1905 Kalabriya Depremi: Monte Poro'nun Çamur Tuğlalı Köyleri

7 Eylül 1905'i 8 Eylül'e bağlayan gece. Güney İtalya'da, Kalabriya'nın Tiren Denizi'ne bakan kıyısında, Monte Poro'nun eteğindeki köyler uykuda. Evlerin çoğu güneşte kurutulmuş çamur tuğladan yapılmış. Gece yarısından önce ve sonra iki hafif sarsıntı geliyor; çok az kişi uyanıyor. Saat 02.43'te yer kırk saniye boyunca sarsılıyor. Sabah olduğunda on üç köy neredeyse haritadan silinmiş, 300 bin kişi evsiz kalmış olacak. Üç yıl sonra aynı topraklar, Avrupa'nın en ölümcül depremiyle bir kez daha yıkılacak.

Depremden önce

1905'te Kalabriya, İtalya'nın en yoksul bölgelerinden biridir. Halkın büyük kısmı geleneksel tarımla geçinir. Bölgenin merkezlerinden biri bugün Vibo Valentia adını taşıyan Monteleone di Calabria'dır. Kasabanın batısında Monte Poro yaylası ve Capo Vaticano burnu, kuzeyinde Sant'Eufemia Körfezi uzanır. Tropea, Parghelia, Piscopio, Stefanaconi, Zammarò, Triparni gibi kasaba ve köyler bu yaylanın yamaçlarına dağılmıştır.

Köylü evleri çevrede ne bulunursa onunla yapılır: dere taşı, çamur, saman. Vibo çevresindeki küçük köylerde duvarların çoğu "breste" denen, çamur ve samanla karılıp güneşte kurutulmuş iri tuğlalardan örülür; bunları bir arada tutan harç da topraklı ve dağılgandır. Çimento kullanılan yerde bile kalitesi düşüktür. Pek çok bina, önceki depremlerde zaten yıpranmıştır.

Bölge deprem nedir bilir. Kalabriya'yı boydan boya kesen fay sistemi 1638'de, 1659'da ve 1783'te art arda büyük depremler üretmiştir; 1783'te ise beş yıkıcı deprem art arda gelmiştir. 1905 yazının sonunda da işaretler vardır: 29 Ağustos'ta batı Kalabriya'da genel olarak hissedilen bir sarsıntı olur, aynı günlerde Stromboli yanardağının etkinliği artar. Sambiase'nin kaplıca sularında hidrojen sülfür artışı gözlenir.

Kırk saniye

7 Eylül gecesi, Greenwich saatiyle 23.00 civarında hafif bir sarsıntı hissedilir. İkincisi 8 Eylül'ün ilk saatinde, 00.40 civarında gelir. Ana deprem Greenwich saatiyle 01.43'te, İtalya'da saat 02.43'tedir. Dönemin telgrafları saati farklı verir: Reggio'dan gelen haber 02.44, Catanzaro'dan gelen 02.55 der.

Tanıklar önce gök gürültüsüne benzeyen bir uğultu duyar; bir kısmı sesi "tünele giren bir tren" gibi anlatır. Pek çok kişi sarsıntıyla aynı anda gökyüzünde parlak bir şimşek ya da kutup ışığına benzer bir aydınlık gördüğünü söyler. Sarsıntı yaklaşık kırk saniye sürer. Catanzaro'dan gelen ilk telgraflar daha kısa bir süre, on altı ile on sekiz saniye verir.

Depremin büyüklüğü bugün de tartışmalıdır. NOAA'nın kataloğu 7,1, uluslararası ISC-GEM kataloğu 7,2 verir. İtalya'nın Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü (INGV) hasar haritasından 6,7-6,8 hesaplar; yalnızca iki istasyonun kaydına dayanan eski bir hesap 7,4'e kadar çıkar, yedi istasyonla yapılan yeni bir hesap 7,1 bulur. Merkez üssünün yeri de kesin değildir: karada Capo Vaticano'da, Sant'Eufemia Körfezi'nde ya da burnun batısında denizde olabilir. Bazı araştırmacılar depremin yüzeyde değil, Kalabriya'nın altına dalan okyanus kabuğunun içinde, 35-55 kilometre derinlikte olduğunu düşünür.

