1586 Tenshō Depremi: Bir Gecede Kaybolan Kale ve Başlamayan Savaş

18 Ocak 1586 gecesi, Japonya'nın orta kesimi. Toyotomi Hideyoshi, ülkeyi tek elde toplamaya çok yaklaşmıştır; birkaç hafta sonra son büyük rakibi Tokugawa İeyasu'nun üzerine yürüyecektir. Dağlarla çevrili Shirakawa vadisinde bir klan, barışı kutlamak için kalesinde toplanmıştır. Biwa Gölü kıyısındaki Nagahama'da beş yaşında bir kız çocuğu uyumaktadır. Gece saat on bir sularında yer, Japon Denizi'nden Pasifik'e kadar sallanır. Sabah olduğunda bir kale haritadan silinmiş, bir klan yok olmuş, bir savaş da başlamadan bitmiştir.

Seferden önceki kış

1585'in sonunda Japonya, yüz yılı aşan iç savaş döneminin, Sengoku'nun son yıllarını yaşar. Oda Nobunaga'nın 1582'de öldürülmesinin ardından iktidarı ele geçiren Hideyoshi, 1585 yazında kuzeyde Etchū'yu (bugünkü Toyama) boyun eğdirmiştir. Geriye en güçlü rakip kalmıştır: doğuda, Mikawa merkezli topraklarını yöneten Tokugawa İeyasu.

Tarih yazarı Kōhara Toshi'nin President Online'da aktardığı tarihlere göre (eski Japon takvimiyle) İeyasu, onuncu ayın 28'inde Hideyoshi'nin rehine isteğini açıkça reddeder. On birinci ayın 13'ünde İeyasu'nun önde gelen adamlarından İshikawa Kazumasa, Hideyoshi'nin tarafına geçer. 17'sinde Hideyoshi İeyasu'yu ortadan kaldırmaya karar verir; 19'unda beylere ocak ayında sefere çıkılacağını bildiren emirler gönderir. İleri karargâh Mino'daki Ōgaki Kalesi'dir; Hideyoshi bir mektubunda kalenin ocak ortasına kadar hazır edilmesini ister.

Kuzeyde, Hida'nın sarp dağlarında, Shirakawa vadisini yaklaşık 120 yıldır Uçigaşima klanı yönetir. Klanın son beyi Uçigaşima Ujisato, o yaz Hideyoshi'ye karşı Sassa Narimasa'nın yanında savaşmış, yenilince Hideyoshi'nin komutanı Kanamori Nagaçika aracılığıyla teslim olmuştur. Toprakları elinde bırakılmıştır. Bu bağışlanmayı kutlamak için Kaerikumo Kalesi'nde bir şölen hazırlanır. Japonca Vikipedi'nin derlediği bilgilere göre Ujisato'nun oğlu Ujiyuki, damadı Tō Tsunetaka ve klanın ileri gelenleri bir gün önceden kaleye gelmiştir.

Bölge sessiz değildir. Eski takvimle iki gün önce, 16 Ocak'ta, Etchū ve Hida'da güçlü bir deprem hissedilmiştir. Bazı sismologlar bunu ayrı bir deprem, bazıları büyük olayın habercisi sayar.

Gece yarısına doğru

Deprem, Tenshō döneminin 13. yılı, on birinci ayın 29'u gecesi, bugünkü takvimle 18 Ocak 1586'da gelir. Kataloglar saati 23.00 olarak verir. Mikawa'da yaşayan Matsudaira İetada'nın günlüğü ise sarsıntıyı "domuz saati" olarak bilinen 22.00 sularına koyar ve gece saat iki civarında bir büyük sarsıntı daha yazar. İetada'ya göre bir sonraki ayın 23'üne kadar, bir gün dışında her gün yer sallanır.

