sayar: Xiniu, Xianiu, Wangjiagou, Yueji, Lingjiao.

Ölümlerin büyük kısmı tek bir yerde toplanır. Sarı Irmak kıyısındaki Maojin kasabasında 8.677 kişi ölür. Bu sayı, depremin toplam kaybının üçte ikisine yakındır. Kaynaklar bunun nedenini tek tek açıklamaz, ama tablo açıktır: nehrin dik lös yamaçlarına sıra sıra oyulmuş mağaralar, aynı anda çöken bir yamaç.

Bölgenin tamamında 20 binden fazla oda yıkılır; buna ek olarak 20 binden fazla mağara konutun içi göçer. Kayıtlar, bu yıkımı bölgenin iki yüz yıl içinde gördüğü en büyük felaket olarak tarif eder.

Nehrin iki yakası

Xiezhou'da ambarlar, hapishane, sınav salonu ve surlar yıkılır; pek çok ev ve tapınak çöker. Xiezhou'nun ölü sayısı iki kaynakta farklıdır: NOAA'nın Çin kataloğundan aktardığı kayıtta 944, İngilizce Vikipedi'de 844.

Anyi'de 105 köy zarar görür, 9.800'den fazla oda yıkılır; ölenler 290'ı aşar. Yuncheng'de devlet dairesinin ambar duvarları düşer. Tuz gölünün bulunduğu Yanchi'de 474 oda ve gölü çevreleyen 28 kilometrelik duvar çöker. Şehirde yüzü aşkın kişi ölür. Yuxiang'da surların mazgallarının beşte biri düşer; ilçedeki 97 köyün her birinde onlarca, yüzlerce, bazen binlerce oda yıkılır, 683 kişi ölür.

Ruicheng'de şehrin içi az hasar görür, ama köyler başka bir hikâye anlatır: 80 köy zarar görür, 1.600 kişi ölür.

Sarı Irmak'ın güney yakasında, Henan'da da tablo ağırdır. Shanxian'da surların bütün mazgalları düşer; tapınaklar, ambarlar, hapishane ve sınav salonu çöker. Kiremit damlı evler, saman örtülü kulübeler ve mağara konutlar dahil 15 binden fazla oda yıkılır, 1.340'tan fazla kişi ölür. Daha batıdaki Lingbao'da surların bir kısmı, tapınaklar ve ambarlar yıkılır; kasabada ve köylerde 14 binden fazla oda çöker, 390'dan fazla kişi ölür.

13 bin mi, 30 bin mi

NOAA'nın önemli depremler veritabanı, Çin kataloğuna dayanarak ölü sayısını 13 binin üzerinde verir ve hemen ardından not düşer: bazı kayıtlar 30 binden fazla ölüden söz eder. Çince Vikipedi de aralığı 13 ile 30 bin arasında gösterir.

Daha düşük rakam bile büyük olasılıkla eksiktir. Aynı kayıtta ilçe ilçe verilen ölü sayıları toplandığında, Xiezhou için düşük rakam alınsa bile 13.900'ü, yüksek rakam alınsa 14 bini aşar. Pinglu için ayrıca "birkaç bin" kurbandan söz edilir; bunun Maojin'i kapsayıp kapsamadığı belli değildir. 30 bin rakamının dayanağını gösteren bir belgeye ise okuduğumuz kaynaklarda rastlamadık. Bu yüzden en güvenli ifade şudur: deprem en az 13-14 bin kişiyi öldürmüştür, gerçek sayı daha yüksek olabilir.

Okuduğumuz kaynaklar, Çing yönetiminin depremden sonra bölgeye ne kadar yardım gönderdiğini, kimlerin görevlendirildiğini ve yeniden yapımın nasıl yürüdüğünü ayrıntılı vermez. Bu bölümü tahminle doldurmuyoruz.

1556'nın gölgesi

1815 depremi, kendisinden çok daha büyük bir felaketin bıraktığı gerilimle ilişkilendirilir. 2015'te Geophysical Journal International'da yayımlanan bir çalışma, Shanxi rift sisteminde 1303'ten bu yana yaşanan büyük depremlerin, birinin faya yüklediği gerilimin bir sonrakini tetiklemesiyle açıklanabileceğini öne sürer. Çalışmaya göre 1815 kırılmasını en çok etkileyen deprem, aradaki başka depremler değil, Sarı Irmak'ın batısındaki 1556 Shaanxi depremidir.

İki depremin büyüklüğü çok farklıdır: 1556'nınki 8'in üzerinde hesaplanır, 1815'inki 7'nin altındadır. Ama ikisinde de öldüren aynı şeydir: löse oyulmuş mağaralar. 1556'da Wei vadisinde yaşanan, 259 yıl sonra daha küçük ölçekte Sarı Irmak'ın kıvrımında tekrarlanır.

Neyi değiştirdi

1815 depremi, Çin'in tarihî deprem kataloglarında yerel kayıtlardan derlenmiş ayrıntılı tarifleriyle yer alır: ilçe ilçe yıkılan oda sayıları, ölenler, adı geçen köyler, yarılan toprak. Bu kayıtlar sayesinde bugünkü bilim insanları büyüklüğü ve şiddeti hesaplayabilir, depremi bir faya bağlayabilir ve bölgenin deprem tehlikesini değerlendirirken kullanabilir.

Deprem ayrıca yaodongların zayıflığını bir kez daha gösterdi. Aynı ders, çok sonra da tekrarlanacaktı: Ningxia'da yapılan gözlemlere göre yaodongların depremde çökme olasılığı, sıradan evlerinkinin üç katıdır. Toprağın türüne ve mağaranın yerine göre sonuç değişir, ama yamaç dibindeki gevşek lös her zaman risklidir.

Bugün

Pinglu bugün Yuncheng şehrine bağlı, yaklaşık 200 bin nüfuslu bir ilçedir; elma, şeftali, kayısı ve hurma üretir. Karşı kıyıdaki Sanmenxia ile birlikte tek bir kent alanının parçası sayılır. Maojin'deki eski nehir geçidi ziyaretçilere açık bir yerdir. 1815'te 1.340'tan fazla kişinin öldüğü Shanxian, bugün Sanmenxia'nın Shanzhou ilçesidir; bölgede toprağa kazılmış çukur avlulu evler bugün de görülebilir.

2000'lerin başında kuzey Çin'de 30 ile 40 milyon kişinin hâlâ yaodonglarda yaşadığı tahmin ediliyordu; kentleşmeyle bu sayı hızla düşüyor. Mart 2016'da Yuncheng yakınındaki bir depremden sonra Çin basını, merkez üssünün 50 kilometre çevresinde kaydedilen en büyük depremin 1815 Pinglu depremi olduğunu hatırlattı. Fay hâlâ oradadır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 1619 (Çin tarihî deprem kataloğundan aktarılan ilçe ilçe hasar kayıtları)
• Li, B., Sørensen, M. B. ve Atakan, K. (2015). Coulomb stress evolution in the Shanxi rift system, North China, since 1303. Geophysical Journal International, 203(3).
• Vikipedi (İngilizce), 1815 Pinglu earthquake, Shanxi Rift System, Yaodong, Jiaqing Emperor, Eight Trigrams uprising of 1813, Zhongtiao Mountains, Pinglu County, Sanmenxia, Shanzhou (başlangıç kaynakları)
• Vikipedi (Çince), Çin anakarası depremleri listesi
• Sina haber, 12 Mart 2016, Shanxi Yuncheng depremi haberi (1815 depreminin bölgedeki yeri)