1923 Ipiales Depremi Cumbal'ı Yıkıp Bir Kasabayı Ovaya Taşıdı

14 Aralık 1923, cuma, sabaha karşı. Kolombiya ile Ekvador'u ayıran And yaylasında, Chiles ve Cumbal volkanlarının eteğindeki toprak duvarlı kasabalar daha uyanmamış. Saat 05.31'de yer sarsılıyor. Cumbal'ın tepedeki eski çarşısı birkaç saniyede yıkılıyor, sınırın öte yanında Tulcán'da kilisenin kulesi çöküyor. İki gün sonra gece gelen artçılar ayakta kalanı da bitirecek; Cumbal halkı bir daha eski yerine dönmeyecek.

Nudo de los Pastos'ta bir sınır

Kolombiya'nın en güneyindeki Nariño ilinde, And Dağları'nın iki sırasının birleştiği yüksek düğüme Nudo de los Pastos denir. Ipiales, Cumbal, Carlosama (bugünkü Cuaspud), Aldana, Guachucal ve Túquerres bu soğuk yaylanın kasabalarıdır. Güneyde, sınırın hemen ötesinde Ekvador'un Carchi ilinin merkezi Tulcán vardır. Bölgenin kuzey ucunda 4.700 metreyi aşan Cumbal volkanı, sınırın üstünde de Chiles volkanı yükselir.

Cumbal kasabası iki parçalıdır. Beyaz ve melez aileler, bugün "Pueblo Viejo" (Eski Köy) denen tepedeki çarşıda oturur. Aşağıdaki geniş, düz ve sulak Llano de Piedras'ı (Taşlı Ova) ise Pasto yerlileri ekip biçer, hayvan otlatır. Bu ova üzerine en az bir asırdır kavga vardır: yerliler orayı İspanyol kralı VII. Fernando'nun verdiği tapuya dayanan ortak topraklarının parçası sayar; kasabalı aileler ve yerel rahip José Benjamín Arteaga'nın 1910'da yazdıkları ise ovanın herkesin ortak merası olduğunu savunur. Arteaga'ya göre 1826'da buradan geçen Simón Bolívar ovayı satışa çıkarmış, bedel yerli kabilesinin topladığı hayvan ve gümüşle ödenmiştir.

Evler sıkıştırılmış topraktan, yani tapia pisada denen yöntemle örülmüş, hiçbir kirişle bağlanmamış duvarlardan yapılır; üstlerini ağır çamur örtüler kapatır. Kolombiya Jeoloji Servisi (SGC) yıllar sonra, yıkımın bu kadar ağır olmasında bu yapı tarzının belirleyici olduğunu yazacaktır.

Volkanlar o yıl sessiz değildir. Bölgeden geçen Alman coğrafyacı Karl Sapper, Cumbal'ın ve Chiles'in tepesinden duman yükseldiğini not eder. Pasto'da çıkan Diario del Sur gazetesi, depremden önceki perşembe gecesi Chiles ve Cumbal köylülerinin dağın tepesinde alevler gördüğünü yazacaktır.

Cuma sabahı, 05.31

Deprem 14 Aralık 1923 cuma günü yerel saatle 05.31'de, dünya saatiyle 10.31'de olur. SGC'ye göre merkez üssü Cumbal'ın hemen yakınındadır; odak derinliği yalnızca 10 kilometre olarak hesaplanır. Bugünkü kataloglar büyüklüğü 6,2 (Mw) olarak verir. Daha eski hesaplar ise yüzey dalgası ölçeğinde 7'den söz eder. SGC en yüksek şiddeti IX, yani "ağır hasar" olarak belirler.

Sarsıntı sığ olduğu için yıkım dar bir alana sıkışır. INGEOMINAS adına çalışan Sarabia ve Cifuentes 2007'de ağır hasarın yaklaşık 130 kilometrekarede yoğunlaştığını yazar; SGC'nin 2019 tarihli özeti 200 kilometrekareden küçük bir alan verir. Bu dar alanın içinde Cumbal, Carlosama, Aldana, Panán ve Chiles neredeyse tamamen yıkılır.

Cumbal'da çarşının büyük kısmı çöker; Chiles, Panán ve Nazate köylerindeki evler ve çiftlik binaları da yerle bir olur. Kilise, okullar ve hükümet konağı ayakta kalır ama ağır hasar görür. Carlosama'da evlerin ve resmî binaların çoğu yıkılır. Aldana'da kiliseden geriye yalnızca iki duvar kalır. Pupiales'te Kapusen kilisesinin bir bölümü çöker. Ipiales'te evlerin çoğu ve kilise hasar görür. Sınırın öte yanında Tulcán'da kilisenin kulesi devrilir.

