2022 Cianjur Depremi: Öğle Saatinde Çöken Sınıflar

21 Kasım 2022, pazartesi. Batı Cava'nın dağlık Cianjur ilçesinde saat 13.21. Öğle yemeği yeni bitmiş, okullarda dersler sürüyor, devlet okulundan çıkan çocukların bir kısmı öğleden sonraki din derslerine geçmiş. Yer, yalnızca 10-11 kilometre derinden sarsılıyor. Büyüklük 5,6; dünyanın pek çok yerinde bir iki bacayı devirip geçecek bir deprem. Cianjur'da ise yüzlerce kişinin, aralarında en az yüz çocuğun hayatına mal oluyor.

Gede Dağı'nın eteğinde

Cianjur, Endonezya'nın en kalabalık adası Cava'nın batısında, Gede yanardağının yamaçlarına yaslanan bir ilçedir. Merkezde yaklaşık 175 bin, ilçenin tamamında 2,5 milyonu aşkın kişi yaşar. İlçede çok sayıda İslami yatılı okul (pesantren) ve medrese vardır; çocuklar sabah devlet okuluna, öğleden sonra din derslerine gider.

Cava'nın büyük depremleri genellikle güneydeki Sunda Çukuru'ndan, Avustralya levhasının adanın altına daldığı yerden gelir. Ama adanın içinde, kara altında, sığda kırılan faylar da vardır ve bunlar seyrek olsa da ağır kayıplar verdirir. Cianjur çevresinde 1844'ten beri depremler kayıtlıdır; 1910, 1912, 1968 ve 1982'de evler yıkılmış, 2000 yılında 5,1 büyüklüğünde bir deprem 1.900 kadar evi ağır hasarlı bırakmıştır. 2006'da Yogyakarta'yı vuran sığ bir kara depremi 5.700'ü aşkın kişiyi öldürmüştür.

Gede'nin yamaçları, yanardağın yüzyıllar boyunca bıraktığı gevşek volkanik malzemeyle örtülüdür. Bu toprak verimlidir, ama sarsıntıyı büyütür ve kolayca kayar.

Saat 13.21

Endonezya Meteoroloji, Klimatoloji ve Jeofizik Ajansı (BMKG), depremin merkezini Gede Dağı'nın yamaçlarında, derinliğini 11 kilometre olarak verir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) büyüklüğü 5,6 olarak hesaplar; kırılma, levhanın içinde yatay atımlı bir fayda olmuştur. Deprem bu kadar sığ olduğu için enerjisi neredeyse doğrudan yüzeye çıkar. En ağır sarsıntı Cugenang ilçesinde, özellikle Gasol ve Sarampad köylerinde hissedilir.

Cianjur'da yaşayan Partinem, AP'ye evin "dans ediyormuş gibi" sallandığını anlatır. Ağlayarak kocasını ve çocuklarını yakalayıp dışarı çıkarır; birkaç dakika sonra ev çöker. "Onları çıkarmasaydım biz de kurban olabilirdik" der. İnşaat işçisi Hasan aynı anlarda bir binanın içindedir. Arkadaşlarının kaçmaya çalıştığını görür, ama kendisi dışarı çıkamadan duvar üzerine yıkılır ve bayılır.

Sarsıntı kuzeydeki başkent Cakarta'da da hissedilir. Gökdelenler sallanır, çalışanlar sokaklara dökülür. Elektrik dağıtım şirketi PLN'nin 1.957 trafo merkezi devre dışı kalır; 366 binden fazla abonenin elektriği kesilir. Saatler içinde yüzden fazla artçı gelir; 23 Kasım sabahına kadar sayı bini aşacaktır.

Sınıflarda ve medreselerde

Deprem öğle saatinde geldiği için en çok çocuklar ölür. Ulusal Arama Kurtarma Ajansı Başkanı Henri Alfiandi, ölenlerin çoğunun çocuk olduğunu, çünkü saat birde hâlâ okulda bulunduklarını söyler. Batı Cava Valisi Ridwan Kamil'e göre ölen öğrencilerin çoğu, devlet okulundaki dersleri bitmiş ve öğleden sonra İslami okullarda ek derse girmiş çocuklardır; binalar üzerlerine çöker.

Gekbrong ilçesindeki Cikancana köyünde altı öğrenci başına gelen darbelerle ölür. Save the Children, 80'i aşkın okulun hasar gördüğünü bildirir. Kurumun konuştuğu 56 yaşındaki matematik öğretmeni Ayu, okulun duvarlarının gözlerinin önünde yıkıldığını ve hasta bir öğrenciyi dışarı taşıdıklarını anlatır. Yedi yaşındaki Ramelan ise sarsıntıda yapabildiği tek şeyin ağabeyine sımsıkı sarılmak olduğunu söyler. Ulusal Afet Yönetim Ajansı (BNPB) daha sonra ölenlerin üçte birinden fazlasının çocuk olduğunu açıklayacaktır.

