1927 Tango Depremi: Akşam Yemeği Saatinde Yanan İpek Kasabası

7 Mart 1927, pazartesi akşamı. Japonya'nın Japon Denizi kıyısındaki Tango Yarımadası'nda tarlalarda hâlâ kar var. İpek krep dokuyan Mineyama kasabasında evlerde ocaklar yanıyor, akşam yemeği hazırlanıyor. Saat 18.27'de yer sarsılıyor; ahşap evler birkaç saniyede çöküyor, enkazın altındaki ocaklardan çıkan yangınlar kasabayı bir gecede yakıyor. Ölü sayısı 3 bine yaklaşıyor. Depremin ardından toprağın yüzüne çıkan fay ise Japon biliminin bakışını değiştirecek.

Depremden önce

Tango, Kyoto vilayetinin kuzey ucudur. Yarımadanın boynunda, Takeno Irmağı'nın açtığı küçük bir havzada Mineyama kurulmuştur. Burası Edo döneminde Kyogoku ailesinin yönettiği küçük bir beyliğin merkezidir. 1720'li ve 1730'lu yıllarda Kinuya Saheiji adlı bir dokumacının kasabaya getirdiği teknikle "Tango chirimen" denen ipek krep dokunmaya başlanmış, Mineyama da bu kumaşın üretildiği ve satıldığı yer olarak zenginleşmiştir.

1927'de kasabada 1.035 hane ve 4.584 kişi yaşar. Ana yolun iki yanında iki üç katlı, kiremit çatılı tüccar evleri sıralanır; krep toptancıları, dokuma atölyeleri, okullar, bir hastane ve bir vergi dairesi vardır. Yollar dardır ve kıvrılarak ilerler, evler sık sık birbirine yaslanır. Kasabanın merkezi, sık sık taşan Konishi Deresi'nin yumuşak killi taban arazisinin üzerine kurulmuştur.

Ülke de sarsıntılı bir dönemden geçmektedir. 1923'te Büyük Kanto Depremi Tokyo'yu yıkmış, 1925'te Tango'nun hemen batısındaki Kuzey Tajima depremi 428 kişiyi öldürmüştür. Aralık 1926'da İmparator Taisho ölmüş, Showa dönemi henüz başlamıştır. Kış sert geçmiştir: mart başında ovalarda 30 santimetre ile 1 metre, dağlarda 3 metreye varan kar durmaktadır.

Akşam yemeği saatinde

Deprem 18.27'de gelir. Japonya Meteoroloji Ajansı'nın kaydına göre büyüklüğü 7,3'tür; bugünkü moment büyüklüğü hesabı 7,0 verir. Merkez üssü yarımadanın kuzeyindedir, odak sığdır. Mineyama, Miyazu ve Toyooka'da o dönemin en yüksek şiddet derecesi olan 6 kaydedilir. Mineyama, Amino ve Noda'da bazı mahallelerde evlerin neredeyse tamamı çöktüğü için araştırmacılar buradaki sarsıntının bugünkü ölçekle 7'ye denk geldiğini düşünür.

Mineyama'daki binaların büyük çoğunluğu birkaç saniye içinde yıkılır. Hasar en çok yarımadanın boynundaki yaklaşık 15 kilometrelik bir kuşakta toplanır: Mineyama, Amino, Kaya ve Iwataki'de evlerin yüzde 70 ile 90'ı çöker. Çatılarda biriken kar, ahşap evlerin yükünü artırır.

Sarsıntı Tokyo'dan Kagoshima'ya kadar hissedilir. 100 kilometreden uzaktaki Kyoto'da ve Nara'da şiddet 5'tir. Osaka'nın Tsurumachi semtinde yollardaki yarıklardan çamurlu su fışkırır, evleri su basar; Osaka Asahi gazetesi ertesi gün şehrin elektriklerin kesilmesiyle karanlığa gömüldüğünü yazar. Denizde küçük bir tsunami oluşur.

Amino istasyonunda bir lokomotif ve dört vagon devrilir. Tren son durağa yeni varmış, yolcular az önce inmiştir; kimse ölmez.

Altmış dört yangın

Saat, Japon evlerinde ocakların, mangalların ve banyo ateşinin yandığı saattir. Çöken evlerin altında kalan ateş hemen tutuşur. Kyoto Bukkyo Üniversitesi'nden tarihçi Yoshihiro Uemura'nın derlediği kayıtlara göre Mineyama'da depremden yaklaşık yarım saat sonra 64 ayrı noktada yangın vardır. Alevler hızla birleşir ve kasabanın merkezini kül eder.

Enkazın altında kalanların bir bölümü yangından kaçamaz. Amino'da ve Noda Irmağı vadisindeki Yamada köyünde de büyük yangınlar çıkar. Bölge genelinde 8.287 ev yanar.

