1960 Valdivia Depremi Ölçülmüş En Büyük Deprem Oldu

22 Mayıs 1960, Pazar. Saat 15:11. Güney Şili'de Valdivia şehri, bir gün önceki depremin korkusuyla tedirgin. Az önce, çeyrek saat önce, bir sarsıntı daha olmuş. Şimdi yer yeniden sallanmaya başlıyor ve bu kez on dakika boyunca durmuyor. Bu, insanlığın aletlerle ölçtüğü en büyük deprem olacak. Dalgaları, okyanusun öbür ucunda Hawaii'yi ve Japonya'yı vuracak.

Depremden önce

Valdivia, Calle-Calle ve Valdivia nehirlerinin kıyısında kurulmuş, ahşap evleri, limanı ve 1909 büyük yangınından sonra yapılmış betonarme binalarıyla güney Şili'nin önemli şehirlerinden biridir. Ama bölge uzun süredir ekonomik gerileme içindedir; demiryollarının ve Panama Kanalı'nın açılmasıyla ticaret yolları değişmiştir.

Şili, Nazca levhasının Güney Amerika levhasının altına daldığı Peru-Şili Çukuru'nun kıyısındadır; dünyanın en aktif deprem bölgelerinden biridir.

Öncü depremler

21 Mayıs sabahı saat 06:02'de, Concepción yakınlarında 8,1 büyüklüğünde bir deprem olur. Lota'nın kömür madencileri, daha yüksek ücret talebiyle Concepción'a yürüyüş hâlindedir; deprem bu yürüyüşü fiilen sona erdirir. Ancud'da insanlar korkuyla teknelere sığınır.

22 Mayıs'ta güneye doğru ilerleyen iki deprem daha gelir: sabah 06:32'de 7,1, öğleden sonra 14:55'te 7,8 büyüklüğünde. İnsanlar evlerinden çıkmış, açıkta beklemektedir.

15:11

On beş dakika sonra, saat 15:11'de, Lumaco yakınlarında asıl deprem başlar. Büyüklüğü 9,4 ile 9,6 arasında hesaplanır; aletle ölçülmüş en güçlü depremdir. Sarsıntı yaklaşık on dakika sürer. Fay, 800 kilometre boyunca kırılır.

Valdivia'da evlerin yaklaşık yüzde 40'ı yıkılır, 20 bin kişi evsiz kalır. En çok, modern deprem mühendisliği uygulanmadan yapılmış beton binalar çöker; ana meydanın çevresindeki binaların çoğu yıkılır. Geleneksel ahşap evler daha iyi dayanır. Zemin çöker; şehrin bazı kesimlerini nehirler basar. Elektrik ve su sistemleri tamamen yok olur. Şili'nin en yağışlı bölgelerinden birinde, içme suyu bulmak büyük bir sorun hâline gelir.

Dalgalar

Valdivia'nın limanı Corral'da su önce dört metre yükselir, sonra çekilir. Saat 16:20'de sekiz metrelik, on dakika sonra on metrelik dalgalar Concepción ile Chiloé arasındaki kıyıyı vurur. Bazı yerlerde dalgalar 25 metreye ulaşır.

Corral'da yük yükleyen Canelo gemisi, nehir ağzında dalgalarla saatlerce ileri geri sürüklenir ve sonunda batar; gemideki iki kişi ölür. Corral Bajo mahallesi tamamen silinir. Mehuín'de 150 balıkçı teknesi kaybolur. Queule kasabasının refah dönemi o gün sona erer.

Queule'den yola çıkan La Milagrosa adlı yelkenli, dört gün boyunca dalgalar ve akıntılarla boğuşur. Mürettebat Corral açıklarında, denize sürüklenmiş iki teknede baygın hâldeki altı çocuğu bulur ve kurtarır.

Okyanusun öbür yanı

Ana tsunami, saatte yüzlerce kilometre hızla Pasifik'i geçer. Yaklaşık 15 saat sonra Hawaii'deki Hilo'yu vurur; 10 metreyi aşan dalgalar şehrin kıyı bölgesini yıkar ve 61 kişiyi öldürür. Yaklaşık bir gün sonra Japonya'nın kuzeydoğusundaki Sanriku kıyılarına ulaşır ve orada da can alır. Dalgalar Filipinler'e, Yeni Zelanda'ya, Avustralya'ya ve Aleut adalarına kadar uzanır.