Volkanların yamaçlarında ve köy yollarında yer yarılır. Heyelanlar Cumbal'a giden yolları ve Puscuelán ile Panán derelerini kapatır. Ekvador Jeofizik Enstitüsü'nün kataloğuna göre Tulcán yakınlarında bir kaplıcanın suyu artar.

Telgraf başında Ipiales

Haber, sınır kasabası Ipiales'in telgrafhanesinden yayılır. O gece 22.40'ta Ipiales'ten Bogotá'ya giden resmî bir telgraf, Quito'dan gelen bir bilgiyi aktarır: oradaki gözlemevinin sismografı sarsıntıyı kaydetmemiştir. Telgrafçı Martínez, felaketin Chiles volkanından kaynaklandığının düşünüldüğünü ekler.

Ertesi gün El Tiempo'nun Ipiales muhabiri, Chiles köyünün tamamen yıkıldığını ama volkandan korkulduğu için kimsenin oraya yaklaşamadığını bildirir. Pasto'dan Cali'ye geçilen bir haber, sarsıntının sabah beş buçukta hissedildiğini ve Ipiales'ten gelen haberlerin "son derece alarm verici" olduğunu yazar. Diario del Sur 15 Aralık'ta manşetinde Chiles'in "krater aradığını" duyurur; dağda büyük yarıklar ve alevlerden, açlık ve çıplaklıktan söz eder.

Bu söylentilerin bir kısmı kısa sürede yalanlanır. 16 Aralık'ta Ipiales kaymakamı (prefecto) Clímaco Burbano, Pasto'daki valiye "Chiles volkanı patlamadı" diye telgraf çeker; Chautalá çiftliklerinde ve Cumbal ile Chiles arasındaki yolda büyük yarıklar açıldığını bildirir.

16 Aralık gecesi

Yer durulmaz. Kolombiya kaynaklarına göre 14-21 Aralık arasında çok sayıda artçı gelir; bunların en güçlüleri 16 Aralık sabaha karşı olur. Ipiales'ten Diario del Sur'a giden bir telgrafa göre gece yarısından sabaha kadar Ipiales'te ve Tulcán'da altı sarsıntı hissedilir, Ipiales halkı sabahı açıkta geçirir. Saat üçteki sarsıntı en güçlü ve en uzun olanıdır; binalarda yeni ve çok ağır hasara yol açar. Telgrafçı, bu son sarsıntıların Cumbal'ın yıkıntılarını da bitirmiş olmasından korkar; iletişim kesilmiştir, dağdan korkunç uğultular gelmektedir.

SGC'nin özetine göre 16 Aralık sabah üçteki artçı, ayakta kalanların yıkımını tamamlar. Ekvador'un deprem kataloğu ise bu felaketi doğrudan 16 Aralık tarihiyle kaydeder ve o gün 55 sarsıntı hissedildiğini, bunların 12'sinin çok güçlü olduğunu yazar. İki ülkenin tarihlerindeki bu fark, ana depremle gece gelen artçının halkın hafızasında tek bir felakete dönüşmesinden kaynaklanıyor olabilir.

17 Aralık'ta Ipiales'ten Santacruz imzalı bir telgraf, kasabada hasarın önemsiz olduğunu, "yalanlara inanmayın" diye yazar; ama bir gün önce gittiği Tulcán'daki evlerin hepsinin ağır hasarlı olduğunu, şehri yıkılmış saydığını ekler.

Cumbal'ın ölüleri, Tulcán'ın kulesi

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. 16 Aralık'ta Pasto'dan Devlet Başkanı Pedro Nel Ospina'ya çekilip Diario del Sur'da yayımlanan yardım çağrısı, Chiles köyünün ortadan kalktığını, Cumbal'da 120 cesedin başında yas tutulduğunu yazar. ABD'nin Time dergisi 24 Aralık 1923 sayısında Cumbal yıkıntılarından 85 ceset çıkarıldığını, Tulcán'da en az 27 kişinin öldüğünü bildirir.

Sonraki araştırmalar daha ayrıntılı bir tablo çizer. SGC'nin tarihî belgelere dayanan tahminine göre Cumbal'da 92 kişi, yani kasaba nüfusunun yaklaşık yüzde biri, evlerinin enkazı altında kalarak ölür; Tulcán'da 40, Carlosama'da 10 kişi ölür, Carlosama'da 5 kişi yaralanır.

