1995 Kobe Depremi Kiremit Çatıların Altında Şafakta Geldi

17 Ocak 1995, Salı. Saat 05:46. Japonya'nın en büyük liman şehirlerinden Kobe, kış sabahının karanlığında uyuyor. Yirmi saniye süren sarsıntı, ahşap evlerin ağır kiremitli çatılarını içeridekilerin üzerine çökertecek, otoyolu yan yatıracak, şehri yüzlerce yangınla saracak. Ardından Japonya'nın dört bir yanından bir milyonu aşkın gönüllü Kobe'ye akacak.

Depremden önce

Kobe, dağlarla deniz arasına sıkışmış, 1,5 milyon nüfuslu bir liman şehridir. Limanı, o yıllarda dünyanın en büyük altıncı konteyner limanıdır. Şehrin eski mahallelerinde, özellikle Nagata'da, ahşap evler, küçük atölyeler ve dar sokaklar iç içedir. Bu evlerin çatıları, sık sık gelen tayfunlara dayansın diye ağır kiremitlerle kaplanmıştır; bazı çatılar iki tona ulaşır, ama hafif ahşap çerçevelerin üzerine oturur.

Japonlar büyük depremlerin daha çok Tokyo bölgesini ve kuzeydoğuyu tehdit ettiğini düşünür. Kobe'nin altından geçen faylar ise iç kesimlerdeki "sığ depremler" üretir; az bilinirler, ama şehirlerin hemen altında oldukları için çok yıkıcı olabilirler.

05:46

Saat 05:46'da, Awaji adasının kuzey ucunda, Kobe'nin yaklaşık 20 kilometre uzağında, 17 kilometre derinlikte 6,9 büyüklüğünde deprem başlar. Kırılma Awaji'deki Nojima fayından Kobe'nin tam ortasından geçen faylara ilerler. Sarsıntı yaklaşık 20 saniye sürer. Japonya'da ilk kez, Japon şiddet ölçeğinin en yüksek derecesi olan 7 resmî olarak ölçülür.

Ağır kiremitli çatıları taşıyan ahşap çerçeveler kırılır; çatılar duvarları ve katları ezerek çöker. Uyuyan aileler evlerinin altında kalır. Ölenlerin büyük çoğunluğu, ilk dakikalarda, çöken evlerde ölür.

Hanshin Otoyolu'nun Kobe hattının viyadüğü, üç yerde yan yatar; on açıklık yere devrilir. Bir tur otobüsünün ön tekerlekleri, kopan yolun kenarından boşluğa sarkar. Bu görüntüler dünyanın gazetelerinin birinci sayfalarına çıkar. Japonlar, betonarme otoyolların depreme dayanıklı olduğuna inanmaktadır.

Yangınlar

Deprem yaklaşık 300 yangına yol açar. Su boruları kopmuştur; yangın musluklarından su gelmez. Ahşap evlerin yoğun olduğu Nagata gibi mahallelerde yangınlar birleşerek geniş alanları yakar. Enkaz altında kalanların bir kısmına alevler ulaşmadan yetişilemez.

Şehrin limanı yerle bir olur; 150 rıhtımdan 120'si kullanılamaz hâle gelir. Port Island ve Rokkō Island gibi yapay adalarda zemin sıvılaşır ve çöker.

Gecikmeler

Yollar, çöken otoyollar ve enkazla tıkanmıştır. Hastanelere ulaşan "yaşam hatları" kesilmiştir; hastalar koridorlarda bekler, bazı ameliyatlar bekleme salonlarında yapılır. Elektrik, su ve gaz kesilir. Artçı sarsıntılar günlerce sürer.

Başbakan Tomiichi Murayama'nın hükümeti, Öz Savunma Kuvvetleri'nin harekete geçmesinin ve yardımın gecikmesi yüzünden ağır biçimde eleştirilir. O dönemde Öz Savunma Kuvvetleri'nin afete müdahale etmesi için yerel yönetimlerden resmî talep gelmesi gerekmektedir. Hükümet yabancı yardım tekliflerine de başta temkinli yaklaşır.

