2010 Şili Depreminde Dalga Uyarısız Geldi, Martina'nın Gongu Çaldı

27 Şubat 2010, Cumartesi. Saat 03:34. Şili'nin orta kesiminde yaz tatilinin son haftası. Kıyı kasabalarında kamp yapanlar, Constitución'da nehrin ortasındaki adada bir yaz şenliğinin ardından uyuyan aileler var. Üç dakika süren sarsıntı, ülkenin üçte ikisini sallayacak. Ardından gelen dalgalar için uyarı ise hiç gelmeyecek.

Depremden önce

Şili, Nazca levhasının Güney Amerika levhasının altına yılda 8 santimetre daldığı kıyıdadır. 1960'ta ölçülmüş en büyük deprem burada, Valdivia'da olmuştur. Ülke deprem yönetmelikleriyle ve deprem kültürüyle tanınır. Maule bölgesinin kıyısında ise 1835'ten beri büyük bir kırılma olmamıştır; bilim insanları bu bölgeyi "sismik boşluk" olarak izlemektedir.

Devlet Başkanı Michelle Bachelet, görev süresinin son iki haftasındadır; 11 Mart'ta görevi Sebastián Piñera'ya devredecektir.

03:34

Saat 03:34'te, Maule bölgesinin kıyısı açıklarında, Pelluhue yakınlarında 8,8 büyüklüğünde deprem başlar. Fay 700 kilometreden uzun bir bölümde kırılır, yaklaşık 10 metre kayar. Sarsıntı yaklaşık üç dakika sürer ve ülke nüfusunun yaklaşık yüzde 80'inin yaşadığı altı bölgede hissedilir. Kaydedilmiş en güçlü depremlerden biridir.

Deprem, Concepción'u yaklaşık üç metre batıya, başkent Santiago'yu 28 santimetre kaydırır. Ülke nüfusunun yüzde 93'ü elektriksiz kalır. Concepción'da yeni yapılmış 15 katlı Alto Río apartmanı yan yatarak devrilir. Talca, Curicó ve Maule'nin kasabalarında kerpiç evler çöker.

Dalgalar

Yaklaşık 30 dakika sonra ilk dalgalar kıyıya ulaşır. En ağır yıkım Constitución'dadır; dalgalar 24 metreye kadar yükselir. Maule Nehri'nin ağzındaki Orrego adasında, yaz şenliğinden sonra kamp yapanlar dalgalara yakalanır. Constitución'da yaklaşık 350 kişi hayatını kaybeder. Talcahuano'da balıkçı tekneleri ve gemiler kasabanın içine sürüklenir. Dichato, Pelluhue, Iloca gibi kıyı kasabaları büyük ölçüde yıkılır.

Şili Deniz Kuvvetleri'nin Hidrografi ve Oşinografi Servisi (SHOA), depremden sonra açık bir tsunami uyarısı yapmaz. Ulusal Acil Durum Ofisi ONEMI ile iletişim kopuktur. Sonradan Savunma Bakanı Francisco Vidal, donanmanın hemen uyarı vermemekle hata yaptığını kabul eder. SHOA'nın başındaki Mariano Rojas Bustos görevden alınır. Bazı liman başkanlarının kendi verdiği alarmlar ise hayat kurtarır.

Martina'nın gongu

Kıyıdan yaklaşık 670 kilometre açıktaki Juan Fernández adalarında, Robinson Crusoe adasının San Juan Bautista köyünde 12 yaşındaki Martina Maturana, Valparaíso'daki büyükbabasından depremi öğrenir. Köyün meydanına koşar ve köyün acil durum alarmı olan gongu çalmaya başlar.

Gongun sesiyle uyanan köylüler başka çanları çalar ve tepelere koşar. Birkaç dakika sonra dev bir dalga köyün büyük kısmını yıkar. Adada dört kişi ölür, on bir kişi kaybolur; ama yüzlerce kişi Martina'nın uyarısıyla kurtulur. Hikâyesi yıllar sonra UNESCO'nun desteklediği "Kız ve Tsunami" adlı bir animasyon filmine konu olur.

