1917 Guatemala Depremi Noel Gecesi Başlayıp Başkenti Bir Ayda Yıktı

25 Aralık 1917, Noel gecesi. Guatemala'nın başkenti Guatemala Şehri dolunayın altında. Ülkeyi yirmi yıldır sert bir yönetimle tutan Başkan Manuel Estrada Cabrera'nın sarayı da bu şehirde. Saat on buçuğa doğru yer sallanmaya başlıyor ve bir ay boyunca durmuyor. Sarsıntı dizisi 24 Ocak 1918'e kadar sürecek, kerpiç evleri, kiliseleri, tiyatroyu, katedralin kulelerini birer birer yıkacak. Yıkıntılar ise yıllarca kaldırılmayacak ve sonunda bir diktatörü düşürecek.

Depremden önce

Guatemala Şehri genç bir başkenttir. Eski başkent Santiago de los Caballeros, bugünkü Antigua Guatemala, 1773'teki Santa Marta depremleriyle yıkılınca halk zorla taşınır; Nueva Guatemala de la Asunción 1 Ocak 1776'da kurulur. Yer olarak Ermita vadisi seçilir, çünkü vadinin çevresi derin vadilerle (barrancos) sarılıdır. Kurucular, bu derin yarıkların şehri depremlerin gücünden koruyacağına inanır.

Sonraki yüzyıl bu inancı besler. 1874'te Antigua yeniden sarsılır, ama yeni başkent pek etkilenmez. 1902'deki Quetzaltenango depremi başkentte güçlü hissedilir, büyük hasar bırakmaz. 1916'da altı haftadan uzun süren bir deprem fırtınası olur, yine maddi zarar yoktur. Bu güvenin bedeli yapılardadır: evler kerpiçtir, damları ağırdır ve çok azında depreme karşı bir önlem vardır.

Ülkeyi 1898'den beri avukat Manuel Estrada Cabrera yönetir. Başkent onun ve öncülü José María Reina Barrios'un yaptırdığı kamu binalarıyla doludur: Orta Amerika Sergisi'nin köşkü, "30 Haziran" bulvarındaki saray, hanımlar için kurulan "Doña Joaquina" yurdu, Estrada Cabrera'nın adını taşıyan yetimhane.

Sarsıntılar 17 Kasım 1917'de başlar. Başkentin güneyindeki Amatitlán ve çevresindeki birkaç yerleşim güçlü bir depremle yıkılır. Ardından daha hafif sarsıntılar gelir; başkentin halkı zamanla bunlara alışır.

Noel gecesi

Asıl yıkım Noel gecesi başlar. Saat kaynaklara göre biraz değişir: İspanyolca kaynaklar 22.20 der, ABD elçiliğinin telgrafı 22.38, elçiliğin sonraki raporu "on buçuk" yazar. NOAA'nın kataloğu depremi evrensel saatle 26 Aralık 04.30'a, yani yerel saatle 25 Aralık gecesi 22.30'a yerleştirir ve büyüklüğünü 6,0 olarak verir.

Yer, yaklaşık bir dakika boyunca deniz dalgası gibi salınır. Halk yalnızca sarsıntıyı değil, çatıların ve eşyaların gıcırtısını, duvarların oynayışını da duyar ve soğuğa rağmen sokağa çıkar. Elektrik kesilir. Hasar dolunayın ışığında görülür; insanlar yatak kıyafetleriyle sokakta durup evlerine bakar, küçük artçılar sürerken komşularıyla konuşur.

Saat 23.23'te ikinci, daha güçlü bir sarsıntı gelir. Daha önce çatlamış duvarlar bir o yana bir bu yana sallanır, sonra yıkılır, arkalarından damlar çöker. Göçüklerin gürültüsünü yerin uğultusu bastırır; arada yalnızca yalvaran insanların sesleri duyulur. O gece şehir parklara ve sokaklara sığınır.

