2001 El Salvador Depremi: Las Colinas'ı Gömen Dağ

13 Ocak 2001, cumartesi, saat 11.33. El Salvador'un Pasifik kıyısının açıklarında 7,7 büyüklüğünde bir deprem oluyor. Başkent San Salvador'un yanındaki Santa Tecla'da, Bálsamo sıradağının yamacı yerinden kopuyor ve çamura dönüşerek Las Colinas mahallesinin üstüne akıyor. Ülke genelinde ölenlerin yarıdan fazlası bu tek mahallede. Sakinler aylardır tepeye yapılan inşaatlara karşı uyarıyor, mahkemeye gidiyor ama kaybediyor. Tam bir ay sonra ikinci bir deprem geliyor.

Depremden önce

El Salvador, Orta Amerika'nın en küçük ve en kalabalık ülkelerinden biridir; 2001'de nüfusu 6 milyon civarındadır. On iki yıl süren ve 75 binden fazla kişinin öldüğü iç savaş, 16 Ocak 1992'de Meksika'da imzalanan Chapultepec barış anlaşmalarıyla bitmiştir. Ülkeyi sağcı ARENA partisinden Cumhurbaşkanı Francisco Flores yönetmektedir; gündemin başında ekonomide ABD dolarına geçiş vardır.

Ülke, Cocos levhasının Karayip levhasının altına yılda yaklaşık 72 milimetre daldığı bir sınırın üzerindedir. Büyük depremler buranın bilinen gerçeğidir: 10 Ekim 1986'da 5,7 büyüklüğündeki bir deprem San Salvador'u ağır biçimde yıkmıştır. 1854'te bir deprem başkenti yerle bir edince, daha güvenli sanılan bir vadide yeni bir şehir kurulmuştur: Nueva San Salvador, bugünkü adıyla Santa Tecla.

Santa Tecla, San Salvador yanardağının güney eteğindedir. Şehrin güneyinde ise Bálsamo sıradağının dik kuzey yamacı yükselir. Yamacın eteğine kurulan Las Colinas, orta sınıf ailelerin oturduğu bir mahalledir. Hükümetin depremden sonra davet ettiği Meksikalı sismologların raporuna göre savaş yıllarında Santa Tecla çevresi gerillalardan görece uzak olduğu için gözde bir yerleşim yeri olmuş, müteahhitlerin yamaçlara baskısı artmıştır.

Sırtın kendisi sağlam volkanik kayalardan oluşur, ama üstü onlarca metre kalınlığında gevşek volkanik kül ve süngertaşı katmanlarıyla örtülüdür. Bu katmanlardan biri, Ilopango gölünün yakınındaki bir yanardağın yaklaşık 10 bin yıl önce püskürttüğü ve heyelana çok yatkın olduğu bilinen Tierra Blanca külüdür.

Cumartesi, 11.33

Deprem yerel saatle 11.33'te, Usulután açıklarında, yaklaşık 60 kilometre derinlikte başlar. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) büyüklüğü 7,7 olarak verir; o günlerin haberlerinde ve Salvador basınında 7,6 diye geçer. Kırılma, dalan Cocos levhasının içinde, yaklaşık 160 kilometreye 80 kilometrelik bir alanda ilerler ve 20 saniyeye yakın sürer. Halkın hissettiği sarsıntı ise 45 saniye civarındadır.

Sarsıntı Meksiko'dan Kolombiya'ya kadar hissedilir. El Salvador'un hemen her yeri güçlü sarsılır. Santa Tecla'daki bir ölçüm istasyonu, merkezden 100 kilometreden uzak olmasına karşın yer çekiminin yüzde 70'ini aşan bir ivme kaydeder. Sonradan bölgeye gelen USGS jeologları, Bálsamo sırtının tepesinde kökünden kırılmış ağaçlar, yuvasından fırlamış kayalar ve derin yarıklar görür; sarsıntı sırtın üstünde daha da şiddetli olmuştur.

Kurtarma gönüllüsü Edgar Jhonny Ramos o sırada Comandos de Salvamento ekibinin üssünün önünde bir arkadaşıyla öğle yemeğine oturmak üzeredir. Yıllar sonra EFE ajansına anlattığına göre olduğu yerde donup kalır, önüne konan çorba tabağı masaya devrilir.

Dağın akıp geldiği mahalle

Sarsıntıyla birlikte Bálsamo sırtının kuzey yüzü, yaklaşık 1.070 metre yükseklikten kopar. USGS raporuna göre kopan malzeme önce nemli ama doygun olmayan bir toprak kütlesidir; harekete geçince çorba kıvamında yarı akışkan bir kütleye dönüşür. Bu yüzden normalde yamacın dibinde durması beklenen heyelan, 700-800 metre ilerleyerek Las Colinas'ın sokaklarına dolar. Kaynaktan bitiş noktasına düşüş yaklaşık 160 metredir.

