1951 Jucuapa Depremi: Dört Buçuk Dakika Arayla Gelen İki Sarsıntı

6 Mayıs 1951, pazar. El Salvador'un doğusunda, Chinameca Yanardağı'nın eteğindeki kahve kasabalarında sıradan bir hafta sonu akşamüstü. Saat beşi biraz geçe yer önce aşağıdan yukarı sarsılıyor; dört buçuk dakika sonra ikinci, daha sert bir sarsıntı geliyor ve Jucuapa'yı neredeyse tümüyle yıkıyor. Kaç kişinin öldüğü bugün de tartışmalı: kaynaklara göre 400 ile 1.100, hatta 1.200 arası.

Depremden önce

Jucuapa, Usulután ilinin kuzeyinde, Esperanza Vadisi denen bir düzlükte kurulu bir kasabadır. Vadinin güneyinde bir yanardağ dizisi uzanır: Usulután, San Vicente, San Miguel ve hemen yanı başında Chinameca. Bu yanardağların varlığı, Pasifik'teki Cocos levhasının Karayip levhasının altına dalmasından kaynaklanır. Bölge bu yüzden hem yanardağların hem de depremlerin bölgesidir.

Kasabanın çevresindeki yamaçlar kahveyle kaplıdır. Komşu Chinameca, San Miguel ilinde kahve üreticisi sayısı ve ekili alanı en büyük belediyedir; mısır ve fasulye de yetiştirilir. Jucuapa'da tahıl ticareti "Kağnılar Meydanı" denen bir alanda yapılır. İspanyolca Vikipedi'nin aktardığına göre kasaba, 1951'e kadar ülkenin doğusunun en temiz ve en gelişkin şehirlerinden biri sayılır. ABD'li Time dergisi kasabanın nüfusunu 12 bin olarak verir; 1953'te yayımlanan bir sismoloji raporuna göre Jucuapa ile Chinameca'nın toplam nüfusu 29 bin civarındadır.

Bölge depremi daha önce de görmüştür. El Salvador Bayındırlık Bakanlığı'nın deprem kronolojisine göre 2 Ekim 1878 sabahı saat sekizde gelen bir deprem Jucuapa'yı tamamen yıkmış, Chinameca'ya kısmen zarar vermiş, Santiago de María, Alegría ve El Triunfo'da da ağır hasar bırakmıştır. Yetmiş üç yıl sonra kasabanın evlerinin büyük kısmı yine kerpiçtir.

Pazar akşamüstü, ilk sarsıntı

6 Mayıs 1951 bir pazar günüdür. Time dergisinin 21 Mayıs tarihli sayısı, depremin kasabayı huzurlu bir pazar öğleden sonrasında, hiçbir ön belirti olmadan yakaladığını yazar.

Saat konusunda kaynaklar ufak farklarla ayrılır. Bayındırlık Bakanlığı'nın kronolojisi ve İngilizce kaynaklar ilk sarsıntıyı uluslararası saatle 23.03'e, yani yerel saatle 17.03'e koyar. İspanyolca kaynaklar 17.02 der. Cizvit sismolog Jesús Emilio Ramírez'in 1953'te Kolombiya Coğrafya Derneği bülteninde yayımlanan derlemesi ise sarsıntı dizisinin yerel saatle 17.30 sularında başladığını yazar.

İlk sarsıntının büyüklüğü 5,9 ile 6,2 arasında hesaplanır. Jucuapa'da ve komşu Chinameca, San Buenaventura ve Nueva Guadalupe'de güçlü hissedilir; insanlar onu aşağıdan yukarı gelen sert bir darbe olarak anlatır. Ama hasar azdır, kimse ölmez. İspanyolca Vikipedi'ye göre halk ilk sarsıntının ardından kendi imkânlarıyla yardıma koşar.

Dört buçuk dakika sonra

Yaklaşık dört buçuk dakika sonra ikinci deprem gelir. Büyüklüğü 6,0 ile 6,2 arasında hesaplanır ve bu kez yer yatay olarak, çok şiddetle sallanır.

Jucuapa neredeyse tamamen yıkılır. Ambraseys ve arkadaşlarının 2001'deki incelemesine dayanan İngilizce kaynaklara göre kasabada ayakta yalnızca bir bina kalır, o da ağır hasarlıdır. El Salvador gazetesi El Diario de Hoy'un yıl dönümü yazısı ise ayakta kalan ev sayısını dört olarak verir. Kasabadaki Doktor Zelaya anıtı tümüyle yıkılır.