ABD maslahatgüzarı Walter C. Thurston deprem anında İngiltere elçiliğindedir. Bina ağır hasar alır ama içindekiler kurtulur; İngiliz ve Şili elçileri aileleriyle birlikte elçiliğin bahçesine yerleşir. Thurston yirmi dakikalık yolu sarsıntılar hiç durmadan geçer, konsolosluğun iki katlı masif binasını neredeyse yıkılmış bulur. Saatlerce şehri dolaşır ve kendi deyişiyle binaların "yavaş ve acımasız" yıkılışını izler. Gecenin geri kalanını elçiliğin avlusunda geçirir; ilk telgrafını ay ışığında yazar.

Kopan hatlar ve sıkıyönetim

Telgrafı göndermek kolay değildir: kablo, telgraf ve telsiz istasyonlarının hepsi susmuştur. Demiryollarının genel müdürü Alfred Clark mesajı alır. Hasarlı hat onarılınca telgraf batıda Escuintla'ya, oradan da el arabasıyla (dresinle) kablo limanı San José'ye ulaştırılır. Puerto Barrios'a giden demiryolu bir toprak kaymasıyla kesilmiştir.

26 Aralık sabahı ortaya çıkan tablo ağırdır. San Francisco kilisesinin cephesi boydan boya yarılmıştır; 1873'ten beri postane olarak kullanılan eski manastır harabeye dönmüş, molozu 6. Cadde'yi kapatmıştır. Karşı köşedeki Santa Clara kilisesinin damı çöker. La Recolección kilisesinin kubbesi dağılır. Neredeyse bütün kiliselerin kuleleri ve kubbeleri ağır hasarlıdır. Merkez Demiryolu istasyonunun bir duvarı ve kulesi yıkılır; Merkez Gümrüğü ile İngiltere elçiliği birer moloz yığınına döner.

Thurston aynı sabah Başkan Estrada Cabrera'yı La Palma'daki köşkünde ziyaret eder. Başkan onu, bir gece önce tamamen yıkılan çalışma bölümünün yanındaki bahçede kabul eder. Thurston taziye sunar, yardım işlerinin örgütlenmesinde destek önerir. Öğleden sonra Washington'a yazdığı telgrafta sarsıntıların "aralıksız" sürdüğünü, şehrin hızla yıkıldığını, sıkıyönetim ilan edileceğini, askerlerin sokaklarda devriye gezdiğini ve düzenin korunduğunu bildirir. O saatte tahmin edilen ölü sayısı on ile kırk arasındadır.

28 Aralık'taki telgrafında şehrin yüzde sekseninin yıkıldığını, resmî olarak kırk ölüm bildirildiğini, binlerce kişinin evsiz kaldığını yazar. Elçilik avlusu evini kaybeden Amerikalılarla dolmuştur; yıkılan konsolosluk da elçiliğe taşınır.

Parklarda kurulan şehir

Sarsıntılar dinmez. 27 Aralık'ta Thurston su durumunun ciddileştiğini, sağlık koşullarının da buna bağlı olarak bozulduğunu yazar. Kimse ayakta kalan evine bile girmeye cesaret edemez. Halk parklarda ve kilise meydanlarında geçici kamplar kurar; barınaklar eldeki her şeyle yapılır: arabalar, battaniyeler, mobilyalar. Yıkım başkentle sınırlı kaldığı için ülkenin geri kalanı yiyecek gönderir ve kıtlık çıkmaz.

Gündüz vakti gelen ilk büyük sarsıntı korkuyu tazeler. İspanyolca kaynaklar bunu 28 Aralık saat 14.00 olarak verir; Thurston'un telgrafı ise 29 Aralık öğleden sonra şiddetli bir sarsıntının çok daha fazla yıkıma ve can kaybına yol açtığını yazar. Pek çok kişi korkudan bayılır. Kızılhaç adına yaralılara bakan Dr. Manuel del Valle, bir evin altında atıyla birlikte kalarak ölür.

