1910 Cartago Depremi: On Altı Saniyede Yıkılan Eski Başkent ve Açılamayan Barış Sarayı

4 Mayıs 1910, Kosta Rika. İspanyol döneminin eski başkenti Cartago, üç haftadır sallanıyor. Evlerin bir kısmı sarı tebeşirle "oturulamaz" diye işaretlenmiş, meydanlar çadırlarla dolu. Halk en kötüsünün geride kaldığını düşünüyor. Akşam saat yediye doğru on altı saniye süren bir sarsıntı şehri yerle bir ediyor. Yıkılanlar arasında, birkaç hafta sonra açılması beklenen bir bina da var: Andrew Carnegie'nin parasıyla yapılan, dünyanın ilk uluslararası mahkemelerinden birinin sarayı.

Volkanın eteğindeki eski başkent

Cartago, Irazú Yanardağı'nın güney eteğinde kurulmuş bir şehirdir. 1563'te Garcimuñoz adıyla kurulur, bir yıl sonra bugünkü yerine taşınır ve sömürge döneminde Kosta Rika'nın başkentidir. 1910'da ülkenin ikinci önemli şehridir; kiliseleri, manastırları ve okullarıyla dinî ve sembolik ağırlığı büyüktür.

Şehrin deprem geçmişi uzundur. 1608'de şehir yöneticisi, yoksulların duvarsız kulübelerde yaşadığını, kiliselerin hepsinin yıkıldığını yazar. 1841'de Cartago bir kez daha yıkılır: 16 kişi ölür, 1.500 ev tamamen çöker. Sonraki on yıllarda bölge sakinleşmiş görünür. San José'deki gözlemevi 1888'den beri sismograflarla kayıt tutar ve 1909'da yalnızca dört sarsıntı kaydeder.

Evlerin çoğu kerpiçtendir; daha varlıklı ailelerin evlerinde kalın duvarların içine bambu çubuklar örülmüştür. Şehrin merkezinde ise yepyeni bir bina yükselmektedir. 1907'de Washington'da toplanan barış konferansında beş Orta Amerika ülkesi (Kosta Rika, El Salvador, Guatemala, Honduras ve Nikaragua) aralarındaki anlaşmazlıkları çözecek kalıcı bir mahkeme kurmayı kabul etmiştir. Orta Amerika Adalet Divanı 25 Mayıs 1908'de Cartago'da açılır. Amerikalı sanayici Andrew Carnegie divana bir saray yapılması için 100 bin dolar bağışlar. Binayı Kosta Rikalı mimar Jaime Carranza Aguilar, Yunan-Roma esintili neoklasik bir tarzda tasarlar. Halk ona Barış Sarayı der.

13 Nisan: Uyarı

Felaketin ilk işareti 13 Nisan 1910 gecesi gelir. Gece yarısından yarım saat kadar sonra bir sarsıntı Cartago'yu uykudan uyandırır; asıl şiddetli sarsıntı saat 1'i biraz geçe gelir. Büyüklüğü 5,8 ile 5,9 arasında hesaplanır.

O gece Cartago'daki bir otelde kalan Amerikalı doğa bilimci Amelia Calvert, yaşadıklarını 1917'de eşi Philip Calvert'le yayımladığı kitapta anlatır. Yatak sallanır, duvarlar inler, kiremit ve sıva düşer. Sokağa çıkan halk yatak ve battaniyelerini dışarı taşır; bazıları masaların bacaklarına battaniye gererek çocuklara küçük barınaklar yapar. Polis atlı devriye gezer, elektrik direkleri sarhoş gibi sallanır ama ışıklar sönmez. Calvert'e göre bu, düzenin korunmasına çok yardım eder.