Toplam için verilen rakam yaklaşık 300'dür. NOAA'nın kataloğu, ABD temsilcisi H. Samuel Piles'ın bir mektubunda "200 ya da 300 ölü" ve evsiz kalan 20 bin kişiden söz ettiğini aktarır. Ekvador Jeofizik Enstitüsü'nün kataloğu da yaklaşık 300 ölü ve 20 bin evsiz verir; dönemde 3 bin kişinin öldüğünün konuşulduğunu, bunun abartı olduğunu not eder.

Ekvador tarafında en ağır darbeyi Tulcán alır. Time'ın haberine göre ana kilise çöker, topçu kışlası tamamen yıkılır, neredeyse her ev hasar görür. Kızılhaç ekipleri başkent Quito'dan bölgeye yola çıkar.

Volkan mı, fay mı

Halk ve gazeteler felaketi Chiles volkanına bağlar. Gözle görülen yarıklar, kuruyan dereler ve uğultular bu inancı besler. Volkanbilimciler María Luisa Monsalve ve Carlos Laverde 2016'da dönemin bütün haberlerini bir araya getirip inceler. Vardıkları sonuç, patlama haberlerinin "çok belirsiz" ve çelişkili olduğudur.

Haberlerin bir kısmı patlamanın dağın batı yamacında, Mayasquer yönünde olduğunu söyler. Oysa Chiles'in krateri kuzeye bakar; batı yamaçta bir patlama ağzı izi yoktur. Araştırmacılar, halkın bazen Chiles ile komşusu Cerro Negro'yu tek dağ saydığını, küçük bir hareketlenme olduysa bunun Cerro Negro'da yaşanmış olabileceğini yazar. Volkan tarihçisi Armando Espinosa ise, gözleme değil gelenek gereği depremin en yakın volkana yüklendiğini düşünür. Yıllar sonra bölgede konuşulan yaşlılar da volkanı patlarken gördüklerini hatırlamaz.

Yardım çağrısı ve resmî sessizlik

Pasto'dan Devlet Başkanı Ospina'ya giden çağrı, Cumbal, Aldana, Carlosama ve Guachucal'da köylerin ve çiftliklerin yok olduğunu, yetimlerin, dulların ve yaralıların ekmeksiz, giysisiz ve evsiz kırlarda dolaştığını anlatarak yardım ister.

Ancak antropolog Óscar López-Cortés ve Pasto yerlisi araştırmacı Luis Alpala-Montenegro, Aralık 1923 ile Ocak 1925 arasında Nariño valiliği ile Bogotá arasında yazışılan resmî belgeleri Kolombiya Ulusal Arşivi'nde tarar ve Cumbal depreminden hiç söz edilmediğini bulur. Yazışmalar seçim cezaları, yargıç atamaları ve Ekvador'la sınır gerginliği üzerinedir. Nariño Valisi Eliseo Gómez Jurado 1924'te bir telgrafla, iki uçağın gece saatlerce şehrin üzerinde alçaktan döndüğünü, bunların Tulcán'a yeni gelen uçaklar olduğunun sanıldığını bildirir ve hükümetten açıklama ister.

Yardımın kime ulaştığı da tartışmalıdır. Tasmag köyünden Fernando Mimalchí'nin tuttuğu ve antropolog Joanne Rappaport'un aktardığı günlükte, kilisenin yıkıldığı ve komşu Floresmiro Guerrero'nun eşinin üstüne kilisenin kulesi düşerek öldüğü yazılıdır. Mimalchí, başka kasabalardan erzak, giysi ve para geldiğini ama "hepsinin beyazlara gittiğini" not eder.

Taşlı Ova'ya göç

Cumbal'ın tepedeki çarşısı oturulamaz hâldedir. Cumbal tarihçisi Gerardo León Guerrero Vinueza'nın 1998'de aktardığına göre bölge kilisesinin yardımcı rahibi Gonzalo Naspucil, halka yıkıntıları terk etmesini ve aşağıdaki Llano de Piedras'a geçmesini söyler. Göç törenle, bir dinî alay hâlinde yapılır. Yeni yer eski kasabanın yaklaşık 5 kilometre uzağındadır. Taşlık, nemli zeminde ilk olarak birkaç kulübe yükselir.

