1936 San Vicente Depremi: Volkanın Eteğinde Yıkılan Şehir

19 Aralık 1936. El Salvador'un ortasında, iki tepeli Chichontepec yanardağının eteğindeki San Vicente kentinde aralık ayı, koruyucu aziz San Vicente Abad'ın ayıdır. Kentin merkezinde altı yıl önce bitirilen 40 metrelik saat kulesi yükselir. O akşam yer, volkanın yakınından gelen bir kırılmayla sarsılır. Sabah olduğunda evlerin çoğu yıkılmış, çevredeki köyler harabeye dönmüştür. Kaç kişinin öldüğü ise bugün bile kaynaktan kaynağa değişir: 100'den fazla, 150, 200 ya da 400.

Volkanın eteğindeki şehir

San Vicente, 26 Aralık 1635'te elli kadar İspanyol ailesinin Acahuapa Irmağı kıyısında, bir tempisque ağacının altında kurduğu bir yerleşim olarak doğar. O ağaç bugün hâlâ ayaktadır. Sömürge döneminde çivit (añil) üretiminin merkezlerinden biri olur, 1812'de şehir unvanı alır. 1830'larda, Orta Amerika Federasyonu yıllarında birkaç yıl El Salvador eyaletinin başkentliğini de yapar; kaynaklar bu dönemi 1834-1839 ya da 1834-1840 olarak verir.

1890'da kentte 8.570 kişi yaşar. Coğrafyacı Guillermo Dawson o yıllarda San Vicente'yi yedi mahalleye ayrılmış, sokakları çoğunlukla düz ve taş döşeli, beş kilisesi, geniş bir belediye binası, iyi bir hastanesi olan bir kent olarak anlatır. Mahallelerden birinin adı El Calvario, birinin San José'dir. 1918'de demiryolu, 1920'de elektrik gelir.

Kentin simgesi, Parque Cañas'ın ortasındaki saat kulesidir. Yapımı 1 Şubat 1928'de başlar. İlk ustalar Eugenio Grepiat ve Luis Esterman'dır; temelin zayıf olduğu anlaşılınca iş durdurulur, Bayındırlık dairesinden gönderilen mühendis Lucio Cappellaro planları ikinci kattan yukarısı için baştan çizer ve kuleyi 1930'da tamamlar. Tepesine Almanya'dan gemiyle getirilen, 7.000 colón'a mal olan, her saat başı çalan bir saat yerleştirilir.

Kentin hemen yanında El Salvador'un ikinci yüksek volkanı Chichontepec yükselir. Nahuat dilindeki adı "iki memeli dağ" anlamına gelir; iki zirvesi ormanla kaplıdır, kuzey ve batı yamaçlarında sıcak su kaynakları ve fumaroller bulunur. Son büyük püskürmesinin üzerinden 1.700 yıldan fazla geçmiştir. San Vicente'yi asıl sarsan volkan değil, volkanik kuşak boyunca uzanan, doğu-batı doğrultulu El Salvador Fay Zonu'dur.

Sarsıntıların hafızası

San Vicente depremi ilk kez 1936'da tanımaz. El Salvador'un deprem kronolojisi kentin adını defalarca anar. 5 Mart 1719 depremi San Salvador'u, San Vicente'yi ve çevre köyleri yıkar. Yıkım büyüktür ama ölü sayısı yedi kişide kalır; araştırmacılar bunu, ana şoktan önce hissedilen yaklaşık 150 öncü sarsıntı yüzünden halkın tedbir almış olmasına bağlar. 1783'te "San Vicente de Austria" kasabası yeniden hasar görür. 11 Haziran 1854 depremi kentin saat kulesini ve kiliseyi yıkar. 29 Aralık 1872 gecesi, saat 23.50'de gelen sarsıntı evleri hasara uğratır ve birkaç kişiyi öldürür.