Sarsıntı bütün Güney İtalya'da hissedilir: Napoli'de, Molise'de, Sicilya'nın doğusunda, Eolie Adaları'nda, hatta Adriyatik'in karşı kıyısında, Arnavutluk'un Vlora kentinde.

Kıyıya vuran dalga

Depremin hemen ardından deniz kabarır. Vibo Marina ile Tropea arasındaki kıyıda su 1,3 metre yükselir. Bivona'da deniz 30 metre içeri girer ve bir tekneyi karaya bırakır. Briatico'da demirli tekneler kıyıdan yedi sekiz metre içeri, ölü balıklarla birlikte sürüklenir. Tropea'da kumsalda çekili duran tekneleri dalga denize çeker. Vibo Marina ile Tropea arasında beş altı baraka denize sürüklenir. İlk dalganın ardından deniz geri çekilir ve bulanıklaşır.

Dalga kuzeyde Scalea kıyısına, güneyde Sicilya'ya ulaşır. Milazzo'da, deniz tamamen durgunken, su iki dakikada bir 75 santimetre inip çıkar. Eolie Adaları'ndaki Lipari'yi Milazzo'ya bağlayan denizaltı telgraf kablosu 1.180 metre derinlikte kopar.

İlk telgraflar

Sabah olduğunda haber, belediye başkanlarının telgraflarıyla parça parça gelir. İlk saatlerin rakamları karmakarışıktır. Amerikan gazetelerine geçen ajans telgraflarından biri Monteleone'de yedi kişinin öldüğünü, cezaevinin çökmesiyle çok sayıda kişinin yaralandığını yazar; aynı gazetenin aynı sayısındaki başka bir liste Monteleone için 347 ölü verir. Stefanaconi için bir telgraf yaklaşık yüz, bir başkası 300 ölüden söz eder. Piscopio'da bütün evlerin yıkıldığı ve 50 kişinin öldüğü bildirilir. Zammarò tamamen yıkılmıştır.

Körfezin öbür yakasında, Savuto vadisindeki Martirano neredeyse bütünüyle çökmüştür; jandarma kışlası da yıkılanlar arasındadır. Telgraflara göre 3 binden biraz fazla nüfuslu kasabada 2.200 kişi açıkta kalmıştır. Martirano'nun bir yanını, depremin tetiklediği heyelan alıp götürmüştür.

Uyanan halk sokağa döker. Ajans haberleri, gecelikleriyle kucaklarında bebekleriyle sokağa koşan kadınları ve azizlere yakaran kalabalıkları anlatır. Gün ağardığında bir artçı gelmeyince şehirlerde sokaklar yavaş yavaş boşalır. Ama evi yıkılan köylülerin gidecek yeri yoktur.

Gerçek tablo sonraki haftalarda ortaya çıkar. Parghelia, Piscopio, Stefanaconi ve bir düzine küçük yerleşim neredeyse tamamen yıkılmıştır. Triparni, Cessaniti, San Gregorio, Zungri, Pizzo, Favelloni, Mileto, Tropea, San Costantino, San Leo ve Sant'Onofrio en ağır hasar görenler arasındadır. Monteleone'nin özellikle aşağı mahallesi ağır hasar alır. Aiello'da dağdan kopan büyük bir kaya kütlesi kasabanın üzerine çöker. Yıkımın büyük kısmı yalnızca sarsıntıdan değil, heyelanlardan, toprak yarıklarından ve kumlu zeminin sıvılaşmasından gelir.

Bakan ve kral köylerde

İlk yardımı il valileri örgütler; sivil ve askerî mühendislerle yerel doktorlar ve askerler bölgeye gönderilir. Bayındırlık Bakanı Ferraris 8 Eylül akşamı Kalabriya'ya doğru yola çıkar. Gazetelere göre bakan en küçük mezralara kadar dolaşır. Triparni'de bütün binaların batı duvarları yıkılmıştır; bakan, köyün bir bölümünü yutan büyük bir yarığın kenarında dururken köylüler ona ulaşmak için bağırır. Bakanlar kurulu yardım için ödenek ayırır; Başbakan Fortis kendi cebinden bağış yapar. Papa X. Pius da piskoposlar aracılığıyla yardım gönderir.

