1972 Managua Depremi Bir Diktatörlüğün Sonunu Başlattı

23 Aralık 1972, Cumartesi. Gece yarısını yarım saat geçiyor. Nikaragua'nın başkenti Managua'da Noel'e iki gün var; bazı gece kulüplerinde çiftler dans ediyor, sokaklar bayram hazırlığında. Otuz saniye sonra şehir merkezi yerle bir olacak, yangınlar iki hafta sürecek. Bu deprem, yedi yıl sonra bir diktatörlüğün sonunu getirecek olayların başlangıcı olacak.

Depremden önce

Managua, Xolotlán Gölü'nün güney kıyısında, Orta Amerika volkanik kuşağının üzerinde kurulmuş bir şehirdir. Şehir merkezinin evleri ve küçük dükkânları çoğunlukla "taquezal" denen yöntemle yapılmıştır: ahşap çerçeveli duvarların içi taşla doldurulur, üstü sıvanır, çatılar harçsız kil kiremitle örtülür. Bu yapıların önemli bir kısmı 1931 depreminde hasar görmüş, temelleri sağlamlaştırılmadan yalnızca duvarları onarılmıştır.

Ülkeyi fiilen Somoza ailesi yönetmektedir. Ulusal Muhafız'ın başındaki General Anastasio Somoza Debayle, resmî olarak yönetimi bir cuntaya bırakmış olsa da ülkenin en güçlü adamıdır.

Bir gün önce

22 Aralık öğleden sonra, mühendis Carlos Santos Berroterán, La Prensa gazetesinin bürosuna gelir ve gazetenin müdürü Pedro Joaquín Chamorro Cardenal'e bir uyarıda bulunur: O yıl ülkeyi kasıp kavuran kuraklık, güçlü bir depremin habercisi olabilir; 1931 depreminden önceki yıl da yağışlar azdır. Chamorro, bu görüşü duyuran kısa bir notu birinci sayfada yayımlamaya ve konuyu sonraki günlerde ayrıntılı ele almaya karar verir.

Hava çok sıcaktır. Gece saat 22:00 ile 22:30 arasında üç hafif sarsıntı hissedilir. Noel öncesi kutlamaların ortasında kimse bunlara pek önem vermez. Gökyüzü kızıl görünür.

Gece yarısı

Gece yarısını yaklaşık yarım saat geçe, merkezi Managua'nın birkaç kilometre kuzeydoğusunda, gölün altında olan 6,2-6,3 büyüklüğünde deprem başlar. Sarsıntı yaklaşık 30 saniye sürer. Deprem, şehir merkezinin altından geçen birkaç fayı birden harekete geçirir.

Elektrik neredeyse anında kesilir, su boruları patlar. Sokaklarda derin yarıklar açılır. Şehir merkezindeki evlerin büyük çoğunluğu çöker. Plaza gece kulübünün binası, içinde dans eden çiftlerin üzerine yıkılır. Polis merkezi olarak da kullanılan El Hormiguero hapishanesi çöker; polisler ve mahkûmlar enkaz altında kalır.

Bir saat sonra, 01:18 ve 01:20'de, 5,0 ve 5,2 büyüklüğünde iki artçı deprem, ayakta kalan eski binaları da yıkar.

Yangın

Ticaret bölgesinde hemen yangınlar başlar. Managua'nın iki itfaiye binası da çökmüş, araçları altında kalmıştır. Su borularındaki basınç ancak içme suyuna yetmektedir. Yangınlar, ayın kızıl gökyüzündeki ışığında, şehir merkezini yutar.

Carazo, Estelí, Granada, León, Masaya ve Matagalpa'dan itfaiye ekipleri başkente koşar. 25 Aralık'ta komşu Kosta Rika'nın Cartago şehrinden gelen itfaiyeciler, Xolotlán Gölü'nden su pompalayarak yangınlarla mücadeleye katılır. Yangınlar, 6 Ocak 1973'e kadar, yaklaşık iki hafta sürer.

İlk saatler

Managua'nın bütün hastaneleri yıkılır ya da kullanılamaz hâle gelir; ayakta kalanlardan biri Askerî Hastane'dir. Kızılhaç binası çökmüş, ambulansları altında kalmıştır. Buna rağmen Kızılhaç gönüllüleri, gece yarısından itibaren komşularla birlikte enkazdan insan çıkarmaya başlar. Onlarla çalışanlar arasında La Prensa'nın müdürü Pedro Joaquín Chamorro da vardır.

Managua Başpiskoposu Miguel Obando y Bravo, beyaz cüppesi tozdan kirlenmiş hâlde, yirmi saat boyunca sokakları dolaşarak depremzedelere yardım eder.

Gün ağardığında on binlerce insan şehirden kaçmaya başlar. Kuzeye, güneye ve León'a giden yollar, araçlarla ve yürüyen insanlarla dolar.