Volkan

24 Mayıs'ta, ana depremden 38 saat sonra, And Dağları'ndaki Cordón Caulle volkanı patlar. Patlama iki ay sürer. Bölge çok seyrek nüfuslu olduğu ve önceden tahliye yapıldığı için volkan yüzünden kimse ölmez.

Riñihuazo

Depremin tetiklediği heyelanlar, Riñihue Gölü'nün çıkışını, San Pedro Nehri'ni tıkar. Gölün suyu hızla yükselmeye başlar. Toprak set yıkılırsa, yüz milyonlarca metreküp su, beş saatten kısa sürede nehir boyundaki kasabaları ve Valdivia'yı basacaktır. Etkilenecek bölgede yaklaşık 100 bin kişi yaşamaktadır. Valdivia'nın boşaltılması için planlar yapılır; pek çok kişi şehri terk eder.

Devlet elektrik şirketi ENDESA'nın mühendisi Raúl Sáez'in yönetiminde, askerî birlikler ve yüzlerce işçi gölü kontrol altına almak için çalışmaya başlar. 27 buldozer getirilir, ama çamurda ilerleyemezler; setler küreklerle kazılır. Göller zincirinin diğer göllerinin çıkışları da geçici olarak kapatılır ki Riñihue'ye daha fazla su akmasın.

23 Haziran'a gelindiğinde ana setin yüksekliği 24 metreden 15 metreye indirilmiştir. Milyarlarca metreküp su, kontrollü biçimde, yavaş yavaş gölden boşalır. Valdivia kurtulur. Şililer bu destansı çalışmayı "Riñihuazo" diye anar.

Kayıp

Ölü sayısı kesin olarak bilinmez; tahminler bin ile 6 bin arasında değişir. Bölgenin seyrek nüfusu ve depreme dayanıklı yapı uygulamaları, bu büyüklükteki bir depreme göre ölü sayısının görece düşük kalmasını sağlar. Toplam zarar 400 ile 800 milyon dolar arasında tahmin edilir.

Valdivia'nın yanı sıra Puerto Octay, Puerto Montt'un Angelmó kıyısı, Lebu kömür kasabası ve kıyıdaki köyler ağır hasar görür. Tsunami kıyı çiftliklerini, ahırları ve hayvanları süpürür.

Yardım ve yeniden yapılanma

ABD, Valdivia'da hızla bir sahra hastanesi kurar; Valdivia'nın ilk jeoloji haritası da ABD'nin desteğiyle çıkarılır. Meksika, şehre bir okul yaptırır: Escuela México. Almanya ve Danimarka, bölgenin süt sektörünü canlandırmak için Güney Şili Üniversitesi'nde bir süt teknoloji merkezi kurulmasına yardım eder.

Cumhurbaşkanı Jorge Alessandri'nin hükümeti, yeniden yapımı yönetmek için bir planlama ve yeniden yapım komitesi kurar; Ekonomi Bakanlığı "Ekonomi ve Yeniden Yapım Bakanlığı" olur. Ulusal bir afet planı hazırlanır, olağanüstü durumlarda cumhurbaşkanının yetkileri genişletilir. Afetlerde iletişimi güçlendirmek için devlet telekomünikasyon şirketi ENTEL kurulur.

Valdivia'nın merkezinde yıkılan binaların bazılarının yeri, 1990'lara ve 2000'lere kadar boş kalır.

Neyi değiştirdi

Valdivia depremi, Şili'de afet yönetiminin kurumsallaşmasını başlattı; deprem sonrası kurulan yapı, sonradan ülkenin ulusal acil durum ofisi ONEMI'ye dönüştü. Deprem, Pasifik çapında tsunami uyarı sistemlerinin geliştirilmesine de güçlü bir itki verdi: Hilo ve Japonya'daki ölümler, uzak bir depremin dalgalarının bile ne kadar ölümcül olabileceğini gösterdi.

Bugün

Valdivia'nın kuzeyinde, deprem sırasında yaklaşık iki metre çöken ve suyla kaplanan tarlalar bugün sulak alan; 1981'de kurulan Carlos Anwandter Doğa Koruma Alanı'nda kara boyunlu kuğular yaşıyor. Valdivia Nehri'nin ağzında Canelo'nun kalıntıları yıllarca görüldü. Şehir, ahşap evleri ve nehir kıyısıyla güney Şili'nin canlı bir üniversite şehri.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Veritabanı
• USGS, 1960 Valdivia (Chile) earthquake
• Pacific Tsunami Museum (Hilo), 1960 Şili tsunamisi
• Vikipedi (İngilizce), 1960 Valdivia earthquake (başlangıç kaynağı)