Kral III. Vittorio Emanuele felaketi Vallombrosa'dayken öğrenir. Ajans telgraflarına göre 11 Eylül'de Monteleone'ye ulaşır ve Bakan Ferraris'le birlikte otomobille Sant'Onofrio, Zammarò ve Piscopio'yu dolaşır. Yol kenarında diz çöküp yardım dileyen kadınlar ve çocuklar onu bekler. Kral askerî mühendislere geçici barakaları bir an önce kurmalarını, köyler için yeni yerler aranmasını söyler. Ertesi gün kraliyet yatıyla Stromboli çevresindeki kıyıları gezer.

13 Eylül tarihli bir telgraf, kralın o gün yeniden Monteleone'de olduğunu ve halkın onu "yardım" çığlıklarıyla karşıladığını yazar. Aynı telgraf bir kurtarmayı anlatır. Yıkıntıların yanında ağlayan bir kadın, enkazın altından yeğeninin sesini duyduğunu düşünür ve askerleri çağırır. Askerler uzun uğraştan sonra, 48 saattir enkazın altında olan küçük kızı neredeyse cansız hâlde çıkarır ve hastaneye taşır. Kral, kızın çıkarıldığı yarığın içine kadar iner.

Felaketin ilk haftalarında da Piscopio'da askerler ölüleri gömer; subaylar ve erler kendi tayınlarını köylülerle paylaşır. Kaynakların ve kuyuların suyu değişir: Piscopio'nun kuyuları kurur; Rosarno ve Feroleto Antico çevresinde yeni kaynaklar fışkırır, pek çok derenin suyu ısınır ve bulanır.

Mileto'nun piskoposu

Mileto Piskoposu Giuseppe Morabito, deprem gecesi Reggio Calabria'da bir bayram ayini için bulunduğundan ölümden kurtulur. Mileto'daki dairesi, piskoposluk sarayının büyük bölümüyle birlikte çökmüştür. Hemen kasabaya döner. Papa X. Pius'a çektiği telgraf kısadır: ağlayarak Mileto'nun yıkıldığını, katedralin, seminerin ve kiliselerin harap olduğunu, pek çok köyün yok olduğunu bildirir.

Morabito seminer öğrencileri ve gönüllülerle köy köy dolaşır; ekmek, ilaç ve seyyar mutfak dağıtır. Bozuk yollarda daha hızlı gitmek için öğrenciler yardımı at sırtında taşır. Kilise kurumlarının bağışladığı ilk barakaları kurdurur. Kral bölgeyi gezerken Mileto'da durup onunla görüşür.

Piskoposu en çok yetimler düşündürür. Depremin ilk günlerinde İtalya'nın uzak şehirlerindeki hayır kurumları çok sayıda yetim çocuğu yanına almıştır; aylar sonra Morabito'ya bu çocukların kimlik bilgileri sorulmaya başlar. Piskopos çocukların doğdukları topraktan koparılmasından korkar. 1905 sonu ile 1906 boyunca yetimlerin kaldığı kurumları tek tek ziyaret eder. 15 Mayıs 1906'da Mileto'da San Giuseppe çocuk yuvası açılır.

Martirano taşınıyor

Bazı yerleşimler o kadar ağır yıkılır ki aynı yerde yeniden kurulamaz. Favelloni yıkıntılarının hemen yanında, iki yılda yeniden yapılır. Castiglione Cosentino başka bir yere taşınır.

