1336 Haf Depremi: Sarayın Altında Kalan Hükümdar ve Kuruyan Kanatlar

Ekim 1336, Horasan'ın güneydoğusu. Herat'a bağlı Haf yöresinde köyler, yer altından su getiren kanatlar, Zuzan'da yerel hükümdarın büyük sarayı. Moğol İlhanlı Devleti on ay önce son güçlü hükümdarını kaybetmiş, bölge sahipsiz kalmıştır. Bir pazartesi sabahı erkenden yer sallanır. Cird kasabası haritadan silinir, Zuzan'ın hükümdarı sarayının altında kalır. Arkasından gelen salgın, depremin bıraktığını da alır götürür.

Depremden önce

Haf, bugün İran'ın Razavi Horasan eyaletinde, Afganistan sınırına yakın bir ilçedir. 14. yüzyılda ise Kuhistan denen dağlık bölgenin bir parçasıdır ve Herat'a bağlıdır. Yöre iki bölümden oluşur: Haf ve Zuzan. 13. yüzyılda yazan coğrafyacı Yakut, Haf'a 200, Zuzan'a 124 köy bağlı olduğunu yazar; bu sayılar bölgenin o dönemde bugünkünden daha kalabalık olduğunu düşündürür.

Bu kuru ovada hayat suya bağlıdır. Köyler, dağ eteklerinden yer altı tünelleriyle su taşıyan kanatlara dayanır. Zuzan, ortaçağda önemli bir şehirdir; düzenli planı, sulama kanalları ve bentleri vardır. 1219'a tarihlenen medresesi ve Melik Mescidi bugün de ayaktadır. 1340 dolaylarında yazan coğrafyacı Hamdullah Müstevfi, Zuzan'ı anlatırken oradaki büyük saraydan söz eder.

Müstevfi, bölgeyle ilgili bir efsane de aktarır: Turşiz'in batısında, Kişmar'da bir servi ağacı varmış ve çevresinde sık sık olan depremlerden bu yöreyi koruyormuş. Efsaneye göre ağaç 9. yüzyılda kesilmiştir. Yani Horasan'da insanlar, depremi sık gelen bir misafir olarak tanır.

Siyasi tablo karışıktır. İlhanlı hükümdarı Ebu Said Bahadır Han 1 Aralık 1335'te ölür ve devlet parçalanmaya başlar. Herat'ta Kartlar hanedanı, başta Muizzeddin Hüseyin olmak üzere, bu boşluktan yararlanıp topraklarını genişletmeye çalışır. Batıda, Sebzevar merkezli Serbedarlar 1337'de ortaya çıkacaktır. Haf, bu güç kavgasının kıyısında kalan bir taşra yöresidir.

Rebiülevvel'in on dördü

Yerel tarihçilerin kaydına göre deprem, Hicri 737 yılının Rebiülevvel ayının 14'ünde, bir pazartesi günü sabahın erken saatlerinde olur. Bu tarih miladi takvimde 21 Ekim 1336'ya denk gelir. ABD'nin NOAA deprem veritabanı saati 01.30 olarak verir. Ambraseys ve Melville'in Pers depremleri kataloğunun tablosunda ise saat 06 görünür. Kroniğin "sabahın erken saati" ifadesi iki rakamla da çelişmez; kesin saat bilinmez.

Büyüklük hesaplanmamış, tahmin edilmiştir: hem NOAA hem Ambraseys ve Melville 7,6 verir. Bu sayı, yıkımın yayıldığı alanın genişliğinden ve sarsıntının uzun sürdüğüne dair anlatımdan çıkarılır.

Sarsıntının ne kadar uzun sürdüğünü gösteren tek ayrıntı, Zuzan'ın hükümdarı Gıyaseddin Firuz'un ölümüdür. Tarihçi Mecdeddin Hafi'nin aktardığına göre, hükümdarın sarsıntıdan sağ kurtulan yakınlarından biri olanları anlatmıştır: Deprem başladığında Gıyaseddin Firuz sarayın ortasıyla verandası arasında birkaç kez gidip gelir, kaçacak yeri seçemez. Sonunda bütün yapı üzerine devrilir. Tarihçiler bu sahneden yola çıkarak sarsıntının birkaç saniyelik bir vuruş değil, uzun bir sallantı olduğunu düşünür.

Cird'den Zuzan'a

Kroniklerin anlattığı yıkım büyüktür. Haf yöresinin kuzeybatısındaki Cird kasabası tamamen yıkılmıştır. Cird ile Zuzan arasındaki köylerin hepsi yerle bir olmuştur. Zuzan'da hükümdar sarayıyla birlikte gitmiştir.

