1925 Kita-Tajima Depremi: Öğle Ateşinde Yanan Kaplıca Kasabası

23 Mayıs 1925, cumartesi, saat 11'i biraz geçiyor. Japonya'nın Japon Denizi kıyısında, Hyogo ilinin kuzeyindeki Tajima bölgesinde mutfaklarda öğle yemeği için ateş yakılıyor. Kinosaki kaplıca kasabasında misafirler hamamlarda, hancı kadınlar ahşap hanların alt katlarında. Yer önce yana, sonra aşağı yukarı sallanıyor. Evler çöküyor, ocaklardaki ateş yıkıntıya karışıyor. Ertesi sabaha kadar yanan Kinosaki, sonraki on yılda kendini yeniden kuracak; bugün tanınan ahşap kaplıca kasabası bu yangının küllerinden çıkıyor.

Irmağın ağzında iki kasaba

Tajima'nın kuzeyi, Maruyama Irmağı'nın denize döküldüğü bir ovadır. Üç yanı dağlarla, kuzeyi denizle çevrilidir; kaynaklar bölgeyi o yıllar için "kara içinde bir ada" gibi tarif eder. Ovanın merkezi Toyooka kasabasıdır. Irmağın ağzına yakın, Ōtani Deresi'nin iki yakasında ise Kinosaki kurulmuştur.

Kinosaki, Japonya'nın en eski kaplıca kasabalarından biridir. Yerel efsaneye göre şifalı su 7. yüzyılda yarasını sıcak suda iyileştiren bir leylek sayesinde bulunmuş, 720 yılında Dōchi adlı bir Budist rahibin duasıyla kaynamaya başlamıştır. Edo döneminin kaplıca sıralamalarında üst sıralarda yer alır. Hanlarda kendi banyosu yoktur; misafirler kasabaya dağılmış ortak hamamlara, "dış hamamlara" gider. 1925'te bu hamamlardan altısı ayaktadır. Yazar Shiga Naoya 1913'te burada üç hafta kalmış, kasabayı ünlü bir öyküsüne konu etmiştir.

Evlerin ve hanların neredeyse hepsi ahşaptır. Kar ve sel sık görüldüğü için iki katlı yapı yaygındır. Toyooka'nın ve Kinosaki'nin altındaki toprak, ırmağın taşıdığı yumuşak alüvyondur. Bölgede büyük deprem beklenmez. Toyooka belediyesinin sergi metinleri, halkın Tajima'da büyük deprem olmayacağına inanarak yaşadığını yazar. İki yıl önce, 1923'te, Tokyo ve çevresi Büyük Kanto depremiyle yıkılmıştır; kaynaklara göre ülkede "deprem Kanto'da olur" diye bir kanı yerleşmiştir.

Cumartesi, 11.09

Japonya Meteoroloji Ajansı depremin saatini 11.09 olarak verir; Toyooka'nın kayıtları 11.09.57'ye kadar ayrıntı verir. Büyüklüğü bugün 6,8 olarak kabul edilir. Dönemin hesapları 7'den söz eder. Merkez üssü Maruyama Irmağı'nın ağzına yakındır. Derinliği için kaynaklar farklı rakamlar verir: Meteoroloji Ajansı çok sığ bir deprem olarak kaydeder, Toyooka'nın eski kayıtları 50 kilometre civarından söz eder. Toyooka gözlem istasyonu, o zamanki ölçeğin en yüksek derecesi olan 6. şiddeti kaydeder. Sarsıntı Kobe'de, Kyoto'da, Shiga'da, Okayama ve Tottori'de de hissedilir.

Anlatılanlara göre sarsıntıdan hemen önce ırmağın ağzından, deniz tarafından, top atışına benzeyen kesik kesik sesler gelir. Toyooka'da yer 16 saniye içinde dört kez dalgalanır. Önce yatay bir sallantı, ardından aşağı yukarı sert bir sarsıntı gelir. Ahşap evler ilk darbede yığılır, kiremit ve toz sokaklara saçılır.