En bilinen örnek Martirano'dur. Depremde kasabada 17 kişi ölür. Milano Belediye Başkanı Ettore Ponti'nin başkanlığındaki bir yardım komitesi, eski kasabanın terk edilip yeni bir kasaba kurulmasını önerir. Yer olarak "Piano delle Sorbe" denen boş bir düzlük seçilir. Milanolu mühendisler Mario Fiazza, Augusto Broggi ve Cesare Nava, deprem riskini azaltan düzenli bir plan çizer. 23 Ekim 1907'de "Yeni Martirano" açılır: 206 aileye yetecek evler, Busto Arsizio halkının parasıyla yapılan bir çocuk yuvası ve küçük bir hastane.

Sismolog Mario Baratta da aynı yıllarda Martirano'yu inceler ve ilginç bir şey fark eder: granit üzerine kurulmuş orta mahallede ciddi bir yıkım olmamıştır; en ağır hasar kireçtaşı ve gevşek kayalar üzerindeki evlerdedir.

Barakalarda geçen kış

Resmî rakamlar sonunda belli olur: 557 ölü, 2.615 yaralı, 300 bin evsiz. Evsizler, depremden etkilenen kasabaların nüfusunun neredeyse üçte biridir. Hasar gören 331 Kalabriya belediyesinde yaklaşık 1,19 milyon kişi yaşar; bu, bölge nüfusunun yüzde 80'i kadardır. 8.220 ev yıkılır ya da tamamen yıkılmak zorunda kalır; bunların 6.186'sı Catanzaro ilindedir. Mühendisler 14.100 eve müdahale eder, 40 bine yakın evi acele onarır.

Rakamlar baştan beri tartışmalıdır. 15 Eylül'de gazetelere geçen ilk resmî bilgi 658 ölü ve 2.400 yaralıdan söz eder. NOAA 557 ölü ve 2.000 yaralı verir; bazı uluslararası kataloglarda 2.500 ölü rakamı geçer. Arşiv belgelerine dayanan İtalyan kataloğu ve dönemin sismoloğu Mario Baratta 557'de buluşur; 2.500, kaynağı belirsiz, abartılı bir rakam olarak görünür.

Geçici barakalar çoğu yerde yetmez, yapılanlar da kötüdür. Catanzaro Valisi Ekim 1906'da, depremden bir yıl sonra, İçişleri Bakanlığı'na yazdığı raporda yüzlerce ailenin önümüzdeki kış açlıktan ve soğuktan ölme tehlikesi altında olduğunu bildirir. Barakaların yan duvarlarındaki yarıklardan rüzgâr girmekte, katranlı mukavvadan çatılardan içeri yağmur akmaktadır. Bazı aileler duvarları güçbela ayakta duran yıkıntılara sığınmıştır. Küçük mülk sahipleri sekiz on kişilik aileleriyle derme çatma onarılmış iki üç odada yaşar. Valinin raporuna göre köylülerin büyük kısmı göç etmiştir.

Yardımın yavaşlığı öfke doğurur. Bazı köylerde depremden bir hafta sonra bile yiyecek gelmediği yazılır. Sant'Eufemia d'Aspromonte'de halk, kamu ve bağış paralarının dağıtımındaki yolsuzluk iddialarına ve baraka azlığına karşı "barakalar, barakalar!" diye bağırarak yürür. Briatico Belediye Başkanı Haziran 1909'da, depremden neredeyse dört yıl sonra, 33 baraka için ihalenin hâlâ açılmadığını şikâyet eder. San Pietro in Amantea'da askerî istihkâmcıların kurduğu ahşap baraka belediye binası olarak 1941'e kadar kullanılır.

Devlet 25 Haziran 1906'da Kalabriya için özel bir yasa çıkarır; arazi ve bina vergilerinin sekiz taksiti ertelenir. Yasanın meclisten geçtiği gün Başbakan Giovanni Giolitti, Reggio Calabria'ya hükümetin ve ülkenin Kalabriya'ya karşı "şeref borcunu" ödediğini telgrafla bildirir.