25 Mart 1899'da, şafaktan önce ise kent neredeyse tamamen harap olur. Haber San Salvador'a ulaşınca Hayır İşleri Bakanı Dr. Francisco Antonio Reyes yanında yardım parasıyla yola çıkar; hükümet General Luis Gómez'i düzeni korumak için 100 askerle kente gönderir. Ana kilise, Santuario kilisesi, belediye sarayı, kışla, okullar ve hapishaneler yıkılır. San José ve El Calvario mahallelerinin bütün sakinleri açıkta kalır.

1936'ya gelindiğinde El Salvador'u, Aralık 1931'deki askerî darbenin ardından iktidara gelen General Maximiliano Hernández Martínez yönetmektedir. Ülke, Ocak 1932'de bastırılan köylü ayaklanmasının ve onu izleyen, on binlerce köylünün öldürüldüğü La Matanza katliamının gölgesindedir. Aynı yıl, 1932'de, Pasifik açıklarında, dalma-batma zonunda büyük bir deprem de olmuştur.

19 Aralık akşamı

Deprem 19 Aralık 1936'yı 20 Aralık'a bağlayan saatlerde gelir. NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı ve El Salvador'daki yerel kaynakların çoğu tarihi 19 Aralık olarak verir. El Salvador'un eski deprem servisi SNET'in kronolojisi ise 20 Aralık 1936, saat 02.43 yazar. Bu saat büyük olasılıkla uluslararası saattir; El Salvador'da bu, 19 Aralık akşamına denk gelir. Bilimsel yayınlarda da iki tarih yan yana kullanılır.

Büyüklük, sismologlar R. A. White ve D. H. Harlow'un hesabıyla yüzey dalgası ölçeğinde 6,1'dir. İspanyolca deprem listeleri derinliği 10 kilometre, en yüksek şiddeti Mercalli ölçeğine göre VII olarak verir; merkez üssü San Vicente yanardağının yakınlarıdır. Yani deprem, kentin yakınında, sığ bir kırılmadır. Bütün araştırmacılar bu konuda aynı fikirde değildir: Ambraseys ve Adams'ın 2001 tarihli çalışması depremin kabuğun altından, daha derinden geldiğini savunur.

Bu tür depremler El Salvador için ayrı bir tehlikedir. White ve Harlow'un 1993'teki çalışmasına göre ülkede volkanik kuşak boyunca olan, büyüklüğü görece küçük bu sığ depremler, açıkta olan büyük dalma-batma depremlerinden çok daha fazla yıkım getirmiştir: daha sık olurlar, daha sığdırlar ve kentlerin tam altındadırlar.

Yıkılan şehir ve köyleri

Sarsıntı San Vicente'yi ve çevresindeki kasabaları vurur. SNET'in tarihî depremler tablosuna göre San Vicente kenti ile San Esteban kasabası tamamen hasar görür; Istepeque, Tepetitán, Santo Domingo ve Santa Clara kısmen yıkılır. SNET'in San Vicente üzerine hazırladığı bir başka belge, kentteki konutların yüzde 80'inin yıkıldığını ve pek çok kişinin kenti terk ettiğini kaydeder.

Uluslararası bilim literatürü olayı kısa bir cümleyle anar: 1936 depremi, San Salvador'un 40 kilometre doğusundaki San Vicente'ye "çok ağır hasar" verir. Evlerin nasıl yıkıldığını ise depremden sonra bölgeye gelen bir araştırmacının gözlemlerinden biliyoruz.

Kentin ortasındaki saat kulesi ise ayakta kalır. Cappellaro'nun yeniden tasarladığı 40 metrelik yapı, etrafındaki evler yıkılırken sarsıntıyı atlatır.

Kerpiç ve bahareque

Depremden sonra S. Benedict Levin adlı bir araştırmacı bölgede ayrıntılı bir inceleme yapar. Gözlemlerini 1940'ta Amerika Sismoloji Derneği'nin bülteninde "Aralık 1936 Salvador depremleri" başlığıyla yayımlar. Sonraki bilimsel çalışmalar 1936 hasarını büyük ölçüde bu makaleye dayanarak anlatır.