Hasar, Japon Denizi kıyısındaki Vakasa Körfezi'nden Pasifik'teki İse Körfezi'ne kadar uzanır: bugünkü Fukui, İşikava, Toyama, Gifu, Aiçi, Mie, Şiga, Kyoto ve Nara bölgeleri. Japonya Deprem Araştırmaları Merkezi en şiddetli sallanmanın Gifu'da, Toyama'nın batısında, Şiga'nın doğusunda ve Nagoya çevresinde yaşandığını yazar.

Hideyoshi o gece Biwa Gölü kıyısındaki Sakamoto Kalesi'ndedir. Kyoto Üniversitesi'nden yerbilimci Kamata Hiroki'nin aktarımına göre şiddetli sarsıntıya yakalanır ve kaleyi bırakıp Osaka'ya döner.

Büyüklük konusunda uzlaşma yoktur. Japon kurumları 7,8 der; İngilizce kaynaklar 7,9 verir; NOAA kataloğu 8,2 yazar. Bir görüşe göre tek bir dev deprem değil, iki gün arayla iki ayrı deprem vardır: Japon sismolog Matsuura Ritsuko, 16 Ocak'ta Şōkava fay kuşağında 7 civarında, 18 Ocak'ta Yōrō fayı çevresinde 7,9 civarında bir deprem olduğunu öne sürer.

Kaerikumo: bir gecede kaybolan kale

Şōkava Nehri'nin dar vadisinde, kalenin arkasında yükselen Kaerikumo Dağı'nın bir yüzü sarsıntıyla çöker. Toprak ve kaya kitlesi kaleyi ve altındaki kasabayı örter. O gece Osaka'da bulunan Uno Mondo'nun günlüğü ve başka dönem belgeleri, kalenin ve yaklaşık 300 evin toprak altında kaldığını yazar.

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Japonca kaynaklar ve İngilizce deprem maddesi 500'den fazla ölüden söz eder; Kaerikumo Kalesi'ni anlatan İngilizce madde ise 1.200 ile 1.500'ü aşkın kişiden bahseder. Ortak nokta, şölen için toplanan klanın neredeyse tamamının ölmesidir. Ujisato, oğlu ve klanın ileri gelenleri toprağın altında kalır. O gece başka yerde olan yalnızca dört kişinin hayatta kaldığı anlatılır.

Kurtulanlardan biri Ujisato'nun Budist rahip olan kardeşi Kyōmonbō'dur. Şölene katılmamıştır. Felaketi anlatan belgeler bırakır; bugün Kaerikumo hakkında bilinenlerin bir kısmı bu belgelere dayanır. Klana kan bağıyla bağlı Yamaşita Ujikatsu da sağ kalır; yıllar sonra Owari beyliğinin hizmetine girer.

Uçigaşima klanı, 120 yıl yönettiği vadide tek gecede tarihten silinir. Kalenin tam yeri o günden beri bulunamamıştır. Dağın yamacı öyle değişmiştir ki Edo döneminde bölgeye "Hokivaki", yani "uçurumun yanı" adı verilir; bu ad bugün de kullanılır.

Kuzeyde batan kale

Kuzeyde, Etchū'daki Kifune Kalesi'nde zemin çöker. Japonca kaynaklara göre kalenin oturduğu toprak yaklaşık dokuz metre iner. Kale yıkılır; içindeki bey Maeda Hidetsugu ve eşi, pek çok adamıyla birlikte enkaz altında kalır. Hidetsugu, Maeda Toşiie'nin kardeşidir ve kaleyi yalnızca birkaç ay önce almıştır. Cesetlerinin ancak üç gün sonra bulunduğu aktarılır.

Kifune'nin kasabası da büyük ölçüde yıkılır. Hidetsugu'nun oğlu Toşihide kaleyi devralır, ama yaraların sarılamayacağına karar verilir ve kale 1586 içinde terk edilir. Halk dağılır; bir kısmı yeni kurulan merkez İmaişurugi'ye, sonraki kuşaklar Takaoka'ya taşınır.