Devletin yetiştiremediği ilk günlerde, Japonya'nın en büyük organize suç örgütü Yamaguchi-gumi bile bölgede yiyecek ve malzeme dağıtır.

Gönüllüler

Japonya'nın dört bir yanından, ilk üç ayda yaklaşık 1,2 milyon gönüllü Kobe'ye gelir. Öğrenciler, emekliler, işçiler; yiyecek dağıtır, enkaz kaldırır, sığınaklarda yaşlılara bakar. Japonya'da gönüllülüğün o güne kadar yaygın olmadığı düşünülürken, 1995 "gönüllülüğün ilk yılı" olarak anılmaya başlar.

Daiei ve 7-Eleven gibi perakendeciler kendi dağıtım ağlarıyla bölgeye temel ihtiyaçları ulaştırır. Telefon şirketleri depremzedelere ücretsiz telefon hizmeti verir.

Sığınaklar

Evleri yıkılan ya da kullanılamaz hâle gelen yüz binlerce kişi okullara, spor salonlarına, kamu binalarına sığınır. Kışın ortasında soğuk sınıflarda, battaniyelerin arasında yaşarlar. Sonraki aylarda on binlerce geçici konut yapılır.

Geçici konutlarda ve sonra yeni toplu konutlarda yalnız kalan yaşlılar arasında, kimsenin fark etmediği "yalnız ölümler" sonraki yıllarda Japonya'da tartışılan bir sorun olur.

Kayıp

Resmî sayılara göre depremde 6.434 kişi hayatını kaybeder; bunların yaklaşık 4.600'ü Kobe'dedir. 68 çocuk annesini ve babasını, 332 çocuk anne ya da babasından birini kaybeder. Yaklaşık 400 bin bina onarılamayacak biçimde hasar görür. 1923 Kanto depreminden bu yana Japonya'nın en ölümcül depremidir.

Ekonomik etki dünyaya yayılır: Tokyo borsası çöker. Singapur'da Japon piyasasına büyük bahisler yapan genç bir borsa çalışanının, Nick Leeson'ın kayıpları, depremden sonraki düşüşle birlikte büyür ve İngiltere'nin en eski yatırım bankalarından Barings'in batmasına yol açar.

Yeniden yapılanma

Kobe'nin ekonomisi hızla toparlanır; bir yılda liman ithalatı eski düzeyine döner, 15 ay sonra imalat deprem öncesi beklenen düzeyin yüzde 98'ine ulaşır. Hanshin Otoyolu'nun bütün hattı Eylül 1996'da yeniden açılır. Ama yeniden yapılan mahallelerde eski komşulukların dağılması, yaşlıların yalnızlaşması uzun süre tartışılır.

Neyi değiştirdi

Kobe depremi, Japonya'nın afet yönetimini baştan değiştirdi. Öz Savunma Kuvvetleri'ne belli büyüklüğü aşan depremlerde kendiliğinden müdahale yetkisi verildi; 2004 Chuetsu depreminde birlikler dakikalar içinde bölgedeydi. Köprülerin altına darbe emici kauçuk bloklar konuldu, binalar arasındaki mesafeler artırıldı, deprem ölçümü tamamen otomatik hâle getirildi. 17 Ocak, Japonya'da "Afet Önleme ve Gönüllülük Günü" ilan edildi.

Bugün

Her Aralık ayında Kobe'nin sokakları, İtalya'nın bağışladığı ışık kemerleriyle süslenen Kobe Luminarie ile aydınlanıyor. Her 17 Ocak şafağında, Higashi Yuenchi Parkı'nda mumlarla "1.17" yazısı yakılıyor ve saat 05:46'da depremde ölenler anılıyor. Kobe limanında, depremde yıkılan rıhtımın bir bölümü anıt olarak korunuyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Japonya Meteoroloji Ajansı (JMA), 1995 Güney Hyōgo Eyaleti Depremi
• Kobe Belediyesi, Büyük Hanshin-Awaji Depremi arşivi
• Vikipedi (İngilizce), Great Hanshin earthquake (başlangıç kaynağı)