1950 Arboledas Depremi Santander Dağlarındaki Üç Kasabayı Yıktı

8 Temmuz 1950, cumartesi gecesi. Kolombiya'nın Venezuela sınırındaki Norte de Santander eyaletinde, And Dağları'nın doğu kolunun yamaçlarına kurulmuş üç dağ kasabası, Arboledas, Cucutilla ve Salazar de las Palmas, günü kapatmak üzere. Ülke iki yıldır La Violencia denen iç çatışmanın içinde. Saat 21.35'te dağların altındaki faylar kırılıyor. Eyalet merkezi Cúcuta'da insanlar 75 yıl önceki büyük depremi hatırlayıp sokağa fırlıyor, ama asıl yıkım dağdaki kasabalarda.

Depremden önce

Arboledas, Cúcuta'nın batısındaki dağlık bölgede, deniz seviyesinden 946 metre yükseklikte, ılıman iklimli bir vadide kurulu. Adını çevresindeki ağaçlıklardan alıyor. Tarihi İspanyol fethine kadar uzanıyor: 1550'de buradaki yerli köyleri encomienda olarak İspanyol askerlere dağıtılıyor, 1623'te dağınık köyler tek bir kasabada toplanıyor ve ortasına bir kilise ile geniş bir meydan yapılıyor. 1803'te kasabanın kendi parişi kuruluyor, 1887'de belediye oluyor.

Güneyindeki Cucutilla daha yüksekte, 1.277 metrede; geçimini muz, şeker kamışı, kahve ve kendir benzeri bir lif olan fique ile sağlıyor. Kuzeydoğudaki Salazar de las Palmas ise 1583'te kurulmuş, bölgenin en eski kasabalarından biri ve Kolombiya'ya kahvenin ilk girdiği yer olarak "kahvenin beşiği" diye anılıyor. Salazar'ın kerpiç ve tapia (sıkıştırılmış toprak) duvarlı eski Belén şapeli, 1875 depreminde kulelerinden birini kaybetmiş; kasabanın büyük kilisesi San Pablo'nun yapımı 1889'da başlamış, 1915'te kutsanmış.

Bölge depremi tanıyor. 18 Mayıs 1875'te Cúcuta'yı yerle bir eden deprem, Kolombiya'nın tarihî kayıtlarındaki en yıkıcı depremlerden biri; şiddeti 10 olarak tahmin ediliyor, ölü sayısı kaynağa göre 400 ile 1.000 arasında veriliyor. Cúcuta onun ardından yeniden kurulmuş ve 1950'de bile o felaketin korkusu kentte hâlâ canlı.

1950'de Kolombiya'nın gündemi deprem değil, siyaset. 9 Nisan 1948'de Liberal Parti'nin cumhurbaşkanı adayı Jorge Eliécer Gaitán'ın Bogotá'da öldürülmesi, kenti on saat boyunca yakıp yıkan Bogotazo isyanını başlatmış. Ardından gelen ve on yıl sürecek La Violencia döneminde Muhafazakârlar ile Liberaller, özellikle kırsalda birbirine giriyor; tahminlere göre bu on yılda en az 200 bin kişi ölüyor. Ülkeyi Muhafazakâr Mariano Ospina Pérez yönetiyor. Norte de Santander'in valisi de Muhafazakâr: eyaletin Convención kasabasında doğmuş, 35 yaşındaki avukat ve yazar Lucio Pabón Núñez.

Cumartesi gecesi, 21.35

Kolombiya Jeoloji Servisi'nin (SGC) tarihsel deprem kataloğu sarsıntının yerel saatle 21.35'te başladığını kaydediyor. ABD'nin NOAA veritabanında aynı an, Greenwich saatiyle 9 Temmuz 02.35 olarak geçiyor; bu yüzden bazı uluslararası listelerde depremin tarihi 9 Temmuz. Büyüklük NOAA'ya göre 6,1, SGC'nin 2022 tarihli derlemesine göre 6,2. Odak sığ: NOAA 15, SGC 10 kilometre derinlik veriyor. Merkez üssü iki katalogda birkaç on kilometre farkla, Arboledas çevresindeki dağlarda gösteriliyor. En yüksek şiddet Avrupa Makrosismik Ölçeği'ne göre 9, yani "yıkıcı".