Nagahama'da küçük Yone

Biwa Gölü'nün doğu kıyısındaki Nagahama Kalesi'ni Hideyoshi 1575-1576'da kendisi yaptırmıştır. 1586'da kale, Hideyoshi'nin komutanlarından Yamauçi Kazutoyo'ya aittir. Kazutoyo'nun eşi Çiyo, cesaret ve sezgisiyle Japon tarihine geçmiş bir kadındır. Çiftin tek çocuğu, 1580 doğumlu Yone'dir.

Deprem kaleyi yıkar. Yamauçi ailesinin kayıtlarına göre küçük Yone ve sütannesi çöken yapının altında kalarak ölür. Ailenin baş hizmetkârı İnui Kazunobu ve eşi de ölenler arasındadır. Çiyo kurtulur. Japonca kaynaklar Yone'nin yaşını eski hesapla altı olarak verir; bugünkü hesapla beş yaşındadır.

Kazutoyo ile Çiyo'nun başka çocuğu olmaz. Kaynaklar, aynı yıl doğan Şōnan Şōka adlı bir çocuğu evlat edindiklerini yazar; beyliği daha sonra Kazutoyo'nun yeğeni Tadayoşi devralır. Kazutoyo 1600'deki Sekigahara savaşından sonra Tosa'nın beyi olur.

Nagahama kasabası da ağır hasar görür. Biwa Gölü kıyısındaki bir yerleşim, bugün Şimosakahama Sengen kalıntıları olarak bilinen köy, zeminin sıvılaşmasıyla gölün sularına gömülür.

İse Körfezi'nde kaybolan adalar

Güneyde, Kiso, Nagara ve İbi nehirlerinin İse Körfezi'ne döküldüğü düzlükte toprak sıvılaşır. Japonca kaynaklara göre nehir ağzındaki Karoto, Komae, Şinohaşi, Morişima gibi alçak adalar ve köyler çöken zeminle birlikte su altında kalır. Kıyıda deniz taşar, insanlar boğulur. Bugünkü Nagoya'nın bulunduğu yerde kum fışkırmaları kaydedilmiştir. Üç nehrin yatakları değişir.

Kıyıdaki kaleler de nasibini alır. Hideyoshi'nin sefer için hazırladığı Ōgaki Kalesi tamamen yıkılır ve yanar. Oda Nobunaga'nın oğlu Nobukatsu'nun oturduğu Nagaşima Kalesi çöker; Kuvana kasabası sıvılaşmayla harap olur. Nobukatsu karargâhını Kiyosu'ya taşır. Kanie Kalesi de yıkılır. 1988'de Kiyosu'da yapılan kazılarda bu depreme ait olması muhtemel sıvılaşma izleri bulunur.

Kyoto'da Tōji tapınağının ders salonu zarar görür; Sanjūsangen-dō tapınağında 600 Buda heykeli devrilir. Bir Hristiyan misyoner Sakai'de 60 evin yıkıldığını yazar.

Dağ gibi dalga mı?

Deprem çoğu zaman bir tsunamiyle birlikte anılır, ama bu en tartışmalı konudur. İngilizce kaynaklar İse Körfezi'nde 3 metre, Vakasa Körfezi'nde 4-5 metre yükselen sulardan söz eder. NOAA'nın tsunami kataloğu da İse Körfezi'ni olayın merkezi olarak gösterir.

En çarpıcı anlatım Portekizli misyoner Luís Fróis'e aittir. Fróis, büyük ve kalabalık bir ticaret kasabasının üzerine dağ gibi yüksek bir dalganın korkunç bir gürültüyle geldiğini, kasabayı neredeyse iz bırakmadan yok ettiğini yazar. Saray soylusu Yoşida Kanemi'nin günlüğü de Tango, Vakasa ve Eçizen kıyılarında evlerin sulara kapıldığını, sayısız insanın öldüğünü kaydeder.