Sabah görülen hasar ilk bakışta sınırlıdır. Kiremit çatılar ağır zarar görmüş, kiliselerin köşeleri ve süsleri düşmüştür. Bitmek üzere olan Barış Sarayı'nın bir duvarı çatlamış, çatıdaki süs korkuluğunun bir kısmı yere inmiştir. Kötü yapılmış on yedi küçük ev tamamen çöker; kimse ölmez. San José'de ise Liceo de Costa Rica okulu ve mezbaha ağır hasar görür.

Ardından günlerce süren artçılar şehri sinir krizinin eşiğine getirir. Sokaklarda söylentiler dolaşır: Poás ve Irazú yanardağları patlamıştır, o günlerde gökte görünen Halley Kuyruklu Yıldızı'nın kuyruğu Dünya'ya çarpmıştır, dünyanın sonu gelmektedir. 20 Nisan'da Profesör Tristán, Irazú kraterine çıkıp yanardağın sakin olduğunu doğrular. Hükümet ordu çadırları gönderir ama yetmez; aileler yorganlardan, çuvallardan, kalaslardan barınaklar kurar. Halk bu barınaklara "tembladera" der. Devlet mühendisleri şehirdeki her evi oda oda dolaşır ve oturulamaz bulduklarını sarı tebeşirle işaretler. Büyük bir dinî alay, depremlerin tekrarlanmaması için dua ederek sokaklardan geçer.

4 Mayıs, akşam yemeğinden sonra

Mayıs başında sarsıntılar seyrekleşir. Evleri sağlam kalanlar geri dönmüştür; meydanlarda yalnız oturulamaz evlerin sahipleri kalmıştır. 4 Mayıs günü öğlen, saat 1'de ve 4'te üç sarsıntı daha hissedilir; insanlar yine sokağa koşar, sonra evlerine döner.

Ana deprem kaynaklara göre 18.47 ile 19.00 arasında gelir; anma törenlerinde kabul edilen saat 18.50'dir. Büyüklüğü 6,4'tür ve sarsıntı on altı saniye sürer. Kaynağı, şehrin güneyinden geçen yaklaşık 23 kilometrelik Aguacaliente Fayı'dır. Tanıklara göre sarsıntıdan önce yerin altından büyük bir uğultu duyulur. O gün San José'de bir akşam yemeği verilmektedir: Amerikan elçiliğindeki maslahatgüzar G. L. Monroe, Kosta Rika Cumhurbaşkanı'nı ağırlamaktadır. Monroe, sonradan yazdığı raporda yemek sırasında bir sarsıntı hissedildiğini, ama felaketin büyüklüğünün ancak ertesi sabah anlaşıldığını yazar.

Calvert'ler o sırada otel odalarında tek ampulün altında biriken mektupları okumaktadır. Amelia Calvert'e göre bu kez hiçbir uğultu ya da ön sarsıntı yoktur. Işıklar anında söner. Ayakta durmak imkânsızdır; ikisi de dizlerinin üstüne düşer, yatakların ucu ile ahşap bölme arasına sinerler. Hava sıva tozuyla dolar, çöken duvarların gürültüsü sağır edicidir. Sarsıntı bitince pencereden sokağa çıkarlar. Ancak sonradan, odadaki tuğla bölmenin tam oturdukları yerin üstüne yıkıldığını öğrenirler.

Otelin arka odasında genç bir çift ve iki aylık bebekleri vardır. Bu oda Nisan'dan sonra mühendislerce şehrin en sağlam duvarlı odası sayılmıştır. Huysuzlanan bebeği annesi yataktan yeni kucağına almıştır ki odanın köşesi yatağın üstüne çöker. Bir hizmetli bebeği pencereden dışarı çıkarır, sonra anne babaya yardım eder. Mutfakta duvarların arasında kalan üç kadın hizmetliyi kurtarmak bir saat sürer.