Yerbilimciler sonradan bu depremi bölgedeki iki büyük fayın, Chitagá Fayı ile Venezuela'nın batısını boydan boya kateden Boconó Fayı'nın kesiştiği kesime bağlıyor. Universidad Industrial de Santander'in Boletín de Geología dergisinde yayımlanan bir çalışma, bu kesişmenin gerilim biriktiren bir bölge olduğunu ve 1950 depreminin tam burada doğduğunu yazıyor.

Sarsıntı 1875'teki kadar güçlü değil. Ama merkez üssü Cúcuta'dan uzakta, dağ kasabalarının hemen altında.

Cúcuta'da panik

Cúcuta gazetesi La Opinión'un 2020'de yayımladığı bir hatıra yazısı, o günün kent basınından aktarımlar yapıyor. Dönemin haberlerine göre sarsıntı birkaç saniye sürüyor, halk 75 yıl önceki felaketin tekrarlanacağı korkusuyla sokaklara dökülüyor. Kentte büyük bir yıkım yok. Gazetenin derlemesine göre iki olay yaşanıyor.

Birincisi San Juan de Dios Hastanesi'nde. Yeni ameliyat olmuş bazı hastalar, binanın çökeceği korkusuyla yataklarından kalkıp sokağa koşmaya çalışıyor. Hemşireler, rahibeler ve doktorlar onları kapıda durduruyor.

İkincisi yeni açılmış Cárcel Modelo cezaevinde. Yüzü aşkın mahkûm koğuşun kapılarını kırıp spor avlusuna çıkıyor, duvarlardan atlamaya çalışıyor. Nöbetteki gardiyanlar bunu firar girişimi sayıp ateş açıyor. İki mahkûm, Jorge E. Cortés sağ bacağından, Candelario Támara sol bacağından yaralanıyor.

Bu yazıda bir tutarsızlık var: depremin tarihi "14 Haziran perşembe, sabah 9.36" olarak geçiyor. Saat, bilimsel kataloglardaki 21.35 ile neredeyse aynı, ama gece değil sabah denmiş; tarih ise tutmuyor. 8 Temmuz 1950 bir cumartesi. Depremin bilimsel incelemesini yapan Jesús Emilio Ramírez'in kitabı da Google Kitaplar kaydında "8 de junio" (8 Haziran) diye geçiyor, oysa aynı eser başka kaynaklarda "8 de julio" (8 Temmuz) olarak anılıyor. Bu yazı SGC ve NOAA kataloglarını esas alıyor.

Dağdaki üç kasaba

Valiliğe ulaşan raporlar netleştikçe en ağır darbeyi Salazar de las Palmas, Arboledas ve Cucutilla'nın, köyleri ve kırsal mahalleleriyle birlikte yediği anlaşılıyor. San José de la Montaña, San José de Ávila ve El Carmen de Nazareth gibi küçük yerleşimler de etkilenenler arasında. Pamplona, Pamplonita, Mutiscua, Toledo, Bochalema, Cáchira ve La Donjuana'da da ağır hasar bildiriliyor. La Opinión'un derlemesi, kayıpların Venezuela sınırındaki köylere kadar uzandığını da yazıyor.

Salazar'da ve çevresindeki Quebradahonda, La Bucaramanga ve Montecristo köylerinde 25'ten fazla kişi ölüyor, yaklaşık yüz kişi yaralanıyor. Yaralılar kasabadaki hayır hastanesinde güçlükle tedavi edilebiliyor. Kasabada 28 ev tamamen çöküyor.

Arboledas'ta resmî sayım 28 ölü, 17 yaralı. Bu rakam kasabanın üç köyündeki kayıpları kapsamıyor.

Kayıtlara göre en büyük maddi yıkım Cucutilla'da. Yetkililere ulaşan raporlarda kasaba merkezinde yaklaşık 400, kırsalda binden fazla evin yıkıldığı bildiriliyor. Evsiz kalanların sayısı 13 bin civarında. Pek çok aile, evleri ayakta kalsa bile yeni bir sarsıntıdan korkarak çevredeki otlaklara branda ve çadırlar kuruyor.

