1948 Fukui Depremi: Bombalardan Sonra İkinci Kez Yıkılan Şehir

28 Haziran 1948, pazartesi, akşamüstü. Japonya'nın Japon Denizi kıyısındaki Fukui şehri, üç yıl önce Amerikan bombalarıyla yanmış ve hâlâ yeniden kuruluyor. Ülke Amerikan işgali altında. Dükkânlar kapanmak üzere, sinemalarda seans var, tarlalarda pirinç fideleri yeni dikilmiş. Saat 17.13'te yumuşak ovanın altında bir fay kırılıyor. Birkaç saniye içinde şehrin evlerinin beşte dördü yıkılıyor, ardından yangınlar başlıyor. Bu deprem, Japonya'yı şiddet ölçeğine yeni bir derece eklemeye zorlayacak.

Bombalanmış şehir

Fukui, Japonya'nın ana adası Honşu'nun kuzeybatısında, Kuzuryu, Asuwa ve Hino ırmaklarının taşıdığı alüvyonla oluşmuş bir ovanın ortasındadır. Şehrin geçimi dokumacılığa dayanır; çevresindeki kasabalarda yüzlerce ipek ve suni ipek atölyesi çalışır.

Üç yıl önce, 19 Temmuz 1945 gecesi, Mariana Adaları'ndan kalkan 133 Amerikan B-29 bombardıman uçağı şehre 865 tondan fazla yangın bombası atar. Bu saldırıda 1.576 kişi ölür. Amerikan Stratejik Bombalama Araştırması, savaştan bir yıl sonra şehrin yüzde 84,8'inin tamamen yok olduğunu raporlar; Japon kaynakları yerleşim alanının yaklaşık onda dokuzunun yandığını yazar.

1948'de Japonya, General MacArthur'un yönettiği Müttefik işgal yönetiminin (GHQ) denetimindedir. Her vilayette bir Amerikan askerî yönetim bürosu vardır. Fukui'de yeni yollar, yeni evler, aceleyle çatılmış barakalar yan yanadır. Bir yıl önce çıkarılan Afet Yardım Yasası henüz hiçbir büyük felakette denenmemiştir.

Depremden on dokuz gün önce, 9 Haziran'da Tokyo'da bir bilim toplantısı yapılır. Merkez Meteoroloji Gözlemevi'nden Inoue Utane, büyük depremlerin ardından gelen ikincil depremlerin bir düzen izlediğini öne sürer. Bir meslektaşı bir sonraki büyük depremin nerede olacağını sorunca "Fukui ve Chichibu" diye cevap verir. Fukui'de deprem gerçekten olur; ama Inoue'nin aynı yöntemle yaptığı Chichibu tahmini tutmaz ve kendisi birkaç hafta sonra bu tahminini geri çeker. Bugün yöntemi geçerli bir tahmin yolu sayılmaz.

Saat 17.13

Japonya o yıllarda yaz saati uygular. Saatler 17.13'ü gösterirken, bugünkü saatle 16.13'te, Fukui'nin yaklaşık 10 kilometre kuzeydoğusunda, bugünkü Sakai şehrine bağlı Maruoka yakınlarında yerin yaklaşık 15 kilometre altında bir fay kırılır. Japonya Meteoroloji Ajansı büyüklüğü 7,1 olarak verir; moment büyüklüğü hesapları 6,8-6,9 arasındadır, ABD'nin NOAA kataloğu ise 7,3 yazar.

Kırılan fay o güne kadar bilinmeyen, yanal atımlı bir faydır. Ovanın kalın ve yumuşak toprağı yüzünden yüzeyde açık bir iz bırakmaz; araştırmacılar sonradan çatlakların dizilişinden ve ölçümlerden 25-27 kilometre uzunluğunda bir "Fukui Deprem Fayı" çizer. Sarsıntı doğuda Mito'dan batıda Saga'ya kadar hissedilir. En şiddetli sarsıntı 30-40 saniye sürer; evlerin 5-15 saniye içinde çöktüğü anlatılır. Altı dakika sonra 5,8 büyüklüğünde bir artçı gelir.

Fukui'de ölçülen şiddet, o günkü Japon ölçeğinin en üst basamağı olan 6'dır. Şehirdeki 15.525 evin 12.425'i, yani yaklaşık yüzde 80'i tamamen yıkılır. Fay hattına yakın Maruoka, Harue, Kanazu ve Morita'da neredeyse hiçbir ev ayakta kalmaz. Maruoka'nın 16. yüzyıldan kalma kalesi, kulesi ve taş duvarlarıyla birlikte çöker. Ovadan geçen üç tren raydan çıkıp devrilir; Kanazu istasyonunda bekleyen trenin üstüne istasyon binası yıkılır.