Karanlık ve soğuk gece

Sokaklar dehşete düşmüş insanlarla doludur ama Calvert, Nisan'daki çığlıkların yerini bu kez bir sessizliğin aldığını yazar: insanlar sersemlemiştir, yaralılar bile pek bağırmaz. Ay yoktur, gökyüzü bulutludur. Kısa süre sonra çiseleyen yağmur ve soğuk başlar. Otelin önünde odun deposunun kapısı kırılır, sokakta ateş yakılır. Kerpiç evlerde yanacak pek bir şey olmadığı için yangın tehlikesi düşüktür. Polis ateşi küçük tutmalarını ister, sonra gece boyu ısınmak ve meşale yakmak için ateşin başına gelir. Kurtulan bebek, annesinin kucağında sabaha kadar uyur.

Cartago çevresindeki teller kopmuştur; haber San José'ye kısmen atlı ulaklarla ulaşır. Cumhurbaşkanı Cleto González Víquez yanına toplayabildiği doktor ve malzemeyi alarak hemen yola çıkar. Raylarda yarıklar olduğu için tren gidebildiği yere kadar gider, kalan yol yürünür. Gece 23.30'da Cartago'ya gönüllülerle dolu trenler ulaşır ve yaralılar San José'ye taşınmaya başlar.

Sabah: Harabeye dönen şehir

Gün ağardığında Cartago'nun neredeyse tamamı yıkıntıdır. Amelia Calvert durumu tek cümleyle özetler: kelimenin tam anlamıyla bütün kasaba harabedir. Kaynaklar ev ve binaların yaklaşık yüzde 90'ının yıkıldığını yazar. Kerpiç evlerin duvarları içe çökmüş, çatılar üstlerine inmiştir; bazı sokaklarda iki yanda tek bir ev bile ayakta değildir.

Bütün kiliseler yıkılmıştır. San Nicolás'ın cephesi kilisenin içine devrilir; San Francisco'nun çatısı ve yan duvarları dağılır; Soledad'ın kuleleri düşer. En şaşırtıcı yıkıntı Carmen Kilisesi'ndedir: kulelerinden birinin tepesi tek parça hâlinde kopup ters dönmüş olarak demiryolu hattının üstüne düşmüştür. Enkazın altında hâlâ cesetler varken patlatmaktan korkulduğu için çevresine ayrı bir ray döşenir. Guadalupe Kilisesi, belediye sarayı, Escuelas Superiores binası ve Los Ángeles Kilisesi de çöker. 1870'ten beri yapımı süren Santiago Apóstol Kilisesi onarılamaz hasar görür. Mezarlıktaki duvar mezarlarının kapakları açılır. Komşu Paraíso'da evlerin çoğu yıkılır; kasabanın kilometrelerce öteden görünen kilise kulesi yoktur artık.

Gün ağarır ağarmaz kazma kürekli gruplar, altında canlı olabileceği düşünülen her yığını kazmaya başlar. Çoğu zaman yalnızca cesetler bulunur; gün boyu el arabalarıyla taşınırlar. Gün içinde San José'den askerler gelir; kimi kazma ve levyelerle, kimi tüfekleriyle. Monroe'nun raporuna göre Cartago'da sıkıyönetim ilan edilir. Yaralılar San José'de kurulan geçici bir hastaneye götürülür; hastanenin malzemesi Amerikan Kızılhaçı'nın gönderdiği parayla alınır. Salgın korkusuyla ölülerin çoğu hemen toplu mezarlara gömülür.

Carnegie'nin yıkılan sarayı

Barış Sarayı birkaç hafta sonra açılacaktır; deprem onu tamamen yere serer. 6 Mayıs'ta Kosta Rika'nın Washington Büyükelçisi J. B. Calvo, ABD Dışişleri Bakanlığı'na bir nota gönderir: aldığı resmî telgraflara göre Cartago yıkılmış, Orta Amerika Adalet Divanı'nın yeni binası tamamen yok olmuştur. Calvo, Carnegie'nin bundan haberdar edilmesini rica eder. Dışişleri Bakanı Philander Knox 11 Mayıs'taki cevabında ABD hükümeti ve halkının derin üzüntüsünü bildirir ve notanın Carnegie'ye iletildiğini yazar.