Yumuşak zemin üzerindeki evlerin yüzde 40'tan fazlası çöker. Irmak ağzına yakın yerlerde zemin 15 ila 30 santimetre çöker; sonraki günlerde yüksek gelgitte deniz suyu yollara kadar gelir. Kinosaki tren istasyonunun binası yıkılır. Yakındaki Genbudō'nun ünlü bazalt sütunlarından büyük parçalar kopup mağaranın ağzını kapatır.

Öğle ateşi

Saat öğle yemeği saatidir. Evlerin ve hanların mutfaklarında ocaklar yanmaktadır. Çöken binaların altında kalan ateş birkaç noktada birden alev alır. Toyooka'da istasyon önündeki ve Nagai'deki yangınlar söndürülür, ama diğerleri kuzey rüzgârıyla büyür.

Kinosaki'de söndürme hiç yapılamaz. Çöken evler dar sokakları kapatmıştır; yangın hortumlarının ve kovaların geçeceği yer kalmamıştır. Kasabanın kayıtları, evin altında sıkışıp yanarak ölenleri ve kaçtıkları ormanlık yamaca sıçrayan ateşte ölenleri anlatır. Kaplıca semti Yushima neredeyse tamamen yanar.

Deprem anında misafirlerin çoğu hamamdadır. Dönemin resmî kaydı olan Hokutan Shinsai-shi'ye göre altı hamamda büyük panik çıkar; yalnızca ikisindeki insanlar dışarı kaçabilir, diğerleri çöker ve hamamda yanarak ölen misafir çoktur. Jizō-yu'nun bir parçası dışında bütün hamamlar yıkılır ve yanar. Aynı kayıt, kırılmış havuzlardan yükselmeye devam eden buharı anlatır.

Kinosaki gece boyunca yanar. Ertesi sabaha, 24 Mayıs'ın ilk saatlerine kadar kasabada yanacak bir şey kalmaz. 702 haneden 548'i yanmış, gerisinin çoğu yıkılmış ya da hasar görmüştür; hanelerin yüzde 91'i zarar görür. Yangından sonra çekilen fotoğraflarda bir buz deposunun yıkıntısında hâlâ tüten buz yığınları, iz bırakmadan yok olan bir bankanın arsası görülür.

Kinosaki'nin kadınları

Kinosaki'de 272 kişi ölür; kasaba nüfusunun yüzde 8'i. Ölenlerin yüzde 72'si kadındır. Toyooka belediyesinin hazırladığı sergi, kurbanların çoğunun hanların alt katındaki mutfaklarda öğle yemeği hazırlayan kadınlar olduğunu yazar. Kimi çöken evin altında hemen ölür, kimi kirişin altında sıkışmış hâlde kalır ve sonra gelen ateşte can verir. Yerelde bugün de söylenen bir söz vardır: Bu felaketin en büyük kurbanı Kinosaki'nin kadınlarıdır.

Hafif yaralananlar ve hafif bir şeyin altında kalanlar, kurtulanların yardımıyla ateşten kaçabilir. Ama Kobe Shimbun gazetesinin derlediği "Kinosaki Monogatari" (Kinosaki Hikâyesi) kitabında aktarılan anlatılar, iki ayağı kirişin altında kalan birinin acıdan "beni öldür" diye yalvardığını, sonunda alevler yaklaşınca geride bırakıldığını anlatır. Kitap bu tür sahnelerin o gün nadir olmadığını yazar.

Kinosaki'deki ölü sayısı kaynaklara göre değişir. Belediye kayıtları ve Japonca kaynaklar 272 der. Japon hükümetinin afet yönetimi bülteni ve kasabanın turizm sitesi, kasaba halkı ile misafirleri birlikte sayarak 283 rakamını verir.