Valilik harekete geçiyor

Vali Lucio Pabón Núñez'in yönetimindeki eyalet hükümeti 538, Cúcuta Belediyesi 149 sayılı kararnameyi çıkarıyor. İki metin de yaşananlardan duyulan acıyı dile getiriyor ve bütün Norte de Santander'de yas ilan ediyor.

Kararnameler, depremden etkilenmeyen her belediyede bir "Depremzedelere Yardım Kurulu" (Junta Pro-damnificados) kurulmasını istiyor. Her kurulda kasabanın papazı, belediye başkanı ve bu ikisinin seçtiği üç kişi yer alıyor; görevleri para ve yardım malzemesi toplamak. Cúcuta'da yardımları koordine edecek bir eyalet kurulu da oluşturuluyor: rahipler Daniel Jordán, Guillermo Santamaría ve Manuel Calderón ile Antonio Copello, Aziz Abrajim ve José del Carmen Díaz. Belediyenin kurulunda ise Peder Guillermo Santamaría, Eduardo Sandoval, Doktor Luis F. Figueredo, José del Carmen Díaz ve Guillermo Arámbula görev alıyor.

Aynı kararname, eyaletin İçişleri Sekreterliği ile Sağlık Müdürlüğü'ne bölgeye hemen yardım ekipleri, ilaç, doktor ve hemşire göndermesini emrediyor. Cucutilla'da telefon ve telgraf hizmeti meydana kurulan çadırlarda yeniden başlatılıyor. Sağlık ekipleri kasabada tifo, boğmaca ve çiçek hastalığına karşı zorunlu aşı kampanyası başlatıyor; soğuk algınlığı ve ishal salgınlarına karşı başka aşıların da gelmesi bekleniyor.

Valiliğe binlerce mesaj ulaşıyor. Meslek örgütleri ve kurumlar yardım teklif ediyor; bazı futbol takımları, gelirini depremzedelere bağışlamak üzere gösteri maçı oynamayı öneriyor.

Salazar'da tutuklanan yardım ekibi

La Violencia yıllarının gerginliği, yardım çalışmalarına bile yansıyor. La Opinión'un derlemesine göre Ulusal Polis, Salazar'da iki yabancı yüzü, Mario Canal ile Eduardo Silva Carradini'yi gözaltına alıyor. Belediye başkanı Puerto'nun bildirdiğine göre ikisi, Kuzey Kore'nin komünist lideri adına casusluk yapmakla suçlanıyor.

Sorunu Vali Pabón Núñez çözüyor. Belediye başkanına bu iki kişinin casus değil, Salazar'a gönderilen yardım ekiplerinden birinin üyeleri olduğunu bildiriyor ve serbest bırakılmalarını sağlıyor. Gazete bu olayı o günlerin "anekdotu" olarak anlatıyor; ama bir deprem bölgesinde yardım götüren iki kişinin casus sanılması, ülkenin o yıllardaki ruh hâlini de gösteriyor.

Kaç kişi öldü

1950 Arboledas depreminin kesin bir ölü sayısı yok. NOAA'nın küresel veritabanı 300 ölü ve yaklaşık 20 milyon dolar zarar kaydediyor. La Opinión'un aktardığı ilk raporlarda kasaba bazında verilen rakamlar daha düşük: Salazar ve köylerinde 25'ten fazla, Arboledas merkezinde 28 ölü. Cucutilla için ölü sayısı verilmiyor, yalnızca yıkılan evler ve 13 bin evsiz sayılıyor. Arboledas'ın üç köyü de ilk sayıma girmiyor.

Bu yüzden iki rakam birbiriyle çelişmiyor gibi görünse de aradaki boşluk büyük. Kırsalda, dağ yamaçlarındaki dağınık çiftliklerde ölenlerin ilk raporlara girmemiş olması muhtemel; NOAA'nın 300 rakamı bu kayıpları da kapsayan bir tahmin olabilir. Ama hangi belgeye dayandığı veritabanında açıkça görünmüyor. Depremin ayrıntılı sayımı, Bogotá'daki And Dağları Jeofizik Enstitüsü (Instituto Geofísico de los Andes Colombianos) adına Jesús Emilio Ramírez'in 1953-1954'te yayımladığı 61 sayfalık incelemede yer alıyor; bu çalışma çevrim içi erişilebilir değil.