Levin'in gördüğü tablo, evin hangi teknikle yapıldığına göre ikiye ayrılır. Kerpiç evlerin çoğunda iki duvar çökmüş ya da yamulmuş, diğer iki duvar çatlamıştır. Bahareque evlerde ise durum farklıdır. Bahareque, ahşap dikmeler ile yatay ahşap, kamış ya da bambu elemanlardan örülen, arası çamurla doldurulup sıvanan yerli bir yapı tekniğidir. Kötü yapılmış ya da zayıf bahareque evler yıkılır; ama iyi yapılmış olanlar, sıvaları dökülüp kiremit çatıları biraz yamulmanın ötesinde genellikle zarar görmez.

Levin'e göre iyi yapılmış bahareque depreme karşı şaşırtıcı ölçüde dayanıklıdır ve yıkılanların nedeni tekniğin kendisi değildir. Üç düzeltilebilir hataya dikkat çeker: yatay elemanların dikmelere, özellikle köşelerde, iyi bağlanmaması; dikmelerin toprağa yeterince derin ve sağlam gömülmemesi; kiremit çatının fazla ağır olması.

Levin bir şeye daha dikkat çeker: depremden sonra herkes kerpiç yapımını iyileştirmekten söz eder, ama daha güvenli bahareque yapımını yaygınlaştırmaya pek ilgi gösterilmez.

Kaç kişi öldü?

1936 San Vicente depreminin ölü sayısı, kaynaklar arasında en çok çelişen bilgidir. Levin'in raporuna dayanan bilimsel yayınlar "100'den fazla" ölüden söz eder. SNET'in deprem kronolojisi 100 ile 200 arasında bir sayı verir. SNET'in San Vicente belgesi "en az 150" der, tarihî depremler tablosu "yaklaşık 150". El Salvador'daki deprem listelerinin çoğu, yuvarlak bir sayıyla 200 ölü yazar. ABD'nin NOAA veritabanı ise 400 ölü kaydeder ve büyüklük ile derinlik için veri vermez.

400 rakamı en yüksek tahmindir ve yerel kaynakların hiçbirinde geçmez. Kentin ve çevre köylerin o yılki nüfusu düşünüldüğünde imkânsız değildir, ama doğrulayan bir kayıt da yoktur. Bugün El Salvador'un kendi kurumlarının kabul ettiği aralık 100-200'dür. Bu aralıkla bile 1936 depremi, ülkenin 20. ve 21. yüzyıldaki en ölümcül depremleri arasında altıncı sırada yer alır.

Kayıtlardaki karışıklık yalnız ölü sayısıyla sınırlı değildir. SNET'in tarihî depremler tablosu olayı 29 Aralık 1936 tarihiyle ve çok küçük bir büyüklükle verir; aynı kurumun kronolojisi ise 20 Aralık ve 6,1 yazar. SNET'in belgesi, El Excelsior adlı haftalık bir yayının 1941'de çıkardığı "19 Aralık 1936 Felaketinin Bütün Ayrıntıları" başlıklı bir derlemeye dayanır. Görgü tanıklarının anlatımları bu tür yerel yayınlarda kalmıştır; bu yazı için okuduğumuz kaynaklar arasında yer almıyorlar.

Neyi değiştirdi

1936 depremi, El Salvador'da bir örüntünün parçası olarak okunur. Julian Bommer ve arkadaşlarının 2001 depremleri üzerine yazdığı raporda dikkat çektikleri gibi, ülkede büyük dalma-batma depremlerini birkaç yıl içinde volkanik kuşaktaki sığ depremler izlemiştir: 1915'teki büyük açık deniz depremini 1917 ve 1919 San Salvador depremleri, 1932'deki açık deniz depremini 1936 San Vicente depremi, 1982 depremini de 1986 San Salvador depremi takip eder.