Kütlenin hacmi için farklı rakamlar verilir: USGS yaklaşık 250 bin metreküp, Salvador basını 150 bin ile 200 bin metreküp arasında bir değer yazar. Yerel basına göre toprak kimi sokaklarda 12 metre kalınlığa ulaşır. Gömülen ev sayısı da kaynağa göre değişir: yerel haberler ve Birleşmiş Milletler Latin Amerika Ekonomik Komisyonu (CEPAL) verileri 200 civarı ev söyler, ilk günlerin uluslararası haberleri 400 evden söz eder.

Mahallenin sakinlerinden Micaela Ayala, eşi ve çocuklarıyla birkaç dakika önce bankaya gitmek için evden çıkmıştır. Dönüşte sıradağın üstünde bir duman perdesi görür, sonra sokağının üstünde kocaman bir toprak yığını. El Mundo gazetesine yıllar sonra "Yo estaba impactada de ver toda esa montaña de tierra" (O koca toprak dağını görünce donup kaldım) der.

Kovalar ve çıplak eller

İlk saatlerde mahallede düzenli bir kurtarma yoktur. Micaela Ayala'ya göre devletten bir organizasyon gelmez; komşular kendi aralarında örgütlenip toprağı kovalarla taşımaya başlar. 2025'te 78 yaşında olan María de Los Ángeles Rosa, uzun süren gürültüyü ve ailesini bulamayan insanların çığlıklarını hatırlar. Aynı yıl 80 yaşında olan Gilberto Guevara ise o günü oğlundan gelen telefonla öğrenir: büyük bir deprem olmuş, tepenin bir kısmı aşağı inmiştir.

Edgar Ramos'un ekibi önce San Salvador'un Zona Rosa semtinde bir binayı kontrol etmeye yollanır, sonra Las Colinas'a yönlendirilir. Ramos'un anlatımına göre karşılarına çıkan alan beklediklerinden çok daha geniştir. Ekipler molozu ve toprağa gömülmüş arabaları kenara çekerek altındaki insanlara ulaşmaya çalışır.

Ülkenin geri kalanı da ağır yaralıdır. Yollar kopmuş, pek çok bölgeyle bağlantı kesilmiştir. Başkenti batıya, Santa Ana, Sonsonate ve Guatemala'ya bağlayan Panamerikan karayolu, Los Chorros denilen yerde büyük bir toprak kaymasının altında kalır; yoldaki bazı araçlar da gömülür. Santa Ana'da bir kilise çöker, içindekilerden ölenler olur. San Salvador'da 10 binden fazla ev yıkılır, hastaneler hasar görür, şehirde yangınlar çıkar.

Kara Cumartesi

Ertesi sabah El Diario de Hoy gazetesi manşetinde "Sábado Negro", yani Kara Cumartesi yazar; kapakta Las Colinas vardır. Mahallede iş artık her saat biraz daha cesetleri çıkarmaya dönmektedir. Ama hâlâ sağ çıkanlar da vardır.

Bunlardan biri, Algodón adlı tropikal müzik grubunun üyesi Sergio Armando Moreno'dur. Ramos'un anlattığına göre ekip onu, çöken bir duvarın kalçasından sıkıştırdığı bir yerde bulur; bir çamaşır leğeni onu kısmen korumuştur. Moreno, kendisine ulaşmaya çalışan kurtarıcılara onu yalnız bırakmamaları için yalvarır. Toprağın altında geçirdiği süre için iki rakam vardır: El Diario de Hoy 30 saat, Ramos 36 saat der. Moreno canlı çıkarılır ve hastaneye götürülür, ama orada hayatını kaybeder.

Ramos'un ekibi Las Colinas'ta on beş gün kalır: yedi gün sağ kalan arar, sekiz gün ceset çıkarır. Ramos, avlularda birbirine sarılmış hâlde bulunan ailelerin yıllarca aklından çıkmadığını anlatır. National Catholic Register'ın haberine göre arama köpekleri ve onları yöneten Meksikalı ekipler de mahallede iz arar.