Şehrin merkezinde yedi katlı Daiwa mağazasının zemin katı çöker ve bina yana yatar. Mağaza o gün saat 17.00'de kapanmıştır. Şirket tarihine göre 125 çalışanın hepsi deprem anında altıncı katta bir toplantıdadır; birlikte hareket ederler ve birkaç hafif yaralıyla binadan çıkarlar. Hemen karşıda, 500 kazık üzerine oturtulmuş Fukui Bankası binası ise ayakta kalır.

Yangınlar

Yıkılan ahşap evlerin arasından dumanlar yükselir. Yalnız Fukui şehrinde 24 yangın tespit edilir; bunların 19'u depremden sonraki ilk on dakika içinde başlar. Bölge genelinde 57 yangın çıkar. Yollar yıkılan evlerle kapanmış, su boruları patlamıştır; itfaiye araçları ilerleyemez, ilerleyenler de su bulamaz.

Katamachi semtindeki Kokusai Gekijo sinemasında işten çıkıp filme gelen seyirciler oturmaktadır. Bina çöker; hemen yanındaki depoda karne ile dağıtılmak üzere saklanan kibritler sarsıntıyla sürtünüp tutuşur ve ateş enkaza sıçrar. Yüzlerce kişi enkazın altında ezilerek ya da yanarak ölür. İtfaiyeciler önce sinemalarda sıkışanları çıkarmaya çalışır ama alevler yüzünden geri çekilmek zorunda kalır.

Yangınlar ancak ertesi sabah saat 03.00 civarında zayıflar; bütün bölgede tamamen söndürülmeleri beş gün sürer. Fukui'de yanan alan şehrin altıda biri, yaklaşık 51 hektardır. Herkes yangını bomba sonrası çatılan barakalara bağlar; ama sonraki araştırmalar yıkılan ve yanan yapıların arasında kiremit çatılı, iki katlı kalıcı evlerin de az olmadığını gösterir.

Her yer böyle değildir. Ashihara kasabasında da yangın çıkar; 1923 Kanto depreminin yangınlarını hatırlayan kasabalılar sokak sokak koşup "ateşi söndürün" diye bağırır ve komşularla birlikte alevleri büyümeden söndürür.

Gözlemevinden bir tanık

Fukui Meteoroloji İstasyonu'nda çalışan Miyamae Keikichi, deprem anında işten eve dönerken bir köprünün üzerindedir. Yıllar sonra yazdığı hatıratında, yerin yatay sarsıldığını hissettiği anda saatine baktığını ve zamanı aklına kazımaya çalıştığını anlatır; birkaç adım sonra gelen daha güçlü sarsıntı onu yere yıkar. Kalktığında her yerden toz yükselmektedir, teller sarkmıştır. Çöken bir binanın saçağının altında kalan, komşu hamamdan çıplak kaçmış bir anne ile çocuğu "Yardım edin!" diye bağırır. Saçağı kaldırır, ikisi kurtulup kaçar.

Evine koşar: karısı bir haftalık kızlarını kucağına almış, yalınayak komşunun tarlasında durmaktadır. Herkesin sağ olduğunu görünce istasyona geri döner. Yapması gereken iş, depremi Tokyo'daki merkeze telgrafla bildirmektir. Telgrafhanede bütün makineler devrilmiştir; vilayet binasındaki acil telsizin aküleri de, radyo istasyonunun hatları da çalışmaz. Telgrafhaneye ikinci kez döndüğünde Kanazawa hattı yeni açılmıştır ve depremi ilk bildirenlerden biri o olur.

Gece yarısı, eşinin evlatlık verilmiş kız kardeşinin dört aylık bebeğini geride bırakıp bir evin altında kaldığını öğrenir. Elektrik yoktur; çıplak elle kiremitleri kaldırmaya çalışır ama bir süre sonra vazgeçmek zorunda kalır. Aynı gece bir mahalle başkanı "gece yarısı daha büyük bir deprem olacak" söylentisini yaymaktadır; Miyamae saat 22.00'de afet merkezine gidip söylentinin yalanlanmasını ister. Ailesi o geceyi yarı yıkık evden çıkardıkları üç hasırın üzerinde, açıkta, artçıları dinleyerek geçirir.