Concepción

Deprem merkezine yakın en büyük şehir Concepción'da iletişim kesilmiş, elektrik ve su yoktur. 28 Şubat'ta süpermarketler yağmalanmaya başlar; yalnızca yiyecek değil, elektronik eşyalar da çalınır. Bir süpermarket ateşe verilir. Hükümet önce askeri sokaklara çıkarmakta tereddüt eder; diktatörlük yıllarını hatırlatmamak ister. Durum kontrolden çıkınca bölgeye asker gönderilir, sokağa çıkma yasağı ilan edilir.

Komşu liman kenti Talcahuano'da halk günlerce kendi başının çaresine bakar. Mahalle sakinleri kendi nöbet gruplarını kurar.

Devletin yanıtı

Bachelet, depremden dört saat sonra, ölü sayısı henüz düşükken yaptığı basın toplantısında Şili'nin şimdilik uluslararası yardıma ihtiyacı olmadığını söyler. Ama yaklaşık iki milyon kişi etkilenmiştir. Ülkenin dört bir yanında insanlar artçılardan korkarak çadırlarda, parklarda, sokaklarda uyur.

Bachelet, en çok etkilenen bölgelerde felaket durumu ilan eder ve askerleri görevlendirir. Hükümet büyük süpermarket zincirleriyle anlaşarak temel gıdaların depremzedelere ücretsiz dağıtılmasını sağlar. 4 Mart'ta Bachelet, Şili'nin yeniden yapım için uluslararası kredilere ve üç dört yıla ihtiyacı olduğunu açıklar.

11 Mart'ta, yeni Devlet Başkanı Sebastián Piñera yemin ederken Kongre binası güçlü bir artçı depremle sallanır.

Kayıp

Depremde ve tsunamide 525 kişi hayatını kaybeder, 25 kişi kaybolur. Yaklaşık 370 bin konut hasar görür. Ekonomik zarar 15 ile 30 milyar dolar arasında tahmin edilir. Deprem, Şili'yi 1960 Valdivia depreminden bu yana vuran en güçlü depremdir.

Bu büyüklükte bir depremin ölü sayısının görece düşük kalması, Şili'nin sıkı yapı kurallarına ve deprem kültürüne bağlanır. Ölenlerin önemli bir kısmı, uyarı verilmeyen tsunamide hayatını kaybetmiştir.

Yeniden yapılanma

Piñera hükümeti kapsamlı bir yeniden yapım planı başlatır. Constitución, Dichato ve diğer kıyı kasabalarında yeni yapılaşma tsunami riskine göre yeniden planlanır; kıyıda tampon ormanlar ve parklar, yüksek yerlere tahliye yolları yapılır.

Neyi değiştirdi

27F, Şili'de tsunami uyarı sisteminin baştan düzenlenmesine yol açtı. SHOA'nın ve ONEMI'nin uyarı süreçleri yeniden yazıldı; kıyı kasabalarına sirenler ve tahliye tabelaları yerleştirildi; deprem sonrası kıyıdan uzaklaşma kuralı halka yeniden öğretildi. ONEMI, 2021'de Ulusal Afet Önleme ve Müdahale Servisi'ne (SENAPRED) dönüştürüldü.

Bugün

Constitución'un kıyısı ve Orrego adası yeniden düzenlendi. Robinson Crusoe adasındaki köy yeniden kuruldu. Martina Maturana'nın gongu, Şili'de afet eğitiminde anlatılan bir hikâye oldu.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Veritabanı
• USGS, M 8.8 – Offshore Bio-Bio, Chile, 27 February 2010
• El Universo, "Niña de 12 años alertó del tsunami en isla chilena" (1 Mart 2010)
• UNDRR, "The Girl and The Tsunami" animasyon belgeseli tanıtımı
• Vikipedi (İngilizce), 2010 Chile earthquake (başlangıç kaynağı)