Devlet ve yardım

Hükümetin rakamları gün gün yükselir. 16 Ocak'ta hükümet 675'ten fazla ceset çıkarıldığını, bunların neredeyse yarısının Las Colinas'tan olduğunu açıklar. The Irish Times'ın 17 Ocak tarihli haberinde Las Colinas için 436 ölü ve 366 kayıp verilir; ülke genelinde 18 bin kişi tehlikeli bölgelerden tahliye edilmiştir. Cumhurbaşkanı Flores ise ulusa her Salvador kuşağının bir felaketle yüz yüze geldiğini, ama halkın dayanıklı, çalışkan ve umut dolu olduğunu söyler.

Meclis, 650 milyon dolarlık bir kaynağın Ulusal Yeniden Yapılanma Fonu'na aktarılmasını onaylar. Ama bazı eleştirmenler meclisin Flores'in istediği acil yardım tutarının tamamını onaylamadığını söyler. Yurt dışından yardım gelir: İtalya, Avrupa Komisyonu ve Japonya para gönderir, ABD helikopterleri, İspanyol arama köpekleri, Türk ve Fransız sağlık ekipleri ülkeye ulaşır.

Yardımın dağıtımı kısa sürede tartışmaya dönüşür. O yıllarda TV12 kanalında muhabir olan Mauricio Funes, yardımların yavaş ve verimsiz dağıtıldığını sert sorularla gündeme getirir. Hükümetin davet ettiği Meksikalı sismologlar ise kırsalda evsizlerin ordu gözetiminde geçici barakalara yerleştirildiğini, başkentte ise depremi bir an önce unutma isteğinin hissedildiğini yazar ve bunun unutmak için yanlış zaman olabileceğini ekler.

Önceden yapılan uyarılar

Las Colinas'ın neden bu kadar ağır vurulduğu sorusu, ilk günden tartışılır. Çevre örgütü CESTA ve mahalle sakinleri yıllardır Bálsamo sıradağının yamaçlarındaki ağaç kesimine ve yeni konut projelerine karşı kampanya yürütmektedir. The Irish Times'a göre çevreciler, sakinler ve yerel belediye başkanı bir önceki yıl ormansızlaşmayı durdurmak için arazi sahiplerine ve inşaat şirketlerine dava açmış, davayı kaybetmiştir. CESTA'ya göre dava, Çevre Bakanlığı'nın bölge için hazırlanan çevresel etki değerlendirmesini onaylamasıyla reddedilmiştir. Meksikalı sismologların raporu da bazı basın haberlerine dayanarak, müteahhitlere imar kurallarına rağmen yamaçta inşaat izni verildiğini aktarır.

Mahalle sakinlerinden Alejandro Flores, Eylül 2000'de belediyenin altyapı yetkilileriyle yapılan bir toplantıda, sıradağa yakın yeni bir konut projesinin yanında tıkanmış bir yağmur suyu kanalını bildirdiklerini anlatır. Su birikiyor, boşalmıyordur. El Mundo'ya söylediğine göre "Esto se va a caer" (Burası düşecek) demişlerdir; ama akıllarında bir deprem değil, yağmurla gelecek bir heyelan vardır.

USGS ekibi ise sorunun bir başka yüzüne dikkat çeker: mahalle yamacın dibine kadar, kimi yerde yamacın içine oyularak kurulmuştur. Bu durumda istinat duvarı gibi önlemlere yer kalmaz; yetkililere ya riski kabul etmek ya da çok sayıda evi boşaltıp yıkmak seçeneği kalır. Nikaragua'da yayımlanan Envío dergisi de felakete "doğal afet" denmesinin, önlenemezliği kabul etmek anlamına geldiğini yazar.

Bir ay sonra, ikinci deprem

Artçılar haftalarca sürer; 13 Şubat'a kadar 3.500'den fazla artçı kaydedilir. Halk, yağmur mevsiminin yaklaştığı bir dönemde açıkta yaşamaktadır; içme suyu sistemleri ağır hasarlıdır.

Tam bir ay sonra, 13 Şubat 2001 salı sabahı saat 8.22'de, 6,6 büyüklüğünde ikinci bir deprem olur. Bu kez kaynak bambaşkadır: Karayip levhasının içinde, yanardağ kuşağı boyunca uzanan sığ bir faydır. Merkez üssü İngilizce kaynaklarda Cojutepeque'nin 5 kilometre güneyi, İspanyolca kaynaklarda San Pedro Nonualco olarak verilir. En ağır vurulan yerler Cuscatlán, San Vicente ve La Paz'dır.

Bu depremde 315 kişi ölür, 3.399 kişi yaralanır. Verapaz ve Guadalupe'de neredeyse bütün evler çöker. Cojutepeque'de 55 kişi ölür. Candelaria'da bir okul çöker ve 23 öğrenciyle bir öğretmen hayatını kaybeder. Aynı kasabada, Ocak'taki heyelanda ölen bir çocuğun cesedini çıkarmaya çalışan 15 kişi yeni bir toprak kaymasının altında kalır. San Agustín'de nehirde çamaşır yıkayan altı kadın toprağın altında kalır.