Divan depremden sonra San José'de geçici olarak toplanmaya başlar. Carnegie Kasım 1910'da ikinci kez 100 bin dolar önerir; şart, binanın başka bir yerde yapılmasıdır. Beş ülke 1911'de Guatemala'da imzaladıkları bir sözleşmeyle divanın merkezini resmen San José'ye taşır. Yeni binayı Carnegie'nin kayınbiraderi, Amerikalı mimar Henry D. Whitfield tasarlar; bina 1916'da tamamlanır.

Ama divan bu binada da hiç toplanamaz. Nikaragua aleyhine verilen iki karardan sonra 1917'de sözleşmeden çekilir. Süre uzatmak için Guatemala'da yapılacak toplantı, Aralık 1917 ve Ocak 1918'de Guatemala şehrini yıkan depremler yüzünden iptal edilir. Kuruluş sözleşmesinin süresi 12 Mart 1918'de dolar ve divan hukuken sona erer. Cartago'daki ilk saray gibi San José'deki ikinci saray da amacına hiç kavuşamaz.

Kaç kişi öldü?

Ölü sayısı baştan beri tartışmalıdır. Monroe 5 Mayıs'ta Washington'a 500 kişinin öldüğünü ya da yaralandığını bildirir; 9 Mayıs'ta ölü sayısını 500 olarak tahmin eder. Calvert'lerin aktardığına göre National Geographic dergisi Haziran 1910'da Cartago'nun enkazından 600'den fazla, Paraíso'dan 120 ceset çıkarıldığını yazar. Kosta Rika'nın resmî gazetesi La Gaceta'nın 29 Ekim 1910 tarihli resmî raporu ise iki yerdeki ölü sayısını 272 olarak verir; Calvert'ler ilk rakamların abartılı olduğunu düşünür.

Bugünkü kaynaklar daha yüksek rakamlar kullanır. NOAA'nın deprem kataloğu ve Kosta Rika basınının çoğu en az 700 ölüden söz eder; bazı yazılar 800'ü, ölü ve kayıplar birlikte sayıldığında bine yakın kişiyi verir. İngilizce Vikipedi'deki 2.450 rakamı ise okunan hiçbir birincil kaynakta geçmez ve öteki tahminlerin çok üstündedir. Kesin olan şudur: 4 Mayıs depremi, Kosta Rika tarihinin en çok can alan depremi olarak anılır. Ölümlerin görece sınırlı kalmasında, Nisan'dan beri pek çok ailenin sokaklardaki barınaklarda yatmasının payı olduğu da yazılır.

Yas ve yeniden yapım

Hükümet dokuz günlük ulusal yas ilan eder. Cumhurbaşkanı González Víquez'in görev süresi birkaç gün sonra dolar; 8 Mayıs'ta yemin eden yeni Cumhurbaşkanı Ricardo Jiménez Oreamuno, şehrin yeniden yapımını kardeşi Manuel de Jesús Jiménez'e emanet eder.

Calvert'lerin yazdığına göre şehirde ilk günden duyulan çağrı "Cartago'yu yeniden kuralım"dır. Cartago Belediyesi bir Kentsel Yapı Yönetmeliği hazırlar; Cumhurbaşkanı Jiménez bunu 12 Eylül 1910'da onaylar. Yönetmeliğin 14. maddesi kerpiç, harçlı taş ve taş yapıyı yasaklar. Bu karar Kosta Rika'da deprem riskine karşı alınan ilk önlemlerden biri sayılır. Elektrik ve su boruları yenilenir, modern şebekeler kurulur. Aralık 1910'a gelindiğinde 200 ev yeniden yapılıp depremzedelere teslim edilmiştir.