Tai: önce ateş

Merkez üssüne en yakın yerlerden biri, Minato köyüne bağlı küçük balıkçı yerleşimi Tai'dir. Burada sarsıntı daha da serttir: 83 evden 82'si çöker, çevredeki dağlarda yarıklar açılır. On kadar yerden duman yükselir.

Tai halkı bu noktada bir karar verir: önce yangını söndürür, kurtarmaya sonra geçer. Ateş yayılmaz. Söndürme bittikten sonra yıkılmış evlerden 58 kişi canlı çıkarılır. Yaklaşık 440 kişilik köyde 7 kişi ölür. Toyooka belediyesinin hesabına göre bu, nüfusun yüzde 1,6'sıdır; Kinosaki'de oran yüzde 7,65'tir. Kobe Shimbun 2025'teki yazısında köylülerin bu kararı daha önce yaşadıkları yangınlardan öğrendiklerini yazar.

Depremden sonra fayları incelemeye gelen deprem bilimci Imamura Akitsune, Tai halkının davranışını "deprem ülkesi Japonya'da örnek bir davranış" diye över. Imamura, 1905'te Tokyo için büyük deprem ve yangın uyarısı yaptığı için alay edilmiş, Kanto depreminden sonra haklı çıkmış bir bilim insanıdır. Tai'de 1940'ta bir deprem anıtı dikilir. Yangın olmadığı için köyün deprem belgeleri de kaybolmaz.

Yardım bir gün sürer

Haber hızlı yayılır. Toyooka posta müdürü sarsıntıdan iki dakika sonra Osaka'ya "Az önce deprem oldu, çok sayıda ev yıkıldı" anlamında bir telgraf çeker. Dumanlar daha yükselirken gazetelerin uçakları bölgenin üzerinde uçar; haber kısa sürede yurt dışına da ulaşır.

Ama yardımın gelmesi zordur. Yollar ve demiryolu kopmuştur; çevre kasabaların itfaiyelerinin ve ordu ile donanmanın kurtarma ekiplerinin gelmesi tam bir gün sürer. Fukuchiyama alayından bir tabur 23 Mayıs gecesi saat 23.00'te Toyooka'ya, Tottori alayından iki bölük 24 Mayıs saat 01.00'de Kinosaki'ye ulaşır. Maizuru'daki deniz üssünden Kasuga savaş gemisi ve bir muhrip gönderilir.

İlk saatlerde yükü yerel halk taşır. Toyooka Ortaokulu'nun yaklaşık 500 öğrencisi enkazdan insan çıkarır, yangınla uğraşır. Maruyama Irmağı'nın ıslah işinde çalışan Koreli işçilerin çoğu da kurtarmaya koşar; daha sonra vali tarafından ödüllendirilirler. Kinosaki'de kendisi de felaketten etkilenen gençlik derneği çalışır. Tottori Yüksek Tarım Okulu öğrencileri gönüllü bir ekip kurar; 25 Mayıs'ta trenler yeniden işlemeye başlayınca 20 kişilik bir grup Kinosaki'ye, 15 kişilik bir grup Toyooka'ya gider.

Kinosaki postanesi istasyonun önüne çadır kurar; telgraf ve şehirlerarası telefon hatları 24 Mayıs sabahı 06.00'da geçici olarak onarılır. Japonca kaynaklara göre depremde kasabada bulunan yaklaşık 1.200 misafirden kurtulanlar demiryolu boyunca yürür ve yardım trenleriyle Kyoto, Osaka ve Kobe'ye gönderilir. Kinosaki'den kalkan trenler kaçanlarla dolup taşar.

Çadırda okul

İmparator, imparatoriçe ve naip veliaht adına saray mabeyincisi Kuroda gönderilir. Kuroda 26 Mayıs sabahı Kobe'ye varır, Hyogo Valisi Hiratsuka Hiroyoshi'ye 35 bin yenlik imparatorluk yardımını teslim eder ve aynı gün öğleden sonra valiyle birlikte Toyooka'ya gelir. Okulları, hastaneyi, yanan semtleri dolaşır. İçişleri müsteşarı Kataoka da bölgeyi gezer.