Sonraki sayımlarda hasarlı okul sayısı 524'e çıkar. Bunlara 144 ibadet yeri, 13 resmî bina ve 3 sağlık tesisi eklenir. Cilaku ilçesinde iki üç katlı binalar ağır hasar görür, bir market tümüyle çöker.

Cijedil'i örten toprak

Yıkım yalnızca binalardan gelmez. Gede'nin dik yamaçlarında gevşek volkanik toprak kayar. Puncak-Cipanas-Cianjur ana yolu bir heyelanla kapanır, trafik başka yollara çevrilir. Yollar boyunca ağaçlar ve elektrik direkleri devrilir.

En büyük heyelan Cugenang ilçesindeki Cijedil köyünde olur. Çamur, kaya ve kırık ağaç gövdelerinden oluşan tonlarca toprak yamaçtan iner, evleri ve yoldan geçenleri gömer. Cugenang'da sekiz evlik bir mahalle tümüyle toprağın altında kalır. Endonezya kaynaklarına göre Cijedil'de kayıp verilen 39 kişinin 32'si köyde yaşayan, yedisi ise deprem anında köyün yakınından geçen kişilerdir. Cugenang'da oturan Zainuddin, AP'ye üçü yetişkin üçü çocuk en az altı akrabasından haber alamadığını söyler.

Otoparkta ilk gece

Yaralılar ilçedeki dört hastaneye taşınır. Cianjur Devlet Hastanesi'ne gelenlerin sayısı kapasiteyi aşınca otoparkta bir sahra hastanesi kurulur. Elektriği kesilmiş şehirde doktorlar el fenerlerinin ışığında çalışır; bazı yaralılar çadırlarda, bazıları serum takılı hâlde kaldırımda yatar. Cimacan Hastanesi'ne getirilen 237 kişiden 150'si taburcu edilir, 13'ü ölür.

İslami bir eğitim vakfında çalışan Dwi Sarmadi, deprem anında iş yerindedir. "Binalar tamamen yerle bir oldu" der; düşen ağır eşyalar bacağını ezmiştir. Hastanenin önünde sırasını bekler.

Gece de belirsizlik sürer. 22 Kasım'da Vali Ridwan Kamil ölü sayısını 162 olarak açıklar; Endonezya kaynakları bu rakamın, doğrulanmamış sözlü bildirimlerin resmî sayıya eklenmesiyle ortaya çıktığını yazar. Aynı saatlerde BNPB 103 ölü, 31 kayıp bildirmektedir. Evleri sağlam kalanlar bile artçılardan korkup içeri girmez. Pamoyanan köyünde 150 kişi geceyi bir çardağın altında, başkaları yol kenarlarında ve dükkân saçaklarının altında geçirir.

Cumhurbaşkanı Cianjur'da

Cumhurbaşkanı Joko Widodo, Bayındırlık ve İskân Bakanı Basuki Hadimuljono'yu bölgeye gönderir; bakan deprem gecesi 21.45'te Cianjur'a varır. Sabah olduğunda PLN trafo merkezlerinin 1.802'sini yeniden çalıştırmış, elektriği bölgenin yüzde 89'una geri vermiştir. Ama birçok aileye hâlâ yiyecek ulaşmamıştır.

Widodo 22 Kasım salı günü Cianjur'a gelir. Kurbanların ailelerine başsağlığı diler ve önceliğin enkaz altında kalanları çıkarmak olduğunu söyler. Evi ağır hasar görenlere 50 milyon, orta hasarlılara 25 milyon, hafif hasarlılara 10 milyon rupi yardım sözü verir; Cianjur'u diğer şehirlere bağlayan ana köprü de yeniden yapılacaktır.

Bayındırlık Bakanlığı sözcüsü Endra Atmawidjaja, "Zamana karşı yarışıyoruz" der; komşu şehirlerden yedi kepçe ve on büyük kamyon getirilmektedir. Olağanüstü hâl 21 Kasım'dan 20 Aralık'a kadar 30 gün olarak ilan edilir. Bölgeye yaklaşık 6 bin kurtarmacı, binden fazla asker ve Endonezya Tabipler Birliği'nin gönderdiği 200 doktor ulaşır.