Varlıklı aileler başka bir yol seçer: Avrupa'dan prefabrik evler getirtirler. Bunlardan biri, 1911'de preslenmiş metal ve ahşapla kurulan ve bugün hâlâ ayakta olan Jesús Jiménez Zamora evidir. Yıkılan Los Ángeles Kilisesi'nin yerine 1912'de, mimar Luis Llach Llagostera'nın tasarladığı Bizans üslubunda büyük bir tapınağın yapımına başlanır. Santiago Apóstol Kilisesi'nin inşaatı ise bir daha sürdürülmez.

Neyi değiştirdi

Deprem, Kosta Rika'nın yapı anlayışını değiştirir. Kerpiç evlerin depremde hiçbir güvenlik sağlamadığı resmî incelemelerle tespit edilir ve yasakla kayda geçer. Cartago'nun yıkımı devletin yürüttüğü bir modernleşme sürecini de başlatır.

Bilim açısından deprem, Cartago'nun hemen yanındaki Aguacaliente Fayı'nın tehlikesini gösterir. 13 Nisan ile 4 Mayıs arasında bölgede 600'den fazla sarsıntı kaydedilir; 21 Şubat 1912'de 5,2 büyüklüğünde hasar veren bir artçı daha olur. Aynı fay 1951'de bir yıkıcı deprem daha üretir. Eski depremlerin izlerini inceleyen araştırmalar, fayın son bin yılda üç kez yüzeyi kırdığını, bunların sonuncusunun 1910 olduğunu gösterir.

Bugün

Bugün Cartago'nun merkezinde, 1910'da yarım kalan Santiago Apóstol Kilisesi'nin duvarları duruyor. Las Ruinas adıyla bilinen bu yıkıntı 1982'de Kosta Rika'nın kültürel mirası ilan edildi ve şehrin simgesi oldu. Her yıl 4 Mayıs akşamı burada anma töreni yapılıyor ve saat 18.50'de bir dakikalık saygı duruşu yapılıyor. 1912'de yapımına başlanan Los Ángeles Bazilikası ise ülkenin en büyük hac merkezi; her ağustos başında, tahminlere göre iki milyon kişi San José'den ve ülkenin dört bir yanından yürüyerek buraya geliyor.

Carnegie'nin ikinci sarayı da ayakta. San José'deki sarı bina, "Casa Amarilla" adıyla, 1921'den beri Kosta Rika Dışişleri Bakanlığı'na ev sahipliği yapıyor. Hiç dava görmemiş bir mahkeme sarayı, bugün ülkenin diplomasisinin merkezinde duruyor.

Kaynaklar

• Amelia Smith Calvert ve Philip Powell Calvert, A Year of Costa Rican Natural History, Macmillan, New York, 1917 (görgü tanıklığı; "Carthago Deleta Est" bölümü)
• Foreign Relations of the United States, 1910: G. L. Monroe'nun 5 ve 9 Mayıs 1910 raporları, J. B. Calvo'nun 6 Mayıs 1910 notası, P. C. Knox'un 11 Mayıs 1910 cevabı (ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 4 Mayıs 1910 Kosta Rika kaydı
• La Nación (Kosta Rika), "La Casa Amarilla: un palacio para la paz"
• Teletica, "Terremoto de 1910: 16 segundos que borraron la ciudad de Cartago"
• Semanario Universidad, 1910 Cartago depremi ve Jesús Jiménez Zamora evi üzerine yazılar
• CRHoy, "Cartagineses recuerdan terremoto que destruyó ciudad hace 114 años" (2024)
• Meer, "El terremoto de 1910 en Costa Rica"
• Delfino.cr, "De los terremotos de Venezuela a la vulnerabilidad de Costa Rica" (2026)
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca): 1910 Costa Rica earthquakes, Terremotos de Costa Rica de 1910, Corte de Justicia Centroamericana, Ruinas de Cartago, Basílica de Nuestra Señora de los Ángeles (başlangıç kaynağı)