1922 Atacama Depremi: Vallenar'ı Yıkan Gece ve Pasifik'i Geçen Dalgalar

10 Kasım 1922, cuma gecesi. Şili'nin kuzeyinde, And Dağları ile Pasifik arasındaki Atacama çölünde Huasco vadisi uykuda. Vallenar'ın evleri kerpiçten, sokakları gevşek nehir toprağının üzerinde. Gece yarısına yedi dakika kala yer, yaklaşık 8,5 büyüklüğünde bir depremle sarsılıyor. Bir saat sonra deniz kıyıdaki limanlara üç kez çıkıyor; dalgalar ertesi gün Hawaii'ye, ondan sonraki gün Japonya'ya varıyor.

Depremden önce

1922'de Atacama eyaleti madenlerle, demiryollarıyla ve küçük limanlarla yaşayan bir bölgedir. İç kesimde Huasco nehri vadisinde Vallenar ve Freirina, kuzeyde Copiapó vadisinde eyaletin merkezi Copiapó vardır. Kıyıda Chañaral, Caldera, Huasco, Carrizal Bajo gibi limanlar maden ve tarım ürünlerini gemilere taşır. Biraz güneyde, Coquimbo eyaletinde La Serena ve liman kenti Coquimbo bulunur. Sismoloji servisinin sayımına göre Vallenar'da yaklaşık 8 bin, Copiapó komününde 12 binden biraz fazla kişi yaşar.

Bu kentlerin evleri eskidir ve bakımsızdır. Depremden sonra bölgeyi inceleyen mühendis Eduardo Aguirre'ye göre evlerin yarıdan fazlası kerpiç ya da kalıp duvardır, gerisi çamurla sıvanmış kamış, dal ya da çıta bölmelerdir. Mezarlıktaki birkaç anıt mezar, su depoları ve iki üç bina dışında tuğla, taş ya da betonarme yapı yoktur. Copiapó ve Vallenar nehirlerin taşıdığı gevşek dolgu toprağın üzerine kurulmuştur.

Bölge depreme yabancı değildir. Copiapó ve Coquimbo 19. yüzyılda defalarca sarsılmış, 20. yüzyılın başında 1903 ve 1909 depremleri Vallenar'ı ve Chañaral'ı etkilemiştir. Bugünkü araştırmalar, aynı fay bölümünün 1796 ve 1819'da da kırıldığını gösteriyor.

Öncü sarsıntılar

Kasım ayı gergin başlar. 7 Kasım akşamı saat 18.22'de bölge, Rossi-Forel ölçeğinde yedinci derecede bir sarsıntıyla uyanır. Copiapó'da aynı gün üç sarsıntı daha, 8 Kasım'da dört, 9 Kasım'da iki sarsıntı hissedilir. Bazı kataloglar 3 Kasım'da da güçlü bir öncü deprem kaydeder.

Caldera'nın liman reisi Korvet Yüzbaşı M. A. Rojas, Kasım'ın ilk iki haftasında havanın çok değişken olduğunu raporuna yazar. Caldera'da balıkçılıkla büyümüş 56 yaşındaki Vicente Incinilla ise o kasımı soğuk ve nemli, neredeyse kış gibi hatırlar.

23.53

Saat 23.53'te Vallenar ile Copiapó telgrafhaneleri birbiriyle konuşmaktadır. Vallenar'daki telgrafçı hattın öbür ucuna "sallanıyor" diye yazar; Copiapó'daki memur henüz en küçük bir kıpırtı hissetmez. On saniye sonra sarsıntı 141 kilometre kuzeydeki Copiapó'ya ulaşır.

Copiapó Lisesi'nin öğretmeni ve şehrin sismoloji istasyonunun sorumlusu Luis Sierra, sarsıntının evrelerini o gece not defterine yazar. Önce gök gürültüsüne benzeyen bir uğultu gelir. Hareket yarım dakika hafif sürer, sonra 20 saniye içinde saatleri durduracak kadar şiddetlenir ve ardından en yüksek dereceye çıkarak üç dakika öyle kalır. Sarsıntı on bir dakika boyunca hissedilir. İstasyonun Wiechert sismografı devrilip kırılır; 800 kilometre uzaktaki Santiago gözlemevinde de iğneler daha ilk anda sıçrar ve kâğıtları yırtar.