Levin'in kerpiç ve bahareque üzerine gözlemleri de bugün hâlâ tartışılıyor. 2004'te yayımlanan bir çalışmada Manuel López, Julian Bommer ve Patricia Méndez, Levin'in 1936'dan sonraki gözleminin hâlâ geçerli olduğunu yazar: El Salvador'da kerpiç evleri depreme dayanıklı yapmak için girişimler vardır, ama bahareque için benzer bir program yoktur. 1994 tarihli El Salvador deprem yönetmeliği kerpiç yapım için bir ek içerir, bahareque'den hiç söz etmez. Yazarlara göre iki teknik 2001 depremlerinde de ağır hasar görür, ama iyi bakılmış bahareque her kerpiç yapıdan çok daha iyi dayanır.

Bugün

San Vicente'nin bölgesi 1936'dan sonra da sarsılmaya devam eder. 1999'un mart ve nisan aylarında volkanın kuzeydoğusunda bir deprem fırtınası yaşanır; 1 Mart ile 6 Nisan arasında 934 sarsıntı kaydedilir, 71'i hissedilir. Bilim insanları bunların volkanik değil, yerel faylardan kaynaklandığı sonucuna varır.

13 Şubat 2001'de 6,6 büyüklüğündeki deprem, 1936'dakine çok yakın bir bölgede olur. Bommer ve arkadaşları, iki depremin konumunun benzer olduğunu özellikle not eder. San Vicente ilinde 87 kişi ölür; kentteki evlerin yüzde 60'ı ağır hasar görür ya da yıkılır, belediye binası yıkılmak zorunda kalınır. 1936'yı ve 13 Ocak 2001 depremini atlatan saat kulesi, bu kez ağır hasar görür. Kulenin yıkılması gerekir; yeni saatle birlikte yaklaşık 1 milyon dolara yeniden yapılır. Meksika'dan uçakla getirilen yeni saat 26 Aralık 2009'da çalışmaya başlar; eskisi gibi her saat başı çalar.

2024 nüfus sayımına göre San Vicente'de 52.461 kişi yaşıyor. Aralık ayı boyunca kent hâlâ San Vicente Abad'ın bayramını kutluyor; her gece bir mahalle sıraya giriyor. 1953'te Ulusal Anıt ilan edilen, içinde ulusal kahramanlardan rahip José Simeón Cañas'ın mezarı bulunan Nuestra Señora del Pilar kilisesi de 2001 depremlerinden sonra onarıldı. Kentin üzerinde, iki tepesiyle Chichontepec duruyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3586 (El Salvador: San Vicente, 19 Aralık 1936)
• SNET (El Salvador Ulusal Bölgesel Etütler Servisi), Cronología de sismos destructivos en El Salvador; Sismos históricos destructivos tablosu; San Vicente y sus sismos belgesi; Sismos en El Salvador 1900-2001
• Levin, S. B. (1940), The Salvador earthquakes of December, 1936, Bulletin of the Seismological Society of America 30 (aşağıdaki çalışmalarda aktarıldığı biçimiyle)
• Bommer, J. ve diğ. (2001), The El Salvador Earthquakes of January and February 2001: Context, characteristics and implications for seismic risk
• López, M., Bommer, J., Méndez, P. (2004), The Seismic Performance of Bahareque Dwellings in El Salvador, 13. Dünya Deprem Mühendisliği Konferansı, Vancouver, bildiri 2646
• Canora, C. ve diğ. (2012), Paleoseismic analysis of the San Vicente segment of the El Salvador Fault Zone, Geologica Acta 10(2)
• White, R. A., Harlow, D. H. (1993), Destructive upper-crustal earthquakes of Central America since 1900, Bulletin of the Seismological Society of America 83 (diğer çalışmalarda aktarıldığı biçimiyle)
• El Salvador Mi País, Breve historia de San Vicente
• Vikipedi (İspanyolca ve İngilizce): San Vicente (El Salvador), Torre del Reloj de San Vicente, Anexo:Terremotos en El Salvador, List of earthquakes in El Salvador, February 2001 El Salvador earthquake, Maximiliano Hernández Martínez, La Matanza, San Vicente (volcano) (başlangıç kaynağı)