29 Aralık'ta Thurston, şehirde 75 bin kişinin yetersiz geçici barınaklarda yaşadığını bildirir. Başkana şehrin temizliği, yiyecek dağıtımı ve evsizlerin barındırılması için planlar sunar; bazıları uygulanır. Başkan Kızılhaç'tan en çok çadır, sökülüp takılan küçük ahşap evler, oluklu sac çatı, giyecek, ilaç, dezenfektan ve ameliyat malzemesi ister.

Washington'dan gelen yardım

ABD Başkanı Woodrow Wilson 28 Aralık'ta Estrada Cabrera'ya bir taziye telgrafı çeker ve yardıma hazır olduklarını bildirir. Amerikan Kızılhaçı ilk iş olarak 5 bin dolar ayırır ve Thurston'un başkanlığında dokuz kişiyi geçmeyen bir yardım komitesi kurulmasını ister. Ardından United Fruit şirketinin 3 Ocak'ta New Orleans'tan kalkacak vapuruna un, patates, kraker ve dezenfektan yüklenir. Ocak ortasında Thurston, malzemenin indirildiğini ve şehre taşındığını, Panama'dan gelen bir heyetin "çok verimli" çalıştığını yazar.

Elçilik olağanüstü işler de yapar. Postane yıkıldığı için Amerikalıların açık mektupları elçilik çantasıyla gönderilir. Fotoğrafçı kalmadığından fotoğrafsız, kısa süreli acil pasaportlar verilir. Thurston yerel bankacılardan 1.500 dolar ve 35 bin Guatemala pesosu alıp zor durumdaki Amerikalılar için küçük bir banka işletir. Washington sonradan bu adımları onaylar.

3 Ocak gecesi

Barınaklarda yaşayan halk artçılara alışmaya başlamışken 3 Ocak 1918 gecesi saat 22.40'ta o güne kadarki en güçlü sarsıntı gelir. NOAA kataloğu bunu evrensel saatle 4 Ocak 04.37 olarak ayrı bir kayıtla tutar. Bir tanık, yerin derinlerinden gelen büyük bir gürlemeyi, toprağın önce kalkıp ağır ağır düştüğünü, ardından kimsenin ayakta duramadığı hızlı ve düzensiz sarsıntıları anlatır.

Ertesi sabah katedralin iki kulesi yerde yatar. Biri kuzeye, Başpiskoposluk Sarayı'nın üzerine; öteki güneye, San José de los Infantes okulunun üzerine devrilmiştir. Jeologlar bu yüzden salınımın kuzey-güney doğrultusunda olduğunu düşünür. La Recolección kilisesi tamamen moloza döner. Merkez Cezaevi'nin bir bölümü çöker, San José Buena Vista kalesi harabeye döner, demiryolu istasyonu ve sömürge döneminden kalma boğa güreşi arenası yıkılır.

Hükümetin resmî gazetesi El Guatemalteco 22 Aralık sayısından sonra çıkamaz; ancak 21 Ocak 1918'de, çok daha küçük bir boyutta yeniden basılır.

Yirmi dakika önce gelen gazeteci

Yıkımı incelemek için şehre araştırmacılar gelir. National Geographic dergisi adına yazan Amerikalı Herbert Spinden 24 Ocak 1918'de şehre ulaşır. Eylül 1919'da yayımlanan yazısına göre, dizinin en güçlü sarsıntısından yalnızca yirmi dakika önce varmıştır. Marshall Saville ise o sırada Kuzey Demiryolu'yla Quiriguá'dan dönmektedir ve sarsıntıya trende yakalanır.

24 Ocak, başlıca sarsıntıların sonuncusudur. Ama yer tamamen durulmaz; İspanyolca kaynaklar sarsıntıların Mayıs 1918'e kadar sürdüğünü yazar.