Kinosaki'nin belediye başkanı Nishimura Sahei'dir. Toyooka belediyesinin sergisi onu sırtında bir palto, ayağında iş çorabı, boynunda bir megafonla yanmış kasabada koşturan biri olarak anlatır. Kinosaki ilkokulu tamamen yanmıştır. 28 Mayıs sabahı saat 09.00'da okulun külleri üzerine kurulan büyük bir çadırda dersler yeniden başlar. 267 çocuk toplanır. Kasabanın tarih kitabına göre Nishimura, beş gün sonra hâlâ şaşkınlık içindeki halkı çocuklar aracılığıyla ayağa kaldırmak için orada ateşli bir konuşma yapar.

Toyooka'da vilayet hızla geçici barakalar kurar. Kasabada 12 noktada 60 baraka, 600 daire yapılır; her daire beş kişiden fazla bir aileye 3 tsubo, yani yaklaşık 10 metrekaredir. 600 daire için 2 bin başvuru gelir. 4-5 Haziran'da aileler çadırlardan ve tapınaklardan barakalara taşınmaya başlar, 10 Haziran civarında baraka sokakları dolar. Geceyi demiryolu raylarının üzerinde ya da bambu korularında geçirenlerin fotoğrafları bugün Toyooka'nın sergisinde durur.

İki kasaba, iki yol

Ölü sayısının tamamı kaynaklara göre değişir. Japon hükümetinin resmî raporuna dayanan kaynaklar 428 ölü ve 1.016 yaralı verir. Meteoroloji Ajansı Hyogo ilinde 421, Toyooka belediyesi bugünkü Toyooka sınırları içinde 420 ölü sayar. ABD'nin NOAA deprem kataloğu "resmî ölü listesi" olarak 395 kişiyi ve 3.333 yıkılan evi aktarır; aynı kayıtta başka kaynakların 428 dediği de not edilir. Toyooka'da 2.178 haneden 1.887'si, yani yüzde 86,6'sı zarar görür.

Toyooka depremden önce de büyük bir kent planı üzerinde çalışmaktadır. 1926 Şubat'ında belediye başkanı Ijichi Saburōemon, yeniden yapımın aracı olarak yolları gösterir. Ana caddeler genişletilir, belediye, polis, posta ve vergi daireleri ana caddenin ortasında betonarme bir "yönetim merkezi"nde toplanır. Vilayet, ana caddelere betonarme bina yapana tsubo başına 50 yen yardım verir; bu, ahşapla beton arasındaki maliyet farkı olarak hesaplanmıştır. 48 kişi bu yardımla betonarme bina yapar. Bunların 35'i 2023'te hâlâ ayaktadır.

Kinosaki'ye de aynı tür bir plan önerilir: toplam 16 ortak betonarme binadan oluşan, istasyondan Ichi-no-yu hamamına kesintisiz uzanan bir yangın kuşağı. Kasaba bunu istemez. Kansai Gakuin Üniversitesi'nin araştırmacılarına göre Kinosaki altyapıyı yeniler ama vilayetin yangın kuşağını reddederek ahşap bir kasaba olarak yeniden kurulur. Yüzden fazla toplantı yapılır. Halk toplantısında hamamların yeniden yapımı, yolların ve köprülerin genişletilmesi, parselasyon ve su şebekesi önceliklendirilir.

Sonuçta bir orta yol bulunur. Hamamlar, belediye binası ve polis karakolu yangını durdursun diye betonarme yapılır; hanlar ve evler ahşap, en fazla üç katlı olacaktır. Cadde kenarındaki arsa sahipleri yolu genişletmek için toprağının bir kısmını bırakır. Ōtani Deresi'nin yatağı genişletilir, kıyıları Genbudō'dan getirilen bazalt taşlarla örülür, üzerine beş betonarme köprü yapılır. 1926 ile 1932 arasında altı hamam yeniden yapılır. Bugünkü kasabanın iskeleti 1935'e kadar büyük ölçüde tamamlanır.

