1169 Sicilya Depremi: Aziz Agata Arifesinde Çöken Katanya

4 Şubat 1169, şafak. Doğu Sicilya, Aziz Agata bayramının arifesinde uyanıyor. Katanya'nın Norman katedralinde piskopos Giovanni d'Aiello ve keşişler ayindeyken yer sarsılıyor. Katedral çöküyor, şehirde ayakta ev kalmıyor; Lentini, Siraküza ve Modica da yıkılıyor, Messina'da deniz önce çekiliyor, sonra surları aşıyor. Çağdaş tarihçi "yaklaşık on beş bin" ölüden söz ediyor. Ama bu depremin yüzyıllar içinde biriken anlatılarının bir kısmı, katedralde ölen binlerce kişi, Etna'nın lav seli, bir köyü yutan dalga, kaynaklarda yok.

Norman Sicilