1943 Tottori Depremi: Savaşın Ortasında Gizlenmeyen Felaket

10 Eylül 1943, akşamüstü. Japonya'nın Japon Denizi kıyısındaki küçük vilayet merkezi Tottori'de mutfaklarda ocaklar yanıyor, banyo suları ısıtılıyor. Ülke iki yıldır Pasifik'te savaşta. Saat 17.36'da yer altından gelen bir sarsıntı şehrin evlerinin dörtte üçünden fazlasını yıkıyor. Bin kişiyi aşan ölümle bu, dört yıl üst üste gelecek büyük Japon depremlerinin ilki. Üstelik savaş sansürüne rağmen gazetelerde yer bulan tek deprem.

Depremden önce

Tottori, Honşu Adası'nın kuzeybatısında, San'in kıyısında bir şehirdir. Sendai Irmağı'nın taşkın ovasına kurulmuştur; sık sık su basan bu yumuşak zemin, evlerin temellerini yıllar içinde yıpratmıştır. Evlerin çoğu ahşaptır. Kışları yoğun kar yağdığı için çatıları taşıyan kirişler kalın tutulur; bu da yapıların ağırlık merkezini yukarı taşır.

1943'te Japonya savaşın ortasındadır. Gıda kıttır, erkekler cephededir. Kentte yalnızca birkaç betonarme bina vardır: vilayet kütüphanesi, NHK Tottori radyo istasyonu, bir büyük mağaza ve birkaç iş hanı. Vali Kazuyoshi Takeşima göreve geleli iki ay olmuştur. Takeşima, 1923 Büyük Kanto Depremi'ni Tokyo'da üniversite öğrencisiyken yaşamış, İçişleri Bakanlığı'nda çalışırken 1936'daki 26 Şubat darbe girişimine tanık olmuştur.

Mart'taki uyarı

Asıl depremden altı ay önce bölge sallanmaya başlar. 4 Mart 1943 akşamı 19.13'te 6,2 büyüklüğünde bir deprem olur, yarım saat sonra 5,7'lik bir sarsıntı onu izler. Ertesi sabah 04.50'de aynı yerde yine 6,2 büyüklüğünde bir deprem gelir.

Hasar küçüktür: Karo Limanı'nın rıhtımı üç yerden çöker, Koyama köyünde 300 metrelik bir yamaç kayar, 11 kişi hafif yaralanır. Ama halk yer gürültüleri ve gökte ışıklar gördüğünü anlatır; kuyu suları bulanır, Iwai, Misasa ve Matsuzaki kaplıcalarının suyu ısınır. Bu sarsıntılar, sonradan anlaşılacağı gibi, birçok evin taşıyıcı sistemini görünmeden çarpıtmıştır.

Akşam 17.36

10 Eylül akşamı saat 17.36'da, Tottori'nin hemen batısında, bugün şehre bağlı olan Ketaka bölgesinin altında fay kırılır. Odak çok sığdır. Japon kataloglarında büyüklük 7,2, moment büyüklüğü 7,0 olarak verilir; NOAA kaydı 7,4 yazar. Kırılma yüzeye çıkar: Shikano ile Yoşioka arasında yaklaşık 8 kilometre uzanan fayda toprak yer yer 150 santimetre yana kayar, bir yaka 75 santimetre çöker. Kuzeyinde paralel bir ikinci fay, Yoşioka Fayı, 90 santimetreye varan kayma gösterir.

Tottori'deki şiddet, o yılların ölçeğindeki en yüksek değer olan 6 olarak kaydedilir. Bugünkü tanımla, evlerin yüzde 30'undan fazlasının yıkıldığı yerlerde bu 7'ye karşılık gelir. Sarsıntı doğuda Koşinetsu'dan batıda Kyuşu'nun kuzeyine kadar hissedilir; dağların öbür yanındaki Okayama'da bile şiddet 5'tir.

Şehir merkezinde ahşap evlerin yüzde 75'ten fazlası tamamen yıkılır. Kalın kirişli ağır çatılar, taşkınlarla zayıflamış temeller ve mart depremlerinin bıraktığı çarpıklık bir araya gelir. Betonarme binaların ise taşıyıcı sisteminde hasar yoktur.

Yangınlar ve kova zincirleri

Deprem akşam yemeği saatine denk gelmiştir. Saat 17.40 civarında, yani sarsıntıdan dört dakika sonra, şehrin on kadar yerinde aynı anda yangın çıkar. Ertesi sabah 05.00'e kadar 59 ayrı noktada ateş görülür; bunların 22'si yangına dönüşür, üçü büyür.

Koşullar kötüdür: su boruları patlamış, su depoları devrilmiş, yıkılan evler itfaiye araçlarının yolunu kesmiştir. Ama savaş yıllarının hava saldırısı tatbikatları işe yarar. Mahalle birlikleri ve komşu grupları tatbikatta öğrendikleri gibi elden ele kova zinciri kurar, kanalizasyon suyunu kullanır. Gece yağan yağmur da yardım eder. 1923'te Tokyo'yu yakan türden bir büyük yangın Tottori'de çıkmaz; tamamen yanan bina sayısı 289'da kalır.

Ölenler arasında şehre turneye gelen tanınmış kabuki oyuncusu Altıncı Ōtani Tomoemon da vardır. 57 yaşındaki oyuncu, kulis olarak kullanılan evin çökmesiyle ölür. Gösteri için şehirde bulunan Kinoshita Sirki'nin müdür vekili ve altı kadın sanatçısı da hayatını kaybeder. Sirk, gösteri çadırını evsiz kalanlara sığınak olarak açar.

Aragane'de çamur seli

Ölümlerin bir kısmı şehrin doğusunda, Iwami'deki Aragane bakır madeninde olur. Maden atığı çamurunu tutan set deprem sırasında yıkılır; yaklaşık 43 bin metreküp çamur aşağı akar. Hemen altında Koreli işçilerin barakaları ve Aragane köyü vardır.

Çamur iki maden lojmanını, otuzdan fazla yapıyı, köydeki 15 evi ve tarlaları kapatır. 37 Japon işçi ve köylüyle, Kore'den getirilmiş 28 işçi ve aile üyesi, toplam 65 kişi ölür. Madenciler ve köylüler iki ay boyunca ceset çıkarmaya çalışır; ama 32-33 kişinin kalıntıları bugün de çamurun altındadır. Barakalar setin hemen dibinde olduğu için Koreli kurbanlardan yalnızca ikisinin cesedi bulunabilir.

Valinin gecesi

Telefonlar ve telsizler susmuştur. Ayakta kalan tek bağlantı, Tottori ile Yonago arasındaki demiryolu telefonunun onarılan tek hattıdır. Vali Takeşima bu hattı vilayet binasının kapıcı kulübesine çektirir; haber Yonago, Okayama ve Osaka üzerinden Tokyo'daki İçişleri Bakanlığı'na aktarılır.

Takeşima hemen bölgedeki 47. Alay'ın yardımını ister. Askerler gece boyunca enkazda kayıp arar, yangınları söndürür; ertesi gün ana yollar kamyonlara açılır. Vali istasyonların, postanelerin ve elektrik şirketinin korunmasını, benzinin ve inşaat malzemesinin taşınmasının yasaklanmasını emreder.

Kanto depremini hatırlayarak cesetlerin hızla gömülmesi gerektiğini düşünür. Aynı gece Yazu bölgesine haberci yollatır; ertesi sabah orada tabut yapımına başlanır. Tabutlar ailelere parasız verilir. Gece yarısına kadar teksir makinesinde 500 bildiri bastırır ve sığınaklarda polislere dağıttırır. Bildiri, yıkımın Tottori ve çevresinde yoğunlaştığını, Kurayoşi'nin batısının büyük ölçüde sağlam olduğunu, yardımın yolda olduğunu söyler; halkı sakin olmaya, yaşlıları, çocukları ve kadınları vilayetin başka yerlerindeki akrabalarının yanına göndermeye çağırır.

Takeşima sonradan, savaş içinde olduklarını düşünerek bu işi baştan "hava saldırısı sonrası yeniden kuruluşa model" olacak biçimde yürütmeye çalıştığını yazar.

Bakan yağmurda yolda

Ertesi gün okullarda ücretsiz yemek dağıtılmaya başlar. İçme suyu, şehrin arkasındaki dağ derelerinin önü kesilerek sağlanır. Vali her gün sabah 7'de vilayet yöneticileriyle, akşam 7'de belediye ve askerlerle toplanır.

Hükümet İçişleri Bakanı Kizaburo Ando'yu gönderir. Kagami ve Mizuta'nın incelemesine göre önce Başbakan Hideki Tojo'nun gelmesi düşünülmüş, sonra bundan vazgeçilmiştir. Ando, aynı zamanda bir ordu generalidir; 11 Eylül saat 14.00'te askerî uçakla Yonago'ya iner. Hava kötü olduğu için Tottori üzerinde uçarak inceleme yapamaz. Fırtınada otomobille Kurayoşi'ye, oradan sivil savunma birliğinin otobüsüyle Tottori'ye gider ve 12 Eylül gecesi saat 02.00'de vilayet binasına ulaşır. Kalacak yer yoktur; sığınağa dönüşen vilayet kütüphanesinin ikinci katında eski hasırların üstünde uyur. Sabah Kızılhaç hastanesinde ve istasyonda yaralıları ve yakınlarını yoklar, 13 Eylül'de döner.

13 Eylül'de saray mabeyincisi gelerek imparator ve imparatoriçenin taziyesini valiye iletir. 24 Eylül'de Savunma Başkomutanı Prens Higaşikuni bölgeyi gezer. 14 Eylül'de radyo yeniden çalışınca Takeşima Tottori istasyonundan halka seslenir. Domei ajansının telsizle alınan haberleri, günde üç kez yüzer nüsha basılarak belediyede dağıtılır.

Sansür mü, haber mi?

Savaş Japonyası'nda basın sıkı denetim altındadır. İki yıl sonraki 1945 Mikawa depreminde bilgi sansürlenecek, gizlilik yardımı geciktirecektir; 1944 Tonankai depreminde araştırmacılar hava saldırıları ve yolculuk kısıtlarıyla uğraşacaktır. Tottori farklıdır. Bilgi denetimine rağmen deprem ulusal ve yerel gazetelerde, radyoda duyurulur; 11 Eylül sabah gazeteleri haberi verir. Ülkenin dört bir yanından bağış ve yardım gelir. İsviçre, Tayland, Birmanya, Çin ve Mançukuo hükümetleri taziye, para ya da yiyecek yollar.

Bu açıklık sınırsız değildir. Vilayetin bir yıl sonra yayımladığı resmî deprem kaydı, zamanın siyasi polis şefi Masao Kobaşi tarafından yazılır ve "gizli" damgasıyla dağıtılır. Söylentiler de yayılır: insan yüzlü bir buzağının doğduğu ve depremi önceden haber verdiği, ardından yanardağ ya da tsunami geleceği, ayın 28'inde yeni bir büyük deprem olacağı konuşulur. Bu söylentileri yayan bazı kişiler polis tarafından gözaltına alınır.

Bilim insanları da engelle karşılaşmaz. Merkez Meteoroloji Gözlemevi'nden Inoue, demiryolu kesik olduğu için Igumi'den yürüyerek 13 Eylül gecesi şehre ulaşır. Tokyo İmparatorluk Üniversitesi Deprem Araştırma Enstitüsü'nden Şunichiro Omote yanında yedi sismografla gelir ve 12 Eylül'den 10 Ekim'e kadar artçı sarsıntıları kaydeder. Mimarlık Enstitüsü'nün yirmi kişiyi aşkın ekibi 18 Eylül'de gelir ve on gün kalır. Maizuru deniz üssünden doktorlarla birlikte 132 kişi yardıma gelir; donanmanın mühendisleri hasarı fotoğraflarla belgeler. Kagami ve Mizuta'nın incelemesine göre trenle uzun yolculuk henüz kısıtlanmamıştır, hava saldırısı yoktur; araştırmacıların tek sıkıntısı kalacak yer ve yiyecek bulmaktır.

Kaç kişi öldü?

Bu sorunun tek cevabı yoktur. Vilayetin 1944'te yayımladığı resmî kayıt 1.210 ölü, 3.860 yaralı, 13.295 tamamen ve 14.110 kısmen yıkılan bina sayar. Japonya Meteoroloji Ajansı'nın bundan farklı rakamları, Deprem Araştırma Enstitüsü'nün "18 Eylül öğlen itibarıyla" yaptığı, sayımın sürdüğü bir döneme ait toplama dayanır. İngilizce kaynaklarda en sık geçen rakam 1.083'tür. Resmî bir kurban listesi bulunmamaktadır. Ölümler en çok bebeklerde ve yirmili yaşlardaki kadınlarda yoğunlaşır.

ABD'nin NOAA veritabanı ise 1.400 ölü yazar. Ama aynı kayıtta bu rakamın kaynağı "1.400 ölü ve yaralı" diye geçer; NOAA'nın kullandığı diğer kaynaklar 1.005 ve 1.190 ölü verir. 1.400 büyük olasılıkla ölü ve yaralıların bir arada sayıldığı bir rakamdır; Japon kayıtları 1.083 ile 1.210 arasında kalır.

Demiryolları yavaş açılır. Inbi hattı 12 Eylül akşamı, rayları eğilen, köprüleri ve tünelleri hasar gören San'in ana hattı ise gece gündüz çalışmadan sonra 22 Eylül'de yeniden işler. Tarlalarda ise iş gücü enkaza gittiği için pirinç, armut ve hurma hasadı zarar görür. Toplam zarar 160 milyon yen civarında hesaplanır.

Neyi değiştirdi

Tottori, 1943'ten 1946'ya kadar her yıl bin kişiden fazlasını öldüren dört depremin ilkidir; onu Tonankai, Mikawa ve Nankai izler. Sonrakiler savaşın en karanlık günlerine, hava saldırılarına ve sansüre denk gelir. Tottori ise belgelenebilen deprem olur. Deprem Araştırma Enstitüsü'nün 209 fotoğraflık albümü ve donanmanın hasar raporu bugün de araştırmacılara açıktır.

Donanma raporu, askerî tesislerin sağlam zemine kurulmasını, bu olmazsa depreme dayanıklı yapılmasını önerir. Betonarme binaların ayakta kalması, ahşap evlerin zayıflığını açıkça gösterir. Ayrıca 60 kilometre uzaktaki Ikuno gümüş madenindeki eğim ölçerin, depremden yaklaşık altı saat önce olağan dışı hareketler kaydettiği anlaşılır; bu, Japonya'da depremden önce görülen işaretlerin en çok bilinen örneklerinden biri olarak kalır.

Vali Takeşima, yoksul vilayeti için devletten neredeyse tam yeniden yapım yardımı alır. Bunun için "ölsem de pişman olmam" diyecek kadar sevindiğini yazar. Takeşima 1945 baharında görevden ayrılır.

Bugün

Tottori bugün yeniden kurulmuş, kumulları ve kale kalıntılarıyla bilinen sakin bir şehirdir. Depremin yıkıntıları kalmamıştır, ama hafızası sürer. 1947 Kasım'ında İmparator Hirohito savaş sonrası gezisinde, depremzedeler için kurulan geçici konutları otomobilinin penceresinden görür.

Aragane madenindeki kazanın kurbanları için 1948'de bir anıt dikilir. 1988'de anıt, kurbanların anavatanına bakan bir yere taşınır. 1990'da çamurdan çıkarılan bir Koreli kurbanın kalıntıları Güney Kore'deki Mangyang-ui Dongsan ulusal mezarlığına gömülür. Japonya'daki iki Kore topluluğu, Güney'e ve Kuzey'e yakın dernekler, 1990'larda anma törenlerini birlikte düzenler.

Depremin 80. yıl dönümünde, 10 Eylül 2023'te, eski Tottori belediye binasının arsasının bir köşesinde depremde ölenler için bir anıt açılır. Anıt, hayatta kalanlar ve kurban yakınlarının kurduğu bir derneğin topladığı bağışlarla yapılır.

Kaynaklar

• Tottori Vilayeti, Tottori-ken Shinsai Shōshi (1944), Japon Vikipedisi "鳥取地震" maddesinde aktarıldığı biçimiyle
• Kagami H., Mizuta T. (2020), 1943 Tottori depremi saha raporlarının izinde, Rekishi Jishin (Tarihsel Depremler) dergisi, sayı 35
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3755
• Japon Vikipedisi: 鳥取地震, 荒金鉱山, 武島一義, 大谷友右衛門 (6代目) maddeleri (başlangıç kaynağı)
• İngilizce Vikipedi: 1943 Tottori earthquake, 1945 Mikawa earthquake (başlangıç kaynağı)