Neyi değiştirdi

Deprem, Japonya'da büyük depremin yalnızca Kanto'da olacağı düşüncesini yıktı. İki yıl sonra, 1927'de, komşu Tango bölgesinde başka bir büyük deprem oldu. Imamura Akitsune sıradaki büyük depremin güneyde olacağını düşünerek 1928'de kendi parasıyla bir gözlem istasyonu kurdu.

Yangın da bir ders bıraktı. Kinosaki'de ölenlerin çoğu sarsıntıdan çok, sonrasındaki ateşte can verdi. Yolları kapanan ahşap kasabada söndürme yapılamadı; önce ateşi söndüren Tai'de ise ölüm sayısı düşük kaldı. Kinosaki'de yeniden yapım sırasında bir şey daha değişti: 1927'de bir han, kendi arsasında bulduğu sıcak suyla kasabanın ilk özel banyosunu açtı. Kasabanın ortak hamam geleneğini bozduğu gerekçesiyle dava açıldı; anlaşmazlık yirmi yıldan uzun sürdü ve 1950'de banyoların boyutunun sınırlanmasıyla çözüldü. Han misafirlerinin bütün hamamlara ücretsiz girmesi kuralıyla birlikte, yukata giyip hamam hamam gezme geleneği bu uzlaşmanın ardından şekillendi.

Bugün

Kinosaki 2005'te Toyooka kentine bağlandı. Ōtani Deresi boyunca sıralanan ahşap, üç katlı hanların çoğu 1925 sonrası yeniden yapımın binaları ya da onlardan türeyen yapılardır; Toyooka bu görünümü bir yönetmelikle koruyor. Kasaba, 1925'ten sonra benimsenen "birlikte var olmak, birlikte gelişmek" sözünü hâlâ kendi ilkesi olarak anlatıyor: tüm kasaba tek bir han, sokaklar koridor, hamamlar ortak banyo.

Toyooka'nın ana caddesinde betonarme "yeniden yapım binaları" ayakta. 1934'te bitirilen eski banka binası ulusal kültür varlığı listesinde. Toyooka 2005'ten beri okullarda deprem dersleri yapıyor. Tai'de halk her yıl ölenleri anıyor. 2025'te depremin yüzüncü yılı anıldı.

Kaynaklar

• Toyooka Belediyesi, "Hokutan Daishinsai no gaiyō" sergi panoları (Kinosaki ve Toyooka): Hokutan Shinsai-shi, Kinosaki ve Toyooka kasaba tarihleri, Kobe Shimbun "Kinosaki Monogatari", Osaka Asahi ve Osaka Mainichi deprem fotoğraf albümlerinden derlemeler
• Toyooka Belediyesi basın bülteni, 26 Temmuz 2024: Kinosaki yeniden yapım planı belgeleri
• Ishiguro Masakazu ve diğ., "Hokutan Daishinsai ni yoru taika kara no fukkō", Kansai Gakuin Üniversitesi Afet Sonrası Yeniden Yapılanma Enstitüsü bülteni, sayı 15
• Japonya Meteoroloji Ajansı Kobe, Kita-Tajima depremi sayfası
• Japonya Hükümeti Kabine Ofisi (Afet Yönetimi), "Bōsai" bülteni, Build Back Better dizisi: Kinosaki
• Kobe Shimbun, başyazı, Mayıs 2025 (Hokutan depreminin 100. yılı)
• Visit Kinosaki, Kinosaki'nin 1925 sonrası yeniden yapımı üzerine yazılar
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 3267)
• Vikipedi (Japonca: Kita-Tajima depremi, Kinosaki Onsen, Toyooka, Imamura Akitsune, Toyooka yeniden yapım binaları; İngilizce: 1925 North Tajima earthquake), başlangıç kaynağı