Ölü sayısı kaç

Kayıp konusunda kaynaklar birbirinden çok uzaktır. Thurston 2 Ocak raporunda ölü sayısının "çok küçük" olduğunu, sekiz gün süren depremlerde belki 100, belki daha az kişinin öldüğünü yazar. Fransız dergisi L'Illustration 12 Ocak 1918 sayısında, 31 Aralık tarihli bir telgrafa dayanarak yaklaşık iki bin ölüden söz eder. Bugün NOAA'nın kataloğu 2.650 ölü verir.

Evsiz sayısı da çelişkilidir. Aynı L'Illustration haberi, İspanyolca Vikipedi'nin aktarımında 125 bin, İngilizce Vikipedi'nin aktarımında 200 bin kişinin açıkta kaldığını söyler. Thurston'un kendi gözüyle verdiği sayı 75 bin kişidir. Maddi kayıp ise tartışmasızdır: Thurston'a göre şehrin yapılarının yarısı yıkılmış, kalanların büyük bölümü oturulamaz hâle gelmiştir; belediye binaları, kiliselerin neredeyse hepsi, tiyatrolar, oteller, bankalar ve evlerin çoğu kısmen ya da tamamen harabedir. İspanyolca kaynaklar şehrin yüzde altmışından fazlasının yıkıldığını yazar.

Kaldırılmayan moloz

Yarı resmî Diario de Centro América, iki aydan uzun süre yıkıntıların arasında basılarak günde iki sayı çıkarır. Gazetenin bir kısmı Başkan Estrada Cabrera'ya aittir. Yine de bir süre sonra hükümeti eleştirmeye başlar. Bir yazıda, bazı İsa heykellerinin "aşırı lüksün, cezasızlığın ve terörün" hüküm sürdüğü bir şehirde kalmak istemedikleri için kurtulduğunu yazar. Meclisin "mükemmel" yasalar çıkardığını, ama kimsenin uymadığını söyler. Mayıs 1918'de ön sayfasında şehrin her yerinde hâlâ moloz olduğunu duyurur.

Yeniden yapılanma için kurulan maliye komisyonu, yabancı bankalardan alınacak borçla 30 milyon peso sermayeli bir "Banco Nacional Privilegiado" kurmaya karar verir; İspanyolca kaynaklara göre bu karar ulusal ekonomiyi batırır. Komisyonun yöneticilerinden biri, ileride devlet başkanı olacak Carlos Herrera y Luna'dır.

İsveç Prensi Wilhelm 1920'de şehre geldiğinde moloz hâlâ yerindedir. Tozun giysilere, ağza, burna, göze ve deri gözeneklerine kadar girdiğini, ziyaretçilerin alışana kadar hastalandığını, sokakların taşsız olduğunu ve her üç evden yalnızca birinde oturulduğunu yazar. Kamu binaları, okullar, kiliseler, tiyatro ve müzeler depremin bıraktığı hâldedir. Prens'e göre güvensiz diye siyah haçla işaretlenen bir ev, birkaç yüz dolar ödenince onarılmış sayılmaktadır. Genel Mezarlık'ta depremde açılan mezarlardan çıkan cesetlerin salgın korkusuyla büyük bir ateşte yakıldığı anlatılır; bu sayı İngilizce kaynakta sekiz bin, İspanyolca kaynakta seksen bin olarak geçer ve ikisi de doğrulanamayan bir söylentiye dayanır. Prens, dünyadan gelen para yardımının başkanın hazinesine gittiğini, bakanların yardım malzemesini Honduras'ta kârla sattığını da iddia eder.

Büyük tiyatro, sonradan Teatro Colón adını alan eski Teatro Carrera, depremlerde ağır hasar görür ve 1923'te yıkılır.