"Fukui tamamen yıkıldı"

Haber yavaş yayılır. Bölgedeki 3.340 telefon hattının yüzde 91'i kesilmiştir; bir hafta boyunca telefonla haberleşmek neredeyse imkânsızdır. Yerel gazete Fukui Shimbun'un binası ve matbaası yanmıştır. NHK'nin Fukui radyo istasyonunun binası ayakta kalır ama cihazları devrilmiş, jeneratörü çalışmaz hâldedir.

İlk haber, bağlantısı kalan Kanazawa istasyonu üzerinden Nagoya'ya ve Tokyo'ya ulaşır; akşam 18.25'te bölge yayınında, 19.00'da ulusal haberde okunur. Haberin özü, radyo istasyonu ve birkaç bina dışında Fukui şehrinin tamamen yıkıldığı ve birçok yerde yangın çıktığıdır. Vilayetin yardım merkezi de radyodan yardım ister. Osaka'da çıkan Asahi Shimbun aynı gece ek baskı yapar.

Life dergisinin Tokyo bürosu şefi, fotoğrafçı Carl Mydans, tesadüfen o gün Fukui'dedir ve bazı fotoğraflarını binalar çevresinde yıkılırken sokakta çeker. Yana yatmış Daiwa mağazasının fotoğrafı dergide yayımlanır ve felaketin dünyadaki simgesi olur.

Vali, belediye başkanı ve işgal yönetimi

Fukui Valisi Obata Harukazu deprem anında resmî iş için Osaka'dadır. Haberi kaldığı handa alır, hemen Osaka ve Kyoto valilerinden yardım ister ve ertesi sabah görev yerine döner. Osaka'dan sağlık ekibi ve ilaç yüklü kamyonlar gece 23.40'ta yola çıkar. Belediye Başkanı Kumagai Tazaburo deprem anında makamındadır ve hemen bir kriz merkezi kurar; ancak memurların çoğu mesaiden çıkmış olduğundan çalışmalar ancak ertesi gün düzene girer.

Fukui, 1947'de çıkarılan Afet Yardım Yasası'nın uygulandığı ilk büyük felaket olur. Hükümet 29 Haziran'da merkezi bir yardım kurulu oluşturur, bölgede dondurulmuş 8.500 koku pirinci serbest bırakır ve aileler savaş sonrası dondurulan banka hesaplarından 100 bin yene kadar para çekebilir. Kızılhaç ekipleri ilk gece komşu vilayetlerden yola çıkar; ertesi gün 26 ekip bölgededir. Fukui Kızılhaç Hastanesi'nin önüne kurulan çadırlarda ilk hafta 4.812 yaralı tedavi edilir. İmparatorun temsilcisi olarak Prens Mikasa 5 Temmuz'da bölgeyi gezer.

Amerikan askerî yönetimi şehirde 16 seyyar su noktası kurar. Ambulans yoktur; yaralılar kapı kanatları ve el arabalarıyla taşınırken askerî kamyonlar çok sayıda yaralıyı bir seferde hastanelere götürür. Ama işgal yönetiminin bir başka yüzü de vardır. Fukui askerî yönetim şefi James F. Hyland, yardım bahanesiyle sol örgütlerin propaganda yapacağından kuşkulanır ve yerel meclislere temmuz ayında "kışkırtıcı söz ve doğrulanmamış haber yaymayı" yasaklayan kamu düzeni yönetmelikleri çıkartır. Yardıma gelen öğrenciler gözaltına alınır; bazı solcu avukat ve politikacılar bölgeden çıkarılır. Hyland ağustosta görevden alınır, yönetmelikler sonradan kaldırılır.

Kayıp

Resmî rakamlara göre 3.769 kişi ölür, 22 binden fazla kişi yaralanır, yaklaşık 36 bin ev tamamen yıkılır. Japonya Meteoroloji Ajansı'nın Fukui sayfası yalnız Fukui vilayeti için 3.728 ölü ve 35.382 yıkık ev verir. NOAA kataloğu ise 5.131 ölü ve 63 bin yıkık ev yazar; bu farkın bir kısmı, hasarlı ve yıkık evlerin farklı biçimde sayılmasından gelir. Bölgede yaşayan 298.500 kişinin yaklaşık 214.500'ü depremden doğrudan etkilenir.