SGC'nin 2022'deki derlemesi, bu deprem için 41 noktada şiddet verisi ve diğer yazarlardan 89 etki kaydı topladığını gösteriyor. Yani depremin etkileri onlarca noktada kayıtlı; ama bu kayıtlar tek bir ölü listesinde birleşmiyor.

Neyi değiştirdi

Depremden sonra Ramírez, üç kasabayı ayrı ayrı inceleyen bir rapor hazırlıyor. Çalışma merkez üssü bölgesini, yapı malzemelerini ve yıkımın nüfusa etkisini kasaba kasaba ele alıyor. Bugün bu tür tarihsel kayıtlar SGC'nin Tarihsel Depremsellik Bilgi Sistemi'nde toplanıyor ve deprem tehlikesi hesaplarında kullanılıyor.

Deprem, Cúcuta çevresinin yalnızca 1875'in değil, 20. yüzyılın da depremi olduğunu hatırlattı. Boletín de Geología'daki çalışmanın yazarları, Chitagá ve Boconó faylarının kesiştiği bu bölgenin kent planlamasında ve deprem tehlikesi çalışmalarında dikkate alınması gerektiğini vurguluyor. Aynı çalışma 1950 depreminin Cúcuta'yı "güçlü biçimde etkilediğini" yazıyor; La Opinión ise kentin hasarının hafif kaldığını anlatıyor.

Kolombiya'nın deprem tarihini derleyen kaynaklara göre ülkede depreme dayanıklı yapı ancak çok sonra, 1999 Armenia depreminin ardından sıkı kurallara bağlandı. 1950 kuşağının evleri böyle bir kural olmadan yeniden kuruldu.

Bugün

Arboledas bugün yaklaşık 9 bin nüfuslu bir dağ kasabası. Belediye topraklarının 11 bin hektardan fazlası, Santander ve Norte de Santander'e su sağlayan Santurbán páramosunun, yani And Dağları'na özgü yüksek bozkırın içinde. Cucutilla, Cúcuta'ya 101 kilometre uzaklıkta, 10 bin civarında nüfusuyla eyaletin en büyük fique üreticisi. Salazar de las Palmas, "kahvenin beşiği" kimliği ve Belén Bakiresi'ne adanmış hac geleneğiyle bölgenin turizm duraklarından biri.

Dağ, bu kasabaları başka yollarla da sınamaya devam ediyor. 3 Haziran 2024'te páramodaki bir gölün aniden boşalmasıyla Arboledas Nehri taşıyor; sel yaklaşık 25 kilometre boyunca ilerliyor, ilk tespitlere göre 13 evi yıkıyor ve 12 asma köprüyü götürüyor. Arboledas ile Cucutilla arasındaki yollar kapanıyor.

1950 depremi ise bölgenin hafızasında Cúcuta'nın 1875'teki büyük felaketinin gölgesinde kalmış durumda. Uluslararası kataloglarda adı bile yanlış yazılıyor; NOAA kaydında kasaba "Anboledas" olarak geçiyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3947 (9 Temmuz 1950, Colombia: Anboledas)
• Sarabia Gómez, A. M., Barbosa Castro, D. R., Arcila Rivera, M. M. (2022), Macroseismic intensity data and effects of significant earthquakes in Colombia based on historical seismicity studies, Boletín Geológico 49(2), Servicio Geológico Colombiano
• Gerardo Raynaud D., "El terremoto de 1950", La Opinión (Cúcuta), Memorias, 2 Ekim 2020
• Londoño, J. M., Bohórquez, O. P., Norte de Santander bölgesinin sismik hız modeli üzerine çalışma, Boletín de Geología, Universidad Industrial de Santander
• Ramírez, J. E., El terremoto de Arboledas, Cucutilla y Salazar de las Palmas (Instituto Geofísico de los Andes Colombianos, 1953-1954), yalnızca künye bilgisi (Google Kitaplar)
• "Lo que el río se llevó en Arboledas y Cucutilla", La Opinión, 7 Haziran 2024
• Vikipedi (İspanyolca): Arboledas (Norte de Santander), Cucutilla, Salazar de Las Palmas, Cúcuta, Lucio Pabón Núñez, Anexo: Terremotos en Colombia (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce): La Violencia, Mariano Ospina Pérez, Salazar de las Palmas (başlangıç kaynağı)