On sekiz yaşında bir tanık

Sarsıntıları yaşayanlardan biri on sekiz yaşındaki Miguel Ángel Asturias'tır. 1970'te Alman eleştirmen Günter W. Lorenz'e verdiği röportajda, şehrini 25 Aralık 1917 gecesi saat 22.25'te bir depremin yıktığını, ayı örten devasa bir bulut gördüğünü anlatır. Bir mahzende, bir çukurda ya da mağaraya benzer bir yerdedir; ilk şiirini, Guatemala'ya bir veda şarkısını orada yazar. Sonradan molozun kaldırılış biçimine ve açığa çıkan sosyal adaletsizliğe öfkelendiğini söyler.

Bu öfkeden "Los mendigos políticos" (Siyasi dilenciler) adlı bir öykü doğar. Öykü yıllar içinde Asturias'ın en tanınmış romanına, bir diktatörü anlatan El Señor Presidente'ye dönüşür. Asturias 1967'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü alır.

Neyi değiştirdi

Depremler, 1898'den beri süren Estrada Cabrera iktidarının sonunun başlangıcı olur. Başkanın yeniden yapılanmayı yönetemediği ortaya çıkınca ona karşı ilk ciddi muhalefet doğar. 1919'da Aycinena ailesinden Piskopos Piñol y Batres, kuzeni Manuel Cobos Batres'in yönlendirmesiyle San Francisco kilisesinde hükümetin politikalarına karşı vaaz vermeye başlar; Katolik Kilisesi ilk kez başkana karşı çıkar. Cobos Batres, muhafazakâr önderlerle birlikte Orta Amerika Birlikçi Partisi'nin kurulmasına ön ayak olur. Partiyi üniversite öğrencileri ve Silverio Ortiz önderliğindeki işçi dernekleri destekler. Uzun bir mücadeleden sonra Estrada Cabrera 14 Nisan 1920'de devrilir.

Şehrin dokusu da değişir. Reina Barrios ve Estrada Cabrera dönemlerinin yaptırdığı pek çok yapı yıkıldığı için bu iki başkanın inşa ettikleri sonraki kuşaklarca büyük ölçüde unutulur. Elitlere ayrılmış Genel Mezarlık eski görkemine hiç kavuşamaz ve zamanla plansız biçimde dolar; kaynaklar şehrin kendisinin de 1917-1918 ve 1976 depremlerinden sonra benzer biçimde plansız büyüdüğünü belirtir. Derin vadilerin başkenti koruyacağı inancı ise yerle bir olur.

Bugün

Guatemala Şehri bugün de ülkenin başkenti. 1918'de kuleleri devrilen Metropolitan Katedrali yeniden ayakta. 1917-1918'de harap olan Genel Mezarlık ise eski görkemine hiç dönemedi. 1976'da yeni bir büyük deprem başkenti bir kez daha sarstığında, 1918'in dersi yeniden hatırlandı: başkenti çevreleyen vadiler onu korumuyor.

Kaynaklar

• Foreign Relations of the United States (FRUS) 1917 ve 1918, Guatemala depremi belgeleri: Maslahatgüzar Walter C. Thurston'un 26, 27, 28 ve 29 Aralık 1917, 13 ve 16 Ocak 1918 telgrafları, 2 Ocak 1918 raporu; Başkan Wilson'ın 28 Aralık 1917 telgrafı; Dışişleri Bakanlığı ve Amerikan Kızılhaçı yazışmaları (ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3101 (26 Aralık 1917) ve 3105 (4 Ocak 1918)
• Prensa Libre, "1917-18: Guatemala devastada por una serie de fuertes temblores", Hemeroteca PL, 24 Aralık 2017
• Vikipedi (İspanyolca), Terremoto de Guatemala de 1917 (Diario de Centro América, El Guatemalteco, L'Illustration, Prens Wilhelm ve Herbert Spinden aktarımları; başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce), 1917 Guatemala earthquakes, Manuel Estrada Cabrera, Guatemala City General Cemetery (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İspanyolca), Teatro Carrera (Guatemala)
• Prens Wilhelm (İsveç), Between Two Continents, Notes from a Journey in Central America, 1920 (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)