Bilanço

İki depremin rakamları kaynaktan kaynağa değişir. NOAA'nın veri tabanı 13 Ocak depremi için 844 ölü verir. El Salvador'un resmî rakamları ise 944 ölü, 5.565 yaralı ve 193 kayıptır; Guatemala'da da 8 kişi ölür. 108 binden fazla ev yıkılır, yaklaşık 170 bin ev hasar görür. Şubat depremiyle birlikte toplam ölü sayısı 1.259'a çıkar.

Las Colinas'taki kayıp için de tek bir rakam yoktur. CEPAL 485 ölü verir; bu, Ocak'taki ölümlerin yaklaşık yüzde 60'ıdır. İngilizce Vikipedi'nin derlediği rakamlar ise Santa Tecla ile Comasagua'daki büyük heyelanlar için birlikte 585 ölüden söz eder. Mahallenin eski önderleri ise kendi sayımlarının 900'ü aştığını söyler. CEPAL'e göre iki depremin toplam zararı 1,6 milyar dolar civarındadır; bu, ülkenin 2001 bütçesinin dörtte üçüne denk gelir.

Neyi değiştirdi

Las Colinas, Orta Amerika'da heyelan tehlikesinin ve plansız yapılaşmanın sembolü olur. USGS raporu, heyelanın neden bu kadar uzağa aktığının ayrıntılı incelenmesini ve benzer yamaçların belirlenmesini önerir. Heyelan bölgesi sonradan oturulamaz ilan edilir; yamaca koruma yapıları inşa edilir.

Depremin siyasi izleri ise yıllar sonra ortaya çıkar. Mayıs 2014'te eski Cumhurbaşkanı Francisco Flores, deprem mağdurları için Tayvan'ın bağışladığı 15 milyon doları zimmetine geçirmekle suçlanır. Bir süre saklanır, sonra teslim olur ve ev hapsine alınır; yargılanmasına karar verilir. Ama 30 Ocak 2016'da beyin kanaması sonrası, mahkemeye çıkmadan ölür. Deprem günlerinde yardımları sorgulayan muhabir Mauricio Funes ise 2009'da cumhurbaşkanı seçilir.

Bugün

Las Colinas'ta her yıl Ocak ayında kurbanlar için bir ayin yapılır; 2026'daki ayin 11 Ocak'ta, ölenlerin fotoğraflarıyla düzenlenir. Bir zamanlar toprak yığını olan yamaç bugün yeşillenmiştir. Bölge resmî olarak "çok yüksek riskli" sayılır.

Sakinlerden Ulises García, depremden sonra yapılan koruma yapılarının üst kısmının Bayındırlık ve Çevre bakanlıklarına, alt kısmının belediyeye ait olduğunu, ama hiçbir kurumun bakım sorumluluğunu sürdürmediğini söyler; yapılar ona göre "total abandono" (tamamen terk edilmiş) hâldedir. Las Colinas'ta yakınlarını kaybeden pek çok aile mahalleyi terk etmiştir. Santa Tecla'da ise depremde yıkılan tarihî binaların bir kısmı onarılmış, şehir yeniden ayağa kalkmıştır.

Kaynaklar

• USGS, Jibson ve diğ., Landslide Hazards in El Salvador (Open-File Report 01-0141), 2001
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 5587)
• The Irish Times, Michael McCaughan, "Survivors seek to lay blame for disaster", 17 Ocak 2001
• El Mundo (El Salvador): 2001 depremi yıl dönümü haberleri, Ocak 2025 ve Ocak 2026 (Micaela Ayala, Gilberto Guevara, María de Los Ángeles Rosa, Alejandro Flores, Ulises García); EFE kaynaklı Edgar Jhonny Ramos röportajı, Ocak 2026
• El Diario de Hoy (elsalvador.com), "El día que un terremoto y la montaña sepultaron a Las Colinas", Ocak 2025
• National Catholic Register, "Aid Agencies Rally to Help Quake-Devastated El Salvador", 28 Ocak 2001
• edie.net, CESTA'nın açıklamalarına dayanan haber, Ocak 2001
• El Salvador Perspectives, 20. yıl dönümü yazısı, Ocak 2021
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca): Ocak ve Şubat 2001 El Salvador depremleri, Santa Tecla, Francisco Flores (başlangıç kaynağı)