Mineyama'da belediye binası yarı yıkılır, eski belediye binası tamamen yanar. Vergi dairesi, postane, anaokulu, ilkokul ve kız ortaokulu yanıp kül olur; karakol, Mineyama Hastanesi, sanayi okulu ve dokuma deney istasyonu çöker. Ana yolun iki yanındaki krep toptancıları başta olmak üzere bütün dükkânlar ve evler yok olur.

Karın ve yağmurun altında

Hayatta kalanlar karın üstüne kaçar. Mineyama halkı artçı sarsıntılar arasında Konpira Tapınağı'nın bulunduğu tepeye, Momijigaoka yamacına, yol kenarlarına, tren istasyonuna ve karla kaplı pirinç tarlalarına sığınır.

Akita Üniversitesi'nden Toshihiko Mizuta ve Hiroshi Kagami'nin incelediği dönemin gazeteleri o geceyi anlatır. Osaka Asahi'nin 8 Mart özel baskısına göre kar bele kadar çıkmaktadır ve yıkılan evlerin altında kalanların bir kısmı karı kazıyarak sürünüp dışarı çıkar, böylece kurtulur. Kyoto Hinode gazetesi aynı gün, yiyeceğin tamamen tükendiğini, yaklaşık 4 bin kasabalının "açlık, soğuk ve korku" içinde kar üstüne serdiği hasırlarda beklediğini yazar.

8 Mart gecesinden 9 Mart'a kadar şiddetli yağmur yağar. Eriyen kar dereleri taşırır, yıkılmış mahalleleri su basar. Kyoto Hinode, yağmurla ıslanmış insanların denizden esen soğuk rüzgârla donup yere yığıldığını, yardım merkezindeki şarap ve brendinin bir anda bittiğini aktarır. Osaka Asahi'nin Kyoto baskısı 11 Mart'ta durumu "su işkencesi, ateş işkencesi" diye özetler.

İlk yardım denizden gelir. Deprem anında Miyazu Körfezi'nde tatbikat yapan Maizuru donanma üssüne bağlı muhripler sarsıntıyı denizde hisseder ve hemen Miyazu'ya asker çıkarır. Yollar ve demiryolları kesildiği için donanmanın kurtarma ekipleri kıyı boyunca farklı noktalara karaya çıkar.

Yok olan dokuma kasabası

Mineyama'nın kayıpları ağırdır. Uemura'nın sayımına göre 1.035 haneden 1.006'sı çöker, 849'u yanar; yıkım oranı yüzde 98,8'dir. 4.584 kişilik kasabada 1.103 kişi ölür, 530 kişi yaralanır. Kasaba halkının yaklaşık dörtte biri hayatını kaybetmiştir. Japonca Vikipedi bu oranı yüzde 22, Uemura'nın tablosu yüzde 24,3 olarak verir. Bazı ailelerin hiçbir ferdi sağ kalmaz.

En çok ölüm, ana yol boyunca uzanan ticaret mahallelerindedir. Gofuku mahallesinde ölüm oranı yüzde 43,8'e çıkar. Ölenler arasında dükkânlarda çalışan 32 işçi de vardır. Yoshiwara'da Yukimachi dokuma fabrikası çöküp yanar; 24 dokumacı ile fabrika sahibinin ailesinden 2 kişi ölür. Tüccar ve dokumacı evlerinde aileyle birlikte yaşayan çok sayıda çalışanın bulunması ölü sayısını artırır.

Kasabanın yöneticileri de enkazın altındadır. Belediye başkanı Nakamura Jisaku yaralanır, karısını kaybeder. Meclis binası yıkılır, meclis üyelerinden dördü ölür. İşleri başkan yardımcısı Ota Shizuo üstlenir. Çevre köylerden 58 çuval pirinç toplatıp aşevi kurar, 9 Mart'ta istasyonda geçici bir büro açar.

Askerler, barakalar ve vali

8 Mart gecesi komşu Yura köyünün gençlik derneği Mineyama'ya ulaşır. Ardından Fukuchiyama'daki 20. Piyade Alayı ve Maizuru'daki ağır topçu taburu gelir. 9. Piyade Alayı karargâhını Amino Tapınağı'nın bahçesine kurar. Kyoto vilayeti 9 Mart'ta Mineyama'da 35 memurla bir kurtarma bürosu açar; aynı gün Kızılhaç ekipleri gelir. Kyoto Hinode'ye göre vilayet ilk iş olarak 200 koku pirinç ve 6 bin battaniye yollar.