Chinameca'da binaların çoğu yıkılır ya da ağır hasar görür. Kasabada hasarsız görünen yalnızca iki yapı kalır: biri betonarmedir, öteki ahşap iskelet üzerine metal levha kaplanarak yapılmış geleneksel bir bina. San Buenaventura'da kerpiç evlerin yüzde 90'ı ve üç kilise çöker. Nueva Guadalupe'deki 320 evden deprem sonrasında ancak 10-20'si oturulabilir durumdadır. Hasar Berlín, Santiago de María ve Alegría gibi çevre kasabalara kadar uzanır.

Futbol maçı ve enkazdaki kadın

San Buenaventura'da evlerin neredeyse tamamı çöktüğü hâlde ölü sayısı üçte kalır. Bunun nedeni, deprem anında kasaba halkının büyük kısmının açık havada bir futbol maçı izlemesidir. Pazar akşamüstü oynanan bir maç, kerpiç evlerin altında kalabilecek insanları dışarıda tutmuştur.

Jucuapa'da durum çok farklıdır. Time dergisi, haftanın sonunda yıkıntıların üzerine ceset kokusunun çöktüğünü yazar ve kısa bir cümleyle bitirir: "Jucuapa ölmüştü."

Kurtarma günlerce sürer. İspanyolca Vikipedi'nin aktardığına göre depremden on gün sonra Jucuapa'nın enkazından bir kadın sağ olarak çıkarılır ve San Miguel şehrindeki San Juan de Dios Hastanesi'ne götürülür. Kadının adı kaynaklarda geçmez.

Ertesi gün, üçüncü deprem

Ertesi gün, 7 Mayıs'ta yerel saatle 14.22'de üçüncü bir deprem gelir; büyüklüğü 5,5 civarındadır. Ramírez'in derlemesine göre bu yeni sarsıntılar Santiago de María ve Berlín'de de hissedilir. Ulusal Meteoroloji Gözlemevi merkez üssünü başkent San Salvador'un yaklaşık 95 kilometre güneydoğusuna, büyük olasılıkla Jucuapa yakınına koyar. Sarsıntılar 20 Mayıs'a kadar kaydedilmeye devam eder.

Hastaneler, kan ve yardım uçakları

Yaralıların büyük kısmı San Miguel'e taşınır. El Diario de Hoy'un yıl dönümü yazısına göre San Juan de Dios Hastanesi onlarca yaralıyı tedavi eder; ülkenin dört bir yanından insanlar kan bağışına koşar.

Ülkenin başında, Eylül 1950'den beri cumhurbaşkanı olan Yarbay Óscar Osorio vardır. Time'a göre hükümetin en ağır sorunu binlerce evsize bakmaktır. İspanyolca Vikipedi'ye göre Comité General Ejecutivo Prodamnificados adlı yardım komitesi, evsiz kalan 25 bin kişiyi başkent San Salvador'a taşır. El Diario de Hoy da depremin ardından pek çok ailenin başkente göç ettiğini yazar.

Komşu ülkeler yardıma koşar. Time'ın aktardığına göre Panama'daki Amerikan Kızılhaçı, Küba, Nikaragua, Kolombiya, Guatemala ve Meksika hava yoluyla yardım malzemesi gönderir. Hükümet salgın çıkmaması için sağlık ekipleri gönderir; bu ekipler Jucuapa'nın yıkıntılarını yakar.

Depremin görüntüleri birkaç gün içinde dünyaya ulaşır. 14 Mayıs 1951 tarihli bir ABD haber filmi, "Jucuapa şehrini yerle bir eden" depremin ilk görüntüleri olarak yıkıntıları gösterir.

Kaç kişi öldü

Jucuapa depreminin ölü sayısı, kaynakların en çok ayrıldığı konudur.

Ambraseys, Bommer, Buforn ve Udías'ın 2001'de Journal of Seismology'de yayımlanan incelemesine dayanan rakamlara göre Jucuapa'da 350, Chinameca'da 50, San Buenaventura'da 3 kişi ölür; toplam 400 civarındadır. El Salvador Bayındırlık Bakanlığı'nın kronolojisi de "400'den fazla" ölü der. İspanyolca Vikipedi aynı 400 toplamını verir ama bunun yalnızca 200'ünü Jucuapa'ya yazar; 1.100 yaralıdan söz eder.

Daha yüksek rakamlar da vardır. ABD'nin NOAA Önemli Depremler Veritabanı 1.100 ölü ve 23 milyon dolar hasar kaydeder. Ramírez'in 1953 raporu 1.200 ölü, 4 bin yaralı ve 40 bin evsiz yazar; aynı raporun başka bir yerinde 25 bin evsizden söz edilir. Time dergisi ise ilk haberlerin 1.000-2.000 ölü dediğini, haftanın sonunda bu rakamın 200 civarına indiğini, 300-500 kişinin ağır yaralı olduğunu yazar.