Yatağın altında iki gün

23 Kasım çarşamba akşamı, Cugenang'da çökmüş bir evin enkazında çalışan ekipler, molozun altında bir çocuğa ulaşır. Altı yaşındaki Azka, iki gündür yiyeceksiz ve susuz orada yatmaktadır. Batı Cava yönetiminin yayımladığı görüntülerde kurtarmacılar molozu keserek açılan delikten çocuğu iki kolunun arasına alır; turuncu baretli bir başka görevli elini tutar. Azka, depremde üzerinde olan mavi gömlek ve pantolonla çıkar.

Kurtarmaya katılan 28 yaşındaki gönüllü Jeksen, AFP'ye Azka'nın evin sol tarafında, bir yatağın üzerinde bulunduğunu anlatır. Bir yastık onu korumuş, çöken başka bir duvara dayanan duvar, beton döşemeyle çocuk arasında 10 santimetrelik bir boşluk bırakmıştır. Yer dar, karanlık ve sıcaktır, hava almaya yetecek delik yok gibidir. Çocuğun yanında ölen anneannesi yatmaktadır. Annesinin cansız bedeni de kurtarmadan birkaç saat önce bulunmuştur.

"Azka'nın yaşadığını anladığımızda ben dahil herkes ağladı" der Jeksen; yıllardır gönüllülük yaptığını, böyle bir şey görmediğini ekler. Bu kurtarma, depremin üçüncü gününde umudu bir süre canlı tutar. Ama aynı gün sağanak nedeniyle aramalara ara verilir.

Yağmur, çamur ve kayıplar

24 Kasım perşembe, aramanın dördüncü günü. Binden fazla kurtarmacı Cijedil'deki heyelan alanında kepçeler, arama köpekleri, yaşam dedektörleri ve çıplak elleriyle çalışır. Widodo ikinci kez gelir ve 39 kişinin kayıp olduğu tek noktaya odaklanılacağını söyler. Yamaçların dik olduğunu, yağmurun ve artçıların sürdüğünü anlatır: "Toprak dengesiz, dikkatli olmak gerekiyor."

BNPB Başkanı Suharyanto, hava düzelirse iki gün içinde ağır iş makinelerinin kullanılabileceğini umar; ama makineler yaşayan biri varsa ona zarar verebilir, yollar da elverişsizdir. BMKG Başkanı Dwikorita Karnawati, gevşemiş yamaçlardaki malzemenin yağmurla sel ve yeni heyelanlara dönüşebileceği uyarısını yapar. 25 Kasım'da heyelandan yedi, ertesi gün sekiz ceset daha çıkarılır. Arama önce 30 Kasım'da, sonra 3 Aralık'ta bitirilecekken uzatılır; son sekiz kayıp için 20 Aralık'a kadar sürdürülür.

Yollar kapandığı için bazı köylere yiyecek ve su helikopterle atılır. 6 Aralık'ta bambu bir köprüden yardım taşıyan bir polis nehre düşüp yaralanır; ertesi gün yardım taşıyan bir kamyonetin karıştığı kazada bir kişi ölür.

Kaç kişi öldü

Cianjur depreminin ölü sayısı bugün de iki farklı rakamla anılır. BNPB'nin doğruladığı sayı 335'tir. Cianjur Kaymakamı Herman Suherman ise 14 Aralık'ta, ad ve adresle doğrulanmış ölü sayısının 602'ye ulaştığını açıklar; bunların 397'si Cugenang'dandır. Suherman'a göre pek çok aile, dini gereklilikle yakınlarını hemen gömmüş ve ölümü bildirmemiştir. Daha sonra verdiği toplam 635'tir; ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) kaydı da bu rakamı esas alır.

BNPB, farkın giderilmesi için yeniden doğrulama yapılacağını, ancak kayda geçmemiş ve ölüm belgesi olmayan kişilerin resmî listeye girmeyeceğini bildirir. Bu yazıda iki rakam da yer alıyor: resmî ulusal sayı 335, yerel yönetimin sayısı 602 ile 635 arası. Yaralı sayısı da kaynağa göre 7.729 ile 10.595 arasında değişir; 593'ü ağır yaralıdır.

BNPB'nin 28 Kasım sayımına göre 26.237 ev ağır, 14.196 ev orta, 22.786 ev hafif hasarlıdır. Evini terk edenlerin sayısı 73 binden 114 bine kadar farklı verilir. Toplam hasar 4 trilyon rupi olarak hesaplanır.

Çadırlar ve yeni evler

Evini kaybedenler meydanlara, avlulara, tarlalara çadır kurar. Artçılar sürdükçe evi ayakta olanlar da çadırda kalır. Muson yağmurları sürmektedir; Save the Children'ın anlattığı bir ailenin çadırı fırtınada yıkılır, önce bambudan bir barınağa, sonra ahşap bir çardağa geçerler. 29 Kasım'da yetkililer çadırlarda 2 bin solunum yolu enfeksiyonu, yüksek tansiyon ve ishal vakası bildirir.