Ancak Fróis'in anlattığı kasabanın neresi olduğu bile tartışmalıdır. NOAA kataloğundaki aktarım dalgayı Biwa Gölü kıyısındaki Nagahama'ya bağlar. Japonca kaynaklar ise Fróis'in iki ayrı "Nagahama"dan söz ettiğini, dalgayı Vakasa kıyısındaki bugünkü Takahama'ya yazdığını belirtir. 2012'de Matsuura, Fróis'in tsunami anlatımının güvenilirliğini düşük bulur. Kansai Elektrik ve ortaklarının çalışması, anlatının gölde batan Şimosakahama köyüyle ilgili olabileceğini düşünür. 2015'te Matsuoka ve ekibi, İse Körfezi'nde tsunami olduğunu gösteren güvenilir bir belge bulamadıklarını yazar.

Öte yandan Japonya'nın nükleer denetim kurumu 2011'de, Tsuruga'daki santral için yaptığı incelemede, bir tsunami olduysa bile küçük kaldığı sonucuna varır. 2015'te tarihçi Yamamoto Hirofumi ve ekibi, Takahama'da kıyıdan 500 metre içerideki bir pirinç tarlasında 14.-16. yüzyıllara ait tsunami tortuları bulduklarını açıklar. Soru bugün de tam olarak cevaplanmış değildir.

Başlamayan savaş

Deprem, Hideyoshi'nin sefer planını darmadağın eder. İleri karargâh Ōgaki yanmış, yol üstündeki kaleler yıkılmış, müttefikleri ölmüş ya da evsiz kalmıştır. İngilizce kaynaklar Osaka'nın da ağır hasar gördüğünü yazar. Fróis ise Osaka'daki sarayların çok şiddetli sallandığını ama devrilmediğini aktarır. İki anlatım birbirini tutmaz. Buna karşılık İeyasu'nun merkezi Mikawa görece hafif atlatmıştır.

Hideyoshi sefer yerine uzlaşmayı seçer. 1586 baharında kız kardeşi Asahi'yi İeyasu'ya eş olarak verir; gelin alayı beşinci ayda Hamamatsu'ya ulaşır. İeyasu yine de başkente gelmeyince Hideyoshi annesini de rehine olarak gönderir. Bunun ardından İeyasu Kyoto'ya gider ve Hideyoshi'ye bağlılığını sunar.

Böylece savaş yerine bir ortaklık başlar. İeyasu, Hideyoshi yönetiminin ikinci adamı olur. Hideyoshi'nin ölümünden sonra iktidarı ele geçirir ve 260 yıl sürecek Tokugava şogunluğunu kurar. Kōhara Toshi gibi yazarlar, deprem olmasaydı İeyasu'nun 1586'da ezilebileceğini, tarihin başka yöne akabileceğini düşünür.

Rakamlar neden tutmuyor

NOAA kataloğu toplam ölü sayısını 8.000, yıkılan ev sayısını 10.000'in üzerinde verir. Bu rakam Japon kataloglarından gelir; ama kesin bir sayım değildir. İngilizce Vikipedi maddesi 8.000'i aşkın ölünün İse Körfezi'ndeki tsunamiden kaynaklandığını yazar. Oysa yukarıdaki çalışmalar, İse Körfezi'nde bir tsunaminin varlığının bile güvenilir belgelerle kanıtlanamadığını söyler. Ölümlerin önemli bir kısmının sıvılaşma ve çöken toprakla su basan alçak köylerde olması mümkündür; ama ayrımı yapacak belge yoktur.

Japonca kaynaklar da bu belirsizliği kabul eder: deprem, Hideyoshi'nin doğu Japonya'yı henüz denetim altına alamadığı, yönetimin dağınık olduğu bir dönemde olmuştur; belgeler az ve dağınıktır. Kaynağın hangi fay ya da faylar olduğu bile tartışılır. Atera, Miboro ve Şōkava fayları, İse Körfezi'nin içindeki faylar ve Yōrō-Kuvana-Yokkaiçi fay kuşağı adaylar arasındadır. Etkilenen alan, 1891'deki büyük Mino-Owari depreminin bölgesiyle örtüşür.