Ölümlerin çoğu Fukui şehri ile kuzeyindeki Yoshida ve Sakai ilçelerindedir. Fayın tam üstündeki köylerde evlerin neredeyse hepsi yıkılır, ama çiftçilerin çoğu o saatte tarlada olduğu için can kaybı görece az kalır. Asuwa Irmağı kıyısında patates söken 37 yaşında bir kadın, açılan bir yarığa düşüp göğsüne kadar gömülerek ölür.

Bir ay sonra sel

Deprem, Kuzuryu ve kollarının setlerini 140 kilometre boyunca çatlatmış, yer yer çökertmiştir; Kuzuryu setinin yüksekliği bazı yerlerde 4,5 metre azalır. 23-25 Temmuz'da ırmağın yukarı kesimine 350 milimetreyi aşan yağmur düşer. 25 Temmuz akşamı Tomyoji'de set yaklaşık 300 metre boyunca yıkılır ve su Fukui'ye akar. Yaklaşık 7.000 ev sular altında kalır, 28 bin kişi yeniden afetzede olur. Depremden sonra kurulan geçici köprülerin bir kısmı da sele kapılır.

Okullar tatile bir ay erken girer. Ağustos başında, işgal yönetiminin verdiği büyük çadırlarda ve bağışlanan kitaplarla dersler yeniden başlar.

Neyi değiştirdi

Fukui'de ölçülen şiddet, ölçeğin en üst basamağıydı; ama gözlenen yıkım, aynı basamaktaki başka depremlerden çok daha ağırdı. Bunun üzerine Merkez Meteoroloji Gözlemevi 1949'da ölçeğe yeni bir basamak ekler: şiddet 7, evlerin yüzde 30'undan fazlasının yıkıldığı, heyelan ve yarıkların oluştuğu sarsıntı olarak tanımlanır. Sismolog Koketsu Kazuki'nin araştırmasına göre yüzde 30 sınırını gözlemevi başkanı Wadati Kiyoo önermiş, deprem şubesi müdürü Sagisaka Kiyonobu ile birlikte belirlemiştir. Bu basamak ilk kez 1995 Kobe depreminde kullanılacaktır.

Yıkılan ahşap evlerin oranı, 1950'de çıkarılan Yapı Standartları Yasası'na da yön verir; yasa ahşap binalar için depreme dayanıklı tasarım kuralları getirir. Fukui'de ise bombalardan sonra parasızlık yüzünden duran şehir planı deprem sonrasında hızla uygulanır: 44 metre genişliğinde istasyon caddesi ve 36 metrelik Honmachi caddesi açılır, yollar genişletilip düzleştirilir, kanalizasyon erkenden döşenir. Maruoka Kalesi kurtarılan parçalarıyla 1955'te yeniden ayağa kaldırılır.

Bugün

1952'de Fukui'de savaştan ve depremden sonra yeniden kuruluşu kutlayan bir sergi açılır; serginin simgesi küllerinden doğan anka kuşudur. 1964'te kabul edilen şehir bildirgesi Fukui'yi "anka kuşu şehri" ilan eder. Daiwa mağazasının hemen doğusundaki, temeline yaklaşık 500 çam kazık çakılmış Sakai binası hem bombalardan hem depremden sağ çıktı; bugün hâlâ bir banka şubesi olarak kullanılıyor. Her yıl 28 Haziran'da Asuwa Dağı'ndaki anıtın önünde savaşın ve depremin kurbanları birlikte anılıyor. 2004'te devletin deprem araştırma kurulu, 1948 depremini üreten fayı Fukui ovasının doğu kenarındaki fay kuşağının parçası olarak değerlendirdi; kuşak bugün de izleniyor.

Kaynaklar

• Japonya Meteoroloji Ajansı, Fukui Yerel Meteoroloji Gözlemevi, "Fukui Jishin" sayfası (2018): 3.728 ölü, Fukui'de 15.525 evden 12.425'inin yıkılması, 5,8 büyüklüğündeki artçı
• Miyamae Keikichi, Fukui depremi hatıratı (Tōkan Gijutsu News, No. 17, Şubat 1971; Fukui Meteoroloji Gözlemevi'nin yayımladığı metin)
• Japonya Kabine Ofisi, Merkezi Afet Konseyi, "1948 Fukui Jishin Hokokusho" (2011), Vikipedi aracılığıyla aktarılan bilgiler
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3884
• Encyclopedia.com, "Mydans, Carl" maddesi
• Vikipedi (Japonca), Fukui Jishin ve Fukui Kushu maddeleri; Vikipedi (İngilizce), 1948 Fukui earthquake ve Bombing of Fukui maddeleri (başlangıç kaynağı)