Sierra'nın aktardığına göre insanlar ayakta duramaz, birbirine tutunur, toprak çatlar. Elektrik, telefon ve telgraf direkleri devrilir, teller sokaklara serilir. Santralin türbin kanalı tıkandığı için elektrik kesilir; ufukta şimşekler çakar, ardından çisenti başlar. Halk geceyi sokaklarda, meydanlarda ve tepelerde açıkta geçirir. Copiapó mezarlığı yıkılır; demiryolu rayları Caldera yolunda yer yer beş metre ayrılır.

Vallenar yerle bir

Deprem en ağır Huasco vadisinde hissedilir. Sismoloji servisinin raporu "şüphesiz ki" Vallenar'daki sarsıntının Copiapó'dakinden çok daha güçlü olduğunu yazar. Sarsıntı, And Dağları tarafından geliyormuş gibi bir titreşimle başlar ve hemen ardından yön tutmayan, girdap gibi hızlı salınımlar gelir.

Vallenar Ticaret Enstitüsü'nde öğretmen olan Moya, 18 Kasım'da yazdığı mektupta o anı anlatır. Karısı henüz yatmamıştır ve sarsıntı başlar başlamaz kapıyı açar; ama karşıdaki ev çoktan yere inmiştir. Moya'ya göre hareketler o kadar güçlüdür ki ayakta durmak büyük çaba ister; bir ağaca tutunanlar, ağacın sanki biri tarafından önce bir yana, sonra öbür yana çekildiğini hisseder.

Şehir neredeyse tümüyle yıkılır. Ayakta kalan birkaç bina da kötü durumdadır; kilise ve Prat tiyatrosu sağlam kalan az sayıdaki yapıdandır. Toprakta bir metre derinliğe varan, 15-20 metre uzunlukta yarıklar açılır; yarıkların arasında ince kumdan küçük krater biçimli tümsekler belirir. Sokaklar molozla dolar, içme suyu boruları kırılır, sulama kanalları kapanır; halk suyunu nehirden alır. Gaz lambalarından iki yangın çıkar, kısa sürede söndürülür. Huasco'ya ve La Serena'ya giden demiryolu hatları ağır hasar görür.

Komşu Freirina'da evlerin yüzde 40'ı yıkılır, kalanlar ağır hasar görür. Huasco ile Vallenar arasındaki Nicolasa çiftliğinde demiryolu hattı, setiyle birlikte yana kayarak yüz metrelik kıvrımlar oluşturur. Vadinin yukarısındaki San Félix, El Tránsito ve Alto del Carmen gibi köyler yollar ve teller koptuğu için dünyayla bağını yitirir.

Deniz üç kez geliyor

Kıyıdaki limanlarda sarsıntı iç kesimlerdekinden çok daha hafif geçer; buradaki evler çoğunlukla ahşap ve oluklu saçtandır, birçoğu kaya zeminin üzerindedir. Felaket sarsıntıdan 15-30 dakika sonra denizden gelir. Deniz, kıyıyı ezen tek bir duvar gibi değil, olağanüstü hızlı bir gelgit gibi yükselir. Caldera'da ve Coquimbo'da çocukların yükselen suyun önünden geri geri yürüyerek, ayaklarını ıslatmadan oyun oynadığı anlatılır. Su üç kez gelir, üç kez çekilir; en yıkıcısı üçüncüsüdür.

Chañaral'da tüccar Juan Trabucco suyun 00.15, 00.30 ve 00.45'te kente girdiğini anlatır. Kıyıdaki evinde yaşayan Dr. P. H. Scholberg'in deprem sırasında durup yeniden kurduğu sarkaçlı saat, yükselen suyun altında kalarak 01.25'te durur. Su odaların zemininden 2,40 metre yükselir. Kentin en değerli kesimi, ticaretin döndüğü Merino Jarpa caddesi, tren istasyonu, okul, Fransız şirketinin izabe fırını, tiyatro, itfaiye ve oteller yok olur. Tasarruf Sandığı'nın beş tonluk kasası yerinden 15 metre uzakta bulunur.

Caldera'da ahşap gümrük binası temelinden kopar ve ikiye ayrılır. Bir parçası doksan derece dönüp ayakta kalır, kapısı kasabaya bakar; öbür parçası istasyonun ambarına çarpıp çöker. Tekerleklerinden kopan yük vagonları bir süre suda yüzer, Blanquita adlı küçük yelkenli ve sandallar kömür depolarına sürüklenip batar. Huasco'nun asıl yerleşimi yüksekte olduğu için kurtulur; ama kıyıdaki iskeleler, ambarlar ve gümrük yıkılır, yıllar önce batmış Galvarino vapurunun gövdesi karaya fırlar. Carrizal Bajo'da deniz iki kilometre içeri girer.