Neyi değiştirdi

Tenshō depremi, bir doğal afetin siyasi tarihi nasıl yönlendirebileceğinin en sık anılan örneklerinden biridir. Altı yıl sonra, 1592'de, Kore seferi için Kyuşu'dayken Fuşimi Kalesi'nin yapımını üstlenen Maeda Gen'i'ye bir mektup yazar ve yapıda "yayın balığına" dikkat edilmesini ister. Japon halk inancında depremleri yer altındaki dev bir yayın balığı yapar; Japonca kaynaklar bu uyarının Tenshō depremi düşünülerek yazıldığını kabul eder.

Deprem, Japon yerbilimine de bir ders bırakır. Atera fayında yapılan hendek çalışmaları, fayın son kırılmasının 1400-1600 arasına düştüğünü, aynı fayda büyük depremlerin yaklaşık 1.800 yılda bir tekrarlandığını gösterir. Yōrō fayında 60 kilometre boyunca 2 metreye varan sırtlar oluştuğu bulunur. Vakasa kıyısındaki nükleer santrallerin güvenlik incelemelerinde bu depremin tsunami kayıtları yeniden okunur.

Bugün

Shirakawa köyündeki Hokivaki'de, Kaerikumo Dağı'nın çöken yamacının karşısında bir anıt taşı durur. Taşın altında kalenin olduğu kanıtlanmış değildir. 1993'te kurulan bir araştırma topluluğu eski haritalara dayanarak kalenin Kaerikumo deresinin sol kıyısında olduğunu düşünür ve 2027'de deneme kazısı planlamaktadır. Kalenin altında altın gömülü olduğu söylentisi yaygındır; ama Japonca kaynaklara göre bu hikâye vadide eskiden anlatılmaz, 1970'lerde yayılmıştır.

Nagahama Kalesi 1615'te sökülür; taşlarının bir kısmı Hikone Kalesi'nde kullanılır. Bugün yerinde bir park vardır; ana kule 1983'te betonarme olarak yeniden yapılmış, içinde şehir müzesi açılmıştır. Kifune Kalesi'nden geriye birkaç toprak set ve bir anıt taşı kalmıştır. Kazutoyo ile Çiyo'nun hikâyesi 2006'da NHK'nin yıllık tarih dizisine konu olur; küçük Yone de o hikâyenin bir parçası olarak anılır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 5957 (1586, İse Körfezi) ve tsunami kaydı 191
• Japonya Deprem Araştırmaları Merkezi (HERP), "The Tensho Earthquake (January 18, 1586, M 7.8)"
• Kōhara Toshi, President Online, Tenshō depremi ve Hideyoshi'nin İeyasu seferi üzerine yazı (Japonca)
• Kamata Hiroki, Gendai Business, Tenshō depremi ve Hideyoshi üzerine yazı (Japonca)
• Daily Sports, Yamamoto Hiroyuki köşe yazısı, Eylül 2026 (Isoda Michifumi'nin kitabına ve Fróis'e atıfla, Japonca)
• Matsuura Ritsuko (2011), "Tenshō jishin no shingen'iki tokutei", Katsudansō Kenkyū 35; Matsuura (2012), Zisin 65(1)
• Matsudaira İetada, İetada Nikki; Uno Mondo, Kaizuka Gozasho Nikki; Yoşida Kanemi, Kanemi Kyōki; Luís Fróis, Historia de Japam (Japonca Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce): 1586 Tenshō earthquake, Kaerikumo Castle, Nagahama Castle, Yamauchi Kazutoyo, Yamauchi Chiyo, Asahi no kata (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Japonca): 天正地震, 帰雲城, 内ヶ島氏理, 木舟城 (başlangıç kaynağı)