Kayıp için kroniklerin verdiği rakam büyüktür: Cird ile Zuzan arasındaki köylerde 20 ile 30 bin arası insan ölmüştür. NOAA veritabanı bu aralığın alt ucunu, 20 bini kaydeder.

Yıkım bir noktada değil, uzun bir şerit boyunca yayılır. Ambraseys ve Melville'e göre en ağır hasar bölgesi Dunah ve Fanuk derelerinin vadileri boyunca Sencan'a doğru uzanır; bu alanın uzun ekseni yaklaşık 110 kilometredir. Haf kasabasının kendisi kaynaklarda anılmaz, ama yazarlar onun da ciddi hasar gördüğünü neredeyse kesin sayar.

Kanatlar ve salgın

Deprem bitince ikinci felaket gelir. Bölgede bir salgın çıkar; Ambraseys ve Melville bunun büyük olasılıkla kolera olduğunu yazar. Sencan-ı Zave (bugünkü Sangun) ile Duğabad arasında 11 bin kişi daha bu salgından ölür.

Salgının nedeni kaynaklarda yazmaz, ama araştırmacıların yorumu açıktır: Haf'ın hayatı kanatlara bağlıdır ve büyük bir deprem bu yer altı tünellerini çökertir. Temiz su kesilince insanlar bulabildikleri her sudan içer; yıkıntıların ve gömülmemiş ölülerin arasında hastalık hızla yayılır. Ambraseys ve Melville, salgının kuzeybatıda çıkmasını en ağır yıkımın orada olduğunun işareti sayar.

Kroniklerin rakamları toplanırsa, depremin ve salgının birlikte 31 ile 41 bin arası can aldığı anlaşılır. Bu, Haf ve Zuzan'ın yüzlerce köyü için bir kuşağın kaybıdır.

Kaybolan kasaba

Cird bugün yoktur. Yerini kimse kesin olarak bilmez. Ambraseys ve Melville, kasabanın büyük olasılıkla Zuzan'ın kuzeybatısında, Akbarabad'ın güneyinde bir yerde olduğunu düşünür.

Kaynaklar arasında küçük bir bilmece de vardır. Depremden önce yazan Müstevfi, Haf'ın üç merkezini Sencan, Selame ve Zuzan olarak sayar. Daha sonra yazan Hafız-ı Ebru ise Cird, Selame ve Zuzan der. Araştırmacılar buradan Cird'in, belki depremden sonra, Sencan'ın yerini alarak kuzeybatının ana kasabası hâline geldiğini çıkarır. Haf'ta Sencan adında iki ayrı yer bulunması işi daha da zorlaştırır. Salgının kuzeybatıda yayıldığı bilgisi, Cird'i o tarafa yerleştirmenin en güçlü dayanağıdır.

Rakamlar ne kadar güvenilir

1336 Haf depremini bize anlatan kaynaklar azdır ve yereldir. Ambraseys ve Melville iki Farsça esere dayanır: Mecdeddin Hafi'nin "Ravza-i Huld"u ve Fasih Hafi'nin "Mücmel-i Fasihi"si. Fasih, 1442'de ölen bir Timurlu bürokratı ve tarihçisidir; olaydan yaklaşık bir asır sonra yazar. Annesi Haflıdır ve 14. yüzyılın başında Haf'ı yöneten Hace Mecd'in torunudur. Yani deprem hikâyesi büyük ölçüde yöreyle bağı olan yazarların hafızasıyla bugüne ulaşır.

Bu, rakamlara temkinle bakmayı gerektirir. "20-30 bin" gibi yuvarlak sayılar ortaçağ kroniklerinde sık görülür ve çoğu zaman kesin bir sayımın değil, felaketin büyüklüğünün ifadesidir. Yine de bölgenin o dönemde yüzlerce köyü olduğu biliniyor; Yakut'un saydığı 324 köyün büyük bir kısmı yıkım şeridinde kalıyorsa, bu sayılar imkânsız değildir. NOAA'nın 20 bin rakamı, kroniklerin verdiği aralığın en ihtiyatlı ucudur ve salgın ölülerini içermez.

Sarsıntının bir fay kırılmasıyla birlikte olduğu da tartışmalıdır. Ambraseys ve Melville, en ağır hasar alanının hava fotoğraflarında görülen genç faylarla yer yer aynı doğrultuda uzandığını yazar; bu faylar alüvyonda birkaç kilometre boyunca, kuzeybatı-güneydoğu yönünde izlenebilir. Ancak aynı yazarlar, Rüşthar ile Ferahabad arasında yaptıkları kısa saha gezisinde kesintisiz bir genç fay zonu bulamadıklarını da not eder ve 1336 depremine bağlanan faylanmanın "çok zayıf" kanıtlara dayandığını kabul eder.