Üç yıl sonra: Messina

Yeniden yapılanma henüz bitmemişken, 28 Aralık 1908 sabahı Messina Boğazı'nda yeni bir büyük deprem olur. Messina ve Reggio Calabria yerle bir olur. 1930'da Parghelia'nın yöneticisi Bonaventura Meligrana'nın yazdığı bir rapor, kasabayı "8 Eylül 1905 ve 28 Aralık 1908 depremlerinin yıktığı" bir yer olarak anar. Piskopos Morabito'nun Mileto'da 1905'ten sonra kurdurduğu San Giuseppe binası da 1908'de kullanılmaz hâle gelir; yerine depreme dayanıklı barakalardan 300 çocukluk bir yuva yapılır.

Jeologlar bugün 1905 ve 1908 depremlerini aynı büyük yapının parçaları olarak görür: Kalabriya'dan Messina Boğazı'na uzanan ve 1638'den beri bir dizi yıkıcı deprem üreten bir fay kuşağı. Bu depremler birlikte kuşağın neredeyse tamamını kırmıştır.

Neyi değiştirdi

1905 depremi, kötü yapının ne kadar öldürücü olabileceğini açıkça gösterir. Aynı köylerde, Amerika'dan zenginleşip dönen göçmenlerin iyi malzemeyle ve kurallara uygun yaptırdığı "Amerikalı evleri" büyük ölçüde ayakta kalır. 1909'daki meclis komisyonu köylü evlerini "mağara insanlarının kulübeleri" diye tanımlar. Yine de yeniden yapılanmada çoğu yerde aynı malzeme ve aynı yöntemler kullanılır; Mario Baratta bunu 1908'de yayımladığı incelemede eleştirir.

Deprem, bölge için uzun bir ekonomik çöküşün başlangıcı olur. Barınak bulamayan çok sayıda köylü göç eder; yıkılan köylerin bazılarında hayatta kalanların Amerika'ya gitmeye karar verdiği daha ilk haftalarda yazılır.

Bilim için 1905, aletli dönemin başında gelmiş ama iyi kaydedilememiş bir depremdir. O yıl dünyada 79 sismograf istasyonu vardır; ama bu depremin yalnızca dört Avrupa istasyonundaki kaydı bugüne ulaşır. Toplanan kayıtların büyük kısmı kaybolmuştur. Bu yüzden aradan 120 yılı aşkın süre geçmesine rağmen depremin büyüklüğü, merkezi ve onu üreten fay tartışılmaya devam eder.

Bugün

Monteleone bugün Vibo Valentia adıyla bir il merkezidir. Stefanaconi'nin Vittoria Meydanı'nda 1905 depreminde ölenler için bir anıt durur; depremde tamamen yıkılan San Nicola kilisesinin yerinde bugün bir Meryem heykeli vardır. Parghelia 1920'lerde neredeyse baştan kurulmuştur; eski kasabadan ayakta kalan tek yapı Madonna di Portosalvo kilisesidir.

Milano'nun yardımıyla kurulan Yeni Martirano, 1929'da Lombardiya halkına şükran olarak "Martirano Lombardo" adını alır. Kasabanın Ihlamurlar Yolu'ndan bakan biri, aşağıda 1905'te yıkılan eski Martirano'yu görebilir.

Kaynaklar

• INGV, Catalogo dei Forti Terremoti in Italia (CFTI), 8 Eylül 1905 Kalabriya depremi kaydı: etkiler, sosyal sonuçlar, yeniden yapılanma; Merkezi Devlet Arşivi belgeleri ve Rizzo (1907), Baratta (1906, 1908), Mercalli (1906) çalışmalarına dayanır
• M. M. Tiberti, U. Fracassi, G. Valensise (INGV), "Il quadro sismotettonico del grande terremoto del 1905" (ICSAIC yayını)
• Alfredo Focà, "Mons. Giuseppe Morabito, vescovo di Mileto", Rivista storica calabrese, XL (2019)
• The Morning Oregonian, 9, 11, 12, 13, 14, 15 ve 16 Eylül 1905 sayıları (Roma, Catanzaro ve Monteleone çıkışlı ajans telgrafları)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 2732)
• Vikipedi (İngilizce ve İtalyanca), 1905 Calabria earthquake, Martirano Lombardo, Stefanaconi, Parghelia (başlangıç kaynağı)