10 Mart'ta Kyoto Valisi Hamada Tsunenosuke bölgeyi gezer. Aynı öğleden sonra telgraf ve telefon yeniden çalışır, postane tasarruf hesaplarından acil ödeme yapmaya başlar. Demiryolu parça parça açılır: Amino ile Kuchiono arası 14 Mart'ta işler, çatlayan Shiroyama tüneli onarıldıktan sonra 20-21 Mart'ta Kyoto'dan Amino'ya kesintisiz sefer başlar.

Evsiz kalanlar için barakaları 4. ve 16. tümenlerin istihkâm taburları kurar. 17 Mart'ta 268 baraka biter; 20 Mart'ta bu sayı 435'e, 24 Mart'ta 602'ye çıkar. Fırsatçılar da çıkar: Kyoto Hinode 15 Mart'ta odun kömürü fiyatlarının "kar yüzünden dağdan indirilemiyor" bahanesiyle yüzde 20 artırıldığını yazar.

Japonya'nın her yerinden bağış toplanır, gazeteler kampanya açar. Ancak dikkatler kısa sürede başka yere kayar: depremden bir hafta sonra, 15 Mart'ta Tokyo'da bankacılık krizi patlar.

İki kasaba, iki yol

Depremden 15 gün sonra, 22 Mart'ta Mineyama'da yeniden yapılanma komitesi kurulur. Komitede bölgenin milletvekili ve en eski krep tüccarı ailesinin başı Yoshimura Isuke, hayatta kalan bütün meclis üyeleri, mahalle muhtarları ve dokuma patronları vardır. Öncelik krep ticaretini bir an önce yeniden başlatmaktır. Moloz 30 Nisan'a kadar kaldırılır; iki vilayet yolu ve 18 kasaba yolu genişletilir, iş Haziran 1928'de biter. Kasabanın sık, dar parsel düzeni ise olduğu gibi kalır.

Yol arazisinin bedeli ödenemeyince toprak sahiplerinin öfkesi büyür. Kasaba, 1928'de Kanto depreminden sonra Tokyo'nun yeniden kuruluşunda kamulaştırma işlerinde çalışmış Kobayashi Zenkuro'yu başkan yardımcısı olarak getirir. Kredi 1929'da bulunur; toprak sahipleri arazinin resmî değerinin ancak yüzde 60 civarını alır.

Amino başka bir yol seçer. Depremin ertesi sabahı mahalle muhtarı Mori Motokichi yedi sokak temsilcisini toplar. Yağmurdan sonra su basan dar sokakları görünce, mahalleyi tamamen yeniden çizmeye karar verir. Temsilciler birkaç gün içinde sığınaklardaki ailelerin neredeyse hepsinden onay toplar. Dönemin şehircilik yasası küçük kasabaları kapsamadığı için Mori ile başkan yardımcısı Yamashita Mitsutaro, su basmış yerleşim alanını tarla sayıp tarım arazisi düzenlemesi yasasıyla devlet desteği almayı başarır. Çalışma Ocak 1928'de başlar, Ekim 1930'da biter. Amino'nun dik açılı, ızgara biçimli sokak düzeni bu çalışmanın ürünüdür.

Toprağın yüzündeki fay

Deprem iki fayı birden yüzeye çıkarır. Amino kıyısından güneye uzanan Gomura Fayı yaklaşık 18 kilometre boyunca kırılır; batı yakası 80 santimetreye kadar yükselir ve 2,7 metreye kadar güneye kayar. Ona dik uzanan Yamada Fayı 7 kilometre boyunca kırılır. Gomura köyü yakınlarında düz giden bir köy yolu 2,5 metre yana kayar.

Deprem, Tokyo İmparatorluk Üniversitesi Deprem Araştırma Enstitüsü'nün 1925'te kurulmasından sonra yaşanan ilk büyük depremdir. Sismolog Imamura Akitsune başta olmak üzere Tokyo, Kyoto ve Tohoku üniversitelerinden, meteoroloji ajansından ve ordunun haritacılık biriminden ekipler bölgeye gelir. Kobe deniz meteoroloji gözlemevinin ilk ekibi deprem gecesi yola çıkar, sabaha karşı 02.30'da Toyooka'ya varır. Ekip 9 Mart sabahı Shimo köyünün kurtarma ekibiyle birlikte Iwaya geçidini aşarak Tango'ya girer. Artçı sarsıntılar ölçülür, kıyıdaki yükselmeler ve yer değiştirmeler haritalanır. Bir ay sonra, 1 Nisan'da 6,5 büyüklüğünde güçlü bir artçı gelir.

Japonya'da "aktif fay" (katsudanso) terimi ilk kez bu fay için kullanılır. 17 Aralık 1929'da Gomura Fayı'nın üç kesimi ulusal doğal anıt ilan edilir.