Herat ve 1364

Haf, 14. yüzyılda Herat vilayetinin parçasıdır, ama kaynaklar 1336 depreminin Herat şehrinde ne yaptığını söylemez. Herat'ın kendi büyük sarsıntısı yirmi sekiz yıl sonra gelir. Hicri 765 yılının 6 Cemaziyelevvel'inde, 10 Şubat 1364'te bölgede yıkıcı bir deprem olur.

Ambraseys ve Melville'in aktardığına göre bu depremde şehrin binalarının çoğu, özellikle yüksek yapılar hasar görür. Surların mazgalları düşer, Felekeddin minaresinin tepesinden birkaç metre kopar. Herat Ulu Camii de zarar görür; ana kemer çöker, onu taşıyan iki ayak ise ayakta kalır. Yazarlar, hasarın biçiminden bu depremin merkezinin Herat'tan uzakta, belki Gulran yöresinde olduğunu ve şehri uzak bir depremin uzun dalgalarının vurduğunu düşünür.

İki deprem birlikte, Kartlar döneminin Herat'ında yaşayanlar için Horasan'ın yerinin hiç durmadığını gösterir.

Neyi değiştirdi

Ambraseys ve Melville'e göre bütün işaretler, 1336 depreminin Kuhistan'da olmuş en büyük depremlerden biri olduğunu gösterir: geniş hasar alanı, genç faylarla uyumlu doğrultu, su sistemlerinin bozulması ve uzun süren sarsıntı. Kuhistan, bu dönem için İran'ın en düzenli deprem kaydını veren bölgelerinden biridir; 1336'dan sonra 1493 ve 1549'da da büyük depremler yaşar. Yazarlara göre bunun bir nedeni, Herat'a bağlı bu yörenin 16. yüzyıla kadar canlı kalması ve olayları kaydeden yerel tarihçiler yetiştirmesidir.

Deprem, Haf'ın yerleşim haritasını da değiştirmiş görünür. Kaynaklarda depremden önce anılan merkezlerden biri sonra yerini başka bir kasabaya bırakır; Cird ise sonunda tamamen kaybolur.

Bölge sonraki yüzyıllarda da sarsılmaya devam eder. 14 Kasım 1979'da Karizan-Haf depremi Karizan, İstind ve Buhnabad köylerini yıkar, Karizan'ın kanatlarını bozar ve hasarı Haf'a kadar ulaştırır; yaklaşık 240 kişi ölür. Bu depremde yaklaşık 20 kilometrelik bir yüzey faylanması gözlenir. 1336'daki anlatımın kanatlar ve su üzerindeki vurgusu, 643 yıl sonra yeniden yaşanır.

Bugün

Haf bugün Razavi Horasan eyaletinde bir ilçe merkezidir. 2016 sayımında şehirde 33.189, ilçede 138.972 kişi yaşar. Meşhed ile Herat arasında yapımı süren demiryolu Haf'tan geçer; yani yöre yedi yüz yıl önceki gibi yine İran ile Herat arasındaki yolun üzerindedir.

Zuzan bugün yaklaşık 2.700 kişilik bir köydür. Ortaçağ şehrinin kalıntıları İran'ın UNESCO Dünya Mirası geçici listesindedir. 1336'da sarayın altında kalan Gıyaseddin Firuz'un şehrinden geriye birkaç eyvan, tuğla süslemeler ve toprak altındaki izler kalmıştır.

Sınırın öbür yanında Herat, Ekim 2023'te art arda gelen 6,3 büyüklüğündeki depremlerle yeniden sarsıldı; Dünya Sağlık Örgütü ilk depremde 1.482 kişinin öldüğünü tahmin etti. Haf'tan Herat'a uzanan bu kuşak, 1336'da olduğu gibi bugün de aynı deprem kuşağının üzerinde yaşıyor.

Kaynaklar

• Ambraseys, N. N. ve Melville, C. P. (1982). A History of Persian Earthquakes. Cambridge University Press (1336 Haf ve 1364 Herat kayıtları, dipnotlar 107-110, faylanma tablosu ve Tablo 5.1).
• Mecdeddin Hafi, Ravza-i Huld ve Fasih Hafi, Mücmel-i Fasihi (Ambraseys ve Melville'in aktardığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 524 (Iran: Khaf, 21 Ekim 1336)
• Vikipedi (İngilizce): Fasih Khwafi, Abu Sa'id Bahadur Khan, Kart dynasty, Sarbadars, Zuzan, Khaf (İran), Khaf County, Timeline of Herat, 2023 Herat earthquakes (başlangıç kaynağı)