Farkın bir nedeni o günlerin koşullarıdır. Ramírez'in derlemesi, evlerin bu kadar büyük ölçüde yıkılmasının kurban sayısını belirlemeyi imkânsız kıldığını yazar. Ambraseys ve Bommer'in çalışmaları 400 civarındaki rakamı kullanır; NOAA gibi kataloglar ise 1.100'ü korur. İki rakam arasındaki fark, bir kasabanın ölülerinin bile tam sayılamadığını gösterir.

Yeni bir şehir kararı

Hükümet yıkılan kasabaları başka bir yerde birleştirmeyi düşünür. Chinameca'nın tarihini anlatan EcuRed ansiklopedisine göre 5 Haziran 1951'de çıkarılan bir yasama kararnamesi, yıkılan yerleşimleri bir araya getirecek yeni bir şehrin Esperanza Vadisi'nde kurulmasını öngörür.

Ancak Jucuapa, Chinameca, San Buenaventura ve Nueva Guadalupe bugün de eski adlarıyla, eski vadide yaşar. EcuRed'e göre Nueva Guadalupe'de evler Arjantin'in desteğiyle yeniden yapılır, ailelere gıda ve sağlık yardımı verilir. Nueva Guadalupe'nin şehir unvanını alması ise depremden neredeyse yarım yüzyıl sonra, 2 Aralık 1996'da gerçekleşir.

Neyi değiştirdi

Time dergisi Mayıs 1951'de Jucuapa'yı El Salvador tarihinin en kötü depremi ve 1950 Assam depreminden bu yana en ağır deprem kaybı olarak niteledi. Haftanın sonunda düşen ölü sayıları bu nitelemeyi tartışmalı kılar.

Bilim açısından en ilginç tartışma derinlikle ilgilidir. Dönemin katalogları depremleri 80-100 kilometre derinlikte gösterdi. Oysa yıkımın çok küçük alanlarda yoğunlaşması, Guatemala'daki bir sismogramda açıkça görülen yüzey dalgaları ve dalga biçimi modellemesi, kaynağın çok sığ, yer kabuğunun üst kısmında olduğunu gösterdi. Ambraseys ve arkadaşlarının 2001 çalışması bu sonuca vardı.

Bu bulgu El Salvador için önemlidir. Bayındırlık Bakanlığı'nın değerlendirmesine göre ülkede en fazla yıkıma yol açan depremler, yanardağ dizisinin altında, 30 kilometreden sığ derinlikte oluşan yerel depremlerdir: 1951 Jucuapa-Chinameca, 1965 ve 1986 San Salvador, 2001 San Vicente. Büyüklükleri orta düzeyde olsa da hemen altlarındaki kasabaları yerle bir ederler.

Bugün

Jucuapa bugün Usulután Norte belediyesinin merkezidir; 2024 nüfus sayımına göre yaklaşık 17.700 kişi yaşar. Chinameca'nın 2007 sayımındaki nüfusu 22.311'dir. Chinameca Yanardağı'nın yamaçları hâlâ kahve bahçeleriyle kaplıdır. Mayıs 1951'in yıl dönümlerinde El Salvador gazeteleri, kasabaların yıkıntılarını gösteren eski fotoğrafları yeniden yayımlar.

Kaynaklar

• Ambraseys, N. N., Bommer, J. J., Buforn, E., Udías, A. (2001), The earthquake sequence of May 1951 at Jucuapa, El Salvador, Journal of Seismology 5(1), 23-39 (İngilizce Vikipedi ve Bommer ve diğ. 2002 aracılığıyla)
• Bommer, J. J. ve diğ., The El Salvador Earthquakes of January and February 2001: Context, characteristics and implications for seismic risk
• Ramírez, J. E., S.J. (1953), Progreso de la sismología en Centro América, México y las islas del Caribe durante los años de 1950 y 1951, Boletín de la Sociedad Geográfica de Colombia
• El Salvador Bayındırlık Bakanlığı (MOP), El Salvador'u etkileyen depremlerin kronolojisi
• Time, "El Salvador: Death of a Town", 21 Mayıs 1951
• El Diario de Hoy (elsalvador.com), 1951 depreminin 67. ve 70. yıl dönümü fotoğraf haberleri
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 3970)
• EcuRed, Chinameca ve Nueva Guadalupe maddeleri
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1951 El Salvador depremi, Jucuapa, Óscar Osorio (başlangıç kaynağı)