O günleri yaşayan Joaquín Guerrero Salazar, ovada iki yıldan fazla kaldıklarını yazar: kimi derme çatma barakalarda, kimi açıkta, kimi hendeklerde, çoğu da rüzgârın yırttığı ve su sızdıran çadırlarda. Onu en çok üzen, acılarını paylaşacakları bir kiliselerinin olmamasıdır.

Yeni Cumbal'ın resmî kuruluş tarihi kaynaklarda farklı geçer. İspanyolca Vikipedi kasabanın 20 Temmuz 1924'te yeniden kurulduğunu ve 1925 tarihli bir il kararıyla belediye olduğunu yazar. Nariño gazetesi Diario del Sur ise eski belediye başkanı Juvenal de los Ríos'un yeni kentin kuruluşu için 128 numaralı tapu senedini 20 Temmuz 1925'te aldığını belirtir. Cumbal yüzüncü yılını 2025 temmuzunda kutlar.

Depremin bir sonucu da göçtür. SGC'ye göre özellikle Cumbal'dan pek çok kişi Ipiales ve Guachucal'a taşınır. Pasto yerlilerinin anlatısına göre ise asıl yerinden edilenler onlardır: kasabalılar ovaya yerleşince yerli aileler volkanın sarp yamaçlarına ya da Ipiales ve Pasto gibi şehirlere gitmek zorunda kalır.

Neyi değiştirdi

1923 depremi Cumbal'da bir kasabanın yerini değiştirdi ve yüzyıllık bir toprak davasını yeniden alevlendirdi. López-Cortés ile Alpala-Montenegro'ya göre Pasto yerlileri 1930'larda avukat Guillermo Chaves aracılığıyla Llano de Piedras'ı geri istedi; 1970'lerde başlayan toprak geri alma hareketi de ovayı simge olarak gördü. İki taraf aynı ovaya bugün de farklı adlarla seslenir: kasabalıların anlatılarında ova "Teselli Ovası" (Llano del Consuelo), yerliler içinse "Taşlı Ova"dır.

Sınırın öte yanında deprem, Tulcán'ın tehlikesini gösterdi. Ekvador kataloğuna göre 18 Aralık 1926'da gelen yeni bir deprem 1923'te zarar gören kasabaları yeniden sarstı, 2 kişi öldü; o günlerde Tulcán'ın başka yere taşınması bile önerildi. SGC ise bu depremi, kirişsiz toprak duvarlar ve ağır çamur damlarla sığ bir fay kırılmasının birleşince dar bir alanda ne kadar büyük yıkım yaratabileceğinin örneği olarak anlatıyor.

Bugün

Eski Cumbal'ın kalıntıları bugün Pueblo Viejo köyünde; SGC'ye göre birkaç toprak duvar parçası hâlâ ayakta. Kasaba, depremden sonra kurulduğu ovada yaşıyor. Sınırın iki yanında Chiles ve Cerro Negro volkanları da yakından izleniyor: 2014'te bölgede 5,8 büyüklüğünde bir deprem ve binlerce küçük sarsıntı kaydedildi. O günlerde Ekvador'un Tufiño köyünde Víctor Chiles adlı bir köylü, kaplıca havuzlarına su veren çatlakların babasının anlattığına göre 1923 depreminde açıldığını söylüyordu.

Kaynaklar

• Servicio Geológico Colombiano (SGC), "Sismo del 14 de diciembre de 1923 en Cumbal (Nariño)" infografiği, Dirección de Geoamenazas, 2019
• Monsalve, M. L. ve Laverde, C. A. (2016), Contribución al registro histórico de actividad de los volcanes Chiles y Cerro Negro (frontera colombo-ecuatoriana), Boletín de Geología 38(4): Diario del Sur, El Tiempo, Correo del Cauca telgrafları; Sarabia ve Cifuentes (2007), INGEOMINAS; Espinosa (2011) aktarımları
• López-Cortés, Ó. A. ve Alpala-Montenegro, L. (2023), El temblor de 1923 en Cumbal (Colombia): historias orales y escritas como herramientas de lucha por el territorio, Anuario de Historia Regional y de las Fronteras 28(2)
• Instituto Geofísico (Ekvador), Catálogo de Terremotos del Ecuador, PUCE deposundaki bir tezde aktarıldığı biçimiyle; IGEPN "Bir gün bugün gibi" kaydı (José Egred)
• Time dergisi, "Foreign News: Earthquakes", 24 Aralık 1923
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3239
• Diario del Sur (Pasto), Cumbal'ın yüzüncü yılı haberi, 2025
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), Cumbal, Aldana ve Chiles volkanı maddeleri (başlangıç kaynağı)