En iyi gözlemler Coquimbo'dan gelir, çünkü burada elektrik aydınlatması vardır. O gece gümrük rıhtımında nöbet tutan denizci Fidel Araya'ya göre su önce yavaşça yükselir, çekilir, yeniden yükselir. Ardından deniz hızla geri çekilir ve yolcu iskelesinin ucunda deniz dibi kurur. Saat bir civarında gelen üçüncü dalga yoksul işçi mahallesi Población Victoria'yı basar. Bu bataklık mahallede, sismoloji servisinin kaydına göre yaklaşık 200 küçük ahşap ev sulara gömülür.

Okyanusun öbür yanı

Dalgalar Pasifik'i geçer. NOAA kayıtlarına göre San Francisco ve San Diego'ya yaklaşık 13 saat sonra, Samoa'ya 14 saat sonra ulaşır. Hawaii'de Hilo'ya yaklaşık 14,5 saat sonra varan dalga 2,1 metreye kadar yükselir ve küçük çaplı hasar bırakır; Honolulu'da yükseklik 30 santimetrede kalır. Japonya'nın Ayukawa, Hanasaki ve Kuşimoto gibi limanlarında, yaklaşık 22 saat sonra, 30 santimetre kadar bir yükselme ölçülür. Tayvan'a 25 saatte varan dalga Avustralya'da Sidney'de, Yeni Zelanda'da ve Filipinler'de de kaydedilir.

Bazı kataloglar Peru'nun Callao limanı için 2,4 metre verir. 2024'te hazırlanan bir çalışma bu rakamın tek bir kataloğa dayandığını, Peru donanmasının kayıtlarında böyle bir gözlem bulunmadığını ve büyük olasılıkla 2,4 fitin metreyle karıştırılmasından doğduğunu öne sürer.

Kayıp

Ölü sayıları kaynaktan kaynağa çok değişir. Şili Sismoloji Servisi'nin müdürü Carlos Bobillier'in 1926'da yayımlanan bülteni Vallenar için 550 ölü ve bin yaralı verir. Copiapó'da 70 kişi ölür, 100'den fazla kişi yaralanır; Freirina bölgesinde ölü sayısı 60'ı bulur, Huasco'da 8, Huasco Bajo'da 12, Tierra Amarilla'da 4 kişi ölür. Kıyıda Chañaral'da 16 ölü ve 4 kayıp, Caldera'da 20, Coquimbo'da 24 ölü sayılır.

Mühendis Aguirre'nin 1923 raporu ise yalnız kent merkezlerini sayar ve Vallenar için 333 ölü verir: 6.348 kişilik nüfusun yüzde 5'inden fazlası. NOAA'nın veritabanı toplam ölü sayısını yaklaşık 700, bunların 200'ünü tsunamiye bağlı olarak verir ve Coquimbo için 200 ölü yazar; bu rakam Bobillier'in 24'üyle çok farklıdır. Dönemin gazeteleri binden fazla ölüden söz eder; İspanyolca bazı özetler 1.500 ölüye kadar çıkar. Bu en yüksek rakamlar dönemin resmî sayımlarında karşılık bulmaz.

Dalganın yüksekliği de abartılmıştır. Literatürde uzun süre Chañaral için 9 metre, Coquimbo için 7-8 metre yazılır. Araştırmacılar bu rakamların birkaç tanığın anlatımına dayandığını, Aguirre'nin binalardaki su izlerinden yaptığı ölçümlerin ise Chañaral, Caldera ve Huasco'da ortalama deniz seviyesinin 5,5 metre, Coquimbo'da 4,6 metre üstünü gösterdiğini belirtir.

Mühendisler ve kerpiç

Felaketin büyüklüğü Cumhurbaşkanı Arturo Alessandri Palma'yı bölgeye götürür; Alessandri yeniden yapılanmayı ve sağlık önlemlerini yerinde izlemek için gemiyle Atacama'ya gider. Hükümet yeniden yapılanmayı incelemek üzere bir mühendis ve mimar komisyonu kurar; Kongre zarar görenlere yardımı ve finansmanı düzenleyecek bir yasa üzerinde çalışır.

Bayındırlık Müdürlüğü mühendisi Eduardo Aguirre 23 Kasım'da Atacama'ya gider ve 19 gün boyunca yedi kenti gezer. Raporunun hükmü serttir: yapım yöntemleri, depreme açık bir bölgede insanların hayatına karşı gerçek bir saldırı sayılacak hatalarla doludur. Aguirre kerpicin terk edilmesini, terk edilemiyorsa ahşap iskelet, tel ve sağlam temelle güçlendirilmesini önerir.