Sıkıyönetim

O gün öğleden sonra sıkıyönetim ilan edilir. Anastasio Somoza Debayle, kendisini Ulusal Acil Durum Komitesi'nin başına getirir ve ülkenin fiilî yöneticisi olur. Ulusal Muhafız'ın cipleri, hoparlörlerle sokakları dolaşıp sıkıyönetim ilan edildiğini, yağmanın durdurulması gerektiğini duyurur. Somoza, bazı yağmacıların kurşuna dizildiğini sonradan kabul edecektir.

Ölüler Genel Mezarlık'ta ve Ulusal Stadyum yakınında açılan toplu mezarlara gömülür; bazıları da bulundukları yerde yakılır. Salgın tehlikesine karşı şehrin boşaltılması, depremzedelerin aşılanması emredilir. Şehir merkezi afet bölgesi ilan edilerek çevrilir.

Kaynaklara göre depremde 4 bin ile 19 bin arasında kişi hayatını kaybeder; kesin sayı bugün de bilinmez. Yaklaşık 20 bin kişi yaralanır, 250 binden fazla kişi evsiz kalır. Enkazdan hiç çıkarılamayan cesetlerin kokusu, yağmurların başladığı Mayıs 1973'e kadar şehrin üzerinde kalır.

Dünyanın yardımı

Haber dünyaya yayılır. ABD, Meksika ve yaklaşık 25 ülke daha yardım gönderir; kurtarma ekipleri, ilaç, konserve, battaniye, çatı sacı ulaşır. İngiliz rock grubu The Rolling Stones, Los Angeles'ta depremzedeler yararına bir konser verir.

Porto Rikolu beyzbol yıldızı Roberto Clemente, Managua için yardım uçakları örgütler. Gönderilen yardımların depremzedelere ulaşmadığı, Somoza'nın askerleri tarafından el konulduğu haberleri gelince, dördüncü uçağa kendisi de binmeye karar verir. Yardım malzemesiyle aşırı yüklenmiş uçak, 31 Aralık 1972'de San Juan'dan havalandıktan kısa süre sonra Atlantik'e düşer. Clemente hayatını kaybeder; cesedi hiç bulunamaz.

Çalınan yardım

Gelen yardımın önemli bir kısmı depremzedelere ulaşmaz. Somoza yönetimi, dış yardımı depolarda biriktirmekle ve kendi çıkarı için kullanmakla suçlanır. Yardımların bir kısmı da ihtiyaca uygun değildir: tropikal bir şehre kışlık giysiler ve dondurulmuş hazır yemekler gönderilmiştir.

Somoza ve yakınlarının yeniden yapım işlerinden ve yardımlardan servet edindiği iddiaları, rejime karşı öfkeyi büyütür. Depremden önce ortaya çıkmaya başlayan muhalefet, yoksulların yanı sıra orta ve üst sınıflara da yayılır.

Yeniden yapılanma

1973'te şehir merkezinde hasarlı binalar yıkım topuyla yıkılır: kiliseler, okullar, oteller, belediye sarayı, devlet başkanlığı konutu. Hükümet, şehir merkezini devlet malı ilan ederek yeniden yapılaşmayı yasaklar. Managua'nın eski merkezi, onlarca yıl boyunca yıkıntılar ve boş arsalarla kalır.

Evsiz kalanlar, kaçtıkları yerlerde, su kaynaklarının çevresinde ve hasar görmeyen alanlarda kamplar kurar. Şehir, merkezden uzaklara, dağınık mahallelere doğru büyür.

Ayakta kalan bazı binalar ise dikkat çeker: Amerika Bankası'nın 19 katlı binası, Kaliforniya'da kullanılan depreme dayanıklı tasarım sayesinde sarsıntıya direnir. Japon yöntemiyle yapılmış Rubén Darío Ulusal Tiyatrosu da büyük hasar görmeden kalır.

Neyi değiştirdi

Managua depremi, Nikaragua tarihinin akışını değiştirdi. Yardımların yağmalandığı iddiaları, Somoza rejimine karşı genişleyen muhalefeti besledi. Depremi enkazda çalışarak geçiren Pedro Joaquín Chamorro, 1978'de öldürüldü; ölümü rejime karşı ayaklanmayı hızlandırdı. Somoza, 1979'da Nikaragua Devrimi'yle devrildi.

Deprem ve ardından gelen devrim ile iç savaş yüzünden şehir merkezinin büyük kısmı yaklaşık yirmi yıl yıkıntı hâlinde kaldı; ciddi yeniden yapım ancak 1990'larda başladı.

Bugün

Managua'nın eski katedrali, depremde çatlayan duvarlarıyla hâlâ ayakta ama kullanılmıyor. Eski şehir merkezinin bir kısmında bugün meydanlar ve parklar var. Şehir, belirgin bir merkezi olmayan, dağınık bir başkent olarak yaşıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Brown, R.D.; Ward, P.L.; Plafker, G. (1973). Geologic and seismologic aspects of the Managua, Nicaragua, earthquakes of December 23, 1972. USGS Professional Paper 838.
• La Prensa (Managua), deprem sonrası ilk sayı, 1 Mart 1973
• Nikaragua Toprak Araştırmaları Enstitüsü (INETER), 1972 Managua depremi
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1972 Nicaragua earthquake / Terremoto de Managua de 1972 (başlangıç kaynağı)