Hükümet yıkılan evlerin depreme dayanıklı olarak yeniden yapılacağını açıklar. İlk kalıcı konutlar, Cilaku ilçesindeki Sirnagalih köyünde ayrılan iki hektarlık alanda yükselir: 200 ev. İkinci aşamada Mande ilçesinde 151 ev daha yapılır. Hafif çelik çatılı, hafif tuğla duvarlı bu prefabrik evler (RISHA) Nisan 2023'te tamamlanır; 27 Nisan'a kadar biten konut sayısı 351'dir. Üçüncü aşamada Babakankaret köyünde 190 ev daha yapılır.

Cugenang Fayı

Depremi üreten fay, depremden önce haritalarda yoktu. Bilim insanları, 440'ı aşkın artçı sarsıntının yerini yeniden hesaplayarak volkanik çökellerin altına gömülü iki kesişen fay kolunu ortaya çıkarır. BMKG yeni fayı, geçtiği ilçenin adıyla Cugenang Fayı olarak adlandırır.

8 Aralık 2022'de Cakarta'da basın toplantısı yapan Dwikorita Karnawati, yaklaşık 9 kilometre uzunluğundaki fayın dokuz köyden geçtiğini açıklar: Ciherang, Ciputri, Cibeureum, Nyalindung, Mangunkerta, Sarampad, Cibulakan, Benjot ve Nagrak. Yaklaşık 9 kilometrekarelik fay zonu yerleşime kapatılır; BMKG, fayın aktif olduğunu, tekrar kayabileceğini ve yeniden hasar verebileceğini söyler. Bu zondaki yaklaşık 1.800 evin taşınması gerekir.

Neyi değiştirdi

Cianjur, büyüklüğün tek başına bir depremin ne kadar öldüreceğini söylemediğini acı biçimde gösterdi. Orta büyüklükte ama çok sığ bir deprem; gevşek volkanik zemin; beton ve tuğla evler; dik yamaçlar ve öğle saatinde dolu sınıflar bir araya geldi. 2018 Sulawesi depreminden bu yana Endonezya'nın en ölümcül depremi oldu.

Deprem, Cava'nın kara içindeki fayların, haritalarda bile olmayanlarının, nüfusun yoğun olduğu yerlerde büyük tehlike olduğunu yeniden hatırlattı. Cugenang Fayı'nın bulunmasıyla fay boyunca yeniden yerleşim yasaklandı ve köylerin taşınması gündeme geldi. Ölü sayısındaki tartışma ise afet anında yerel gelenekle resmî kayıt arasındaki boşluğu görünür kıldı.

Bugün

Depremden bir yıl sonra, Kasım 2023'te, Cianjur'da hâlâ çadırlarda ve geçici barınaklarda yaşayan aileler vardır. Kaymakam Herman Suherman, evsizlerin çoğunun işlerinden ve eski evlerinden uzakta kira bulmakta zorlandığını söyler. Cugenang'daki bir devlet ilkokulunun yüzlerce öğrencisi, binaları hâlâ hasarlı olduğu için beş çadırda okur; dördü sınıf, biri öğretmenler odasıdır.

Sirnagalih, Mande ve Babakankaret'teki yeni evlerde ise depremzedeler yeni bir hayat kurar. Cugenang Fayı'nın geçtiği şeritte ise BMKG'nin kararıyla yeniden ev yapılmaz.

Kaynaklar

• AP, "The death toll from an earthquake in Indonesia surpasses 250", 22 Kasım 2022; "Indonesian rescuers focus on landslide as quake toll rises", 24 Kasım 2022
• Reuters/AFP, "Children at school among 162 dead in Indonesia quake", The Himalayan Times, 22 Kasım 2022
• AFP, "Six-year-old rescued from Cianjur quake rubble after two days", The Jakarta Post, 24 Kasım 2022
• Save the Children, Cianjur depreminde çocuklara ilişkin basın açıklaması, 24 Kasım 2022
• Cianjur Kaymakamı Herman Suherman'ın 602 ölü açıklaması, 14-16 Aralık 2022 haberleri
• BMKG basın açıklaması, Cugenang Fayı ve dokuz köyün taşınması önerisi, Aralık 2022
• The Jakarta Post, "Cianjur earthquake survivors remain homeless one year after disaster", 22 Kasım 2023
• Kalıcı konut aşamaları üzerine Endonezya basını (Good News From Indonesia, Medcom, Brantas Abipraya), 2023-2024
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 10654
• Vikipedi (İngilizce ve Endonezce), 2022 West Java earthquake / Gempa bumi Cianjur 2022 (başlangıç kaynağı)