Neyi değiştirdi

Japon kaynaklarının çoğunun verdiği rakama göre deprem 2.925 kişiyi öldürür (bunların 2.898'i Kyoto vilayetinde), 7.806 kişiyi yaralar; 12.584 bina tamamen yıkılır, 8.287 ev yanar. Diğer kaynaklar farklı rakamlar verir: dönemin meteoroloji raporu 2.912 ölü sayar, ABD'nin NOAA kataloğu 3.022, İngilizce kaynaklar 2.956'ya kadar ölüden söz eder. Fark kesin olarak açıklanamıyor; bu yazıda en yaygın rakam olan 2.925 esas alınıyor.

Felaket, yangının bir depremi nasıl katlayabileceğini bir kez daha gösterir. Mineyama'nın yanışından ders çıkaran Japonya Büyük İtfaiye Derneği, depremin üçüncü yıl dönümü olan 7 Mart 1930'da ilk "yangından korunma kampanyasını" Kansai bölgesinde düzenler. Kyotango şehri, Japonya'da her bahar düzenlenen ulusal yangın önleme kampanyasının başlangıcını bu depreme bağlar.

Bilim açısından Tango, fayların yüzeyde izlenip ölçüldüğü ve korunmaya alındığı ilk büyük deprem olur. Gomura ile Yamada fayları üzerinde yapılan araştırmalar, bu fayların ancak birkaç bin yılda bir böyle bir deprem ürettiğini gösterir.

Yeniden yapılanmada Mineyama ile Amino'nun farklı seçimleri bugün hâlâ karşılaştırılır. Mineyama ekonomisini hızla ayağa kaldırır ama eski dar sokaklarını korur; Amino yıllarca süren tartışmalarla bütün mahallesini yeniden çizer.

Bugün

Mineyama, Amino ve çevre kasabalar 2004'te birleşerek Kyotango şehrini oluşturur; eski Mineyama belediye binası bugün şehrin ana binasıdır. Her yıl 7 Mart'ta, depremin saatinde şehirde siren çalar ve saygı duruşunda bulunulur.

Ülkenin dört bir yanından gelen bağışların artanıyla yaptırılan Tango Deprem Anıt Salonu, 18 Aralık 1929'da Mineyama'da açılır. Betonarme, pencereleri bilerek küçük tutulmuş bir binadır. Yıllarca anma törenlerine, sonra kütüphane ve halk merkezi olarak hizmet eder; 2011'deki deprem dayanıklılığı testinden geçemediği için 2012'den beri içine girilemez. Kyotango, depremin 100. yılı olan Mart 2027'ye hazırlanırken binanın güçlendirilip yeniden açılmasını tartışıyor. Gomura Fayı'nın Higuchi ve Ikunouchi'deki kesimleri küçük koruma binalarının içinde kırıldıkları gibi duruyor; Koike'de ise 1927'de yana kayan yol bugün de kıvrık.

Kaynaklar

• Y. Uemura, S. Kobayashi ve diğ., 1927 Kuzey Tango depreminde Mineyama kasabasının hasarı ve yeniden yapılanma planı (Bukkyo Üniversitesi; Mineyama hasar tablosu, ilk müdahale ve baraka sayıları)
• Y. Uemura (2016), Kuzey Tajima ve Kuzey Tango depremlerinde Toyooka, Mineyama ve Amino'nun yeniden yapılanması, Rekishi Jishin 31
• T. Mizuta ve H. Kagami (2016), 1927 Kuzey Tango depreminde karın etkisi üzerine belge taraması, Rekishi Jishin 31 (Osaka Asahi ve Kyoto Hinode gazetelerinin Mart 1927 sayılarından aktarımlar)
• T. Mizuta ve H. Kagami (2022), 1927 Kuzey Tango depreminden hemen sonraki saha incelemelerinin izinde, Rekishi Jishin 37
• K. Shintani (2016), Kuzey Tango depreminin anıtları, anıt salonu ve yeniden yapılanma binaları, Rekishi Jishin 31
• Kyotango Şehri, Tango Deprem Anıt Salonu güçlendirme ve kullanım politika belgesi (Mart 2025)
• Japonya Deprem Araştırmaları Merkezi (HERP), The North Tango Earthquake (1927)
• K. Ito, Rodo Shimbun, "Ülkeyi tehdit eden depremler ve yanardağlar" dizisi, Kuzey Tango depremi bölümleri (Şubat 2019)
• Kyoto Vilayeti Tango Sağlık Merkezi, Afet Önlemleri Bülteni No. 1 (Aralık 2024)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 3306)
• Vikipedi (Japonca ve İngilizce), Kuzey Tango depremi, Gomura Fayı, Mineyama (başlangıç kaynağı)