Chañaral'ın sakinleri, denizin yıktığı mahalleleri tepeye, Conchuelas vadisine taşımak ister; bir devlet mühendisi yeni mahallenin planını çizer, demiryolu şirketi istasyonu da oraya taşımayı düşünür. Aguirre bunun yerine kıyıdaki şeride hiç yapı izni verilmemesini, oranın maden depolarına ve oyun alanlarına ayrılmasını önerir. Vallenar'da halkın çoğu şehri daha sağlam, daha kuru ve sele açık olmayan bir yere taşımayı ister.

Ocak 1923'te Carnegie Enstitüsü'nün görevlendirdiği Amerikalı jeolog Bailey Willis Şili'ye gelir; yedi ay kalır, bunun beşini Atacama'da geçirir. Yüzlerce tanık ifadesini Copiapó'daki öğretmen Luis Sierra derler. Willis'in 1929'da yayımlanan kitabı, deprem hakkındaki bilgilerin on yıllarca ana kaynağı olur.

Neyi değiştirdi

1922 depremi, Şili'de 20. yüzyılın 1960 Valdivia'dan sonraki en büyük depremi olarak anılır. Tokyo'da Hongo'daki Omori sismografının kayıtları, 2019'da yeniden incelenerek depremin büyüklüğü ve kaynağı hakkında yeni bilgiler verir; bu kayıtlar depremi, tsunaminin nedenini ve uzun periyotlu sismik dalgaları anlamada tarihî bir örnek yapar.

Kırılmanın uzunluğu hâlâ tartışılır. Uzun süre 300-450 kilometre kabul edilir. Christophe Vigny ve arkadaşlarının dönemin raporlarını yeniden okuduğu çalışma, kırılmanın yaklaşık 200 kilometre olduğunu, yalnızca 28 ile 30 derece güney enlemleri arasındaki Atacama bölümünü kapsadığını öne sürer; büyüklüğün 8,5 olarak kalmasında sakınca görmez. Aynı çalışmaya göre bu bölüm yaklaşık her yüz yılda bir 8,5 civarında bir deprem üretir; son ikisi 1819 ve 1922'dir.

Aguirre'nin raporu, Şili'de depreme dayanıklı yapı tartışmasının erken belgelerinden biridir: kıyıda deniz suyunun ahşap evleri yüzdürüp birbirine çarptırdığını, içeride biriken suyun çekilirken duvarları dışarı ittiğini ayrıntılı biçimde anlatır.

Bugün

1960'tan bu yana Şili kıyısının neredeyse tamamı 8 ve üzeri büyüklükte depremlerle kırıldı: 1985 Valparaíso, 1995 Antofagasta, 2010 Maule, 2014 Iquique ve 2015 Illapel. Uzun süredir kırılmayan iki bölümden biri, 1922'den beri sessiz kalan Atacama bölümüdür. Bilim insanları bu bölümü, her an büyük bir deprem üretebilecek bir sismik boşluk olarak izliyor. Vallenar, Copiapó, Chañaral ve Coquimbo, 1922'de yıkılan yerlerinde yeniden kurulmuş olarak yaşıyor.

Kaynaklar

• Bobillier, C. (1926). Boletín del Servicio Sismológico de Chile XVI, Año de 1922: Terremoto de Atacama. Santiago (C. Vigny transkripsiyonu)
• Aguirre, E. (1923). Los materiales y los procedimientos de construcción en la región afectada por el terremoto del 10 de Noviembre de 1922. Anales del Instituto de Ingenieros de Chile (C. Vigny transkripsiyonu)
• Vigny, C., Klein, E. ve Ojeda, J. (2024). In search for the lost truth about the 1922 and 1918 Atacama earthquakes in Chile (Journal of South American Earth Sciences'a sunulan ön baskı)
• Kanamori, H. ve diğ. (2019). New constraints on the 1922 Atacama, Chile, earthquake from historical seismograms. Geophysical Journal International 219
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı ve Tarihî Tsunami Veritabanı (olay ve dalga yüksekliği kayıtları)
• Memoria Chilena (Biblioteca Nacional de Chile), Terremoto del 10 de noviembre de 1922, Atacama
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1922 Vallenar earthquake / Terremoto de Vallenar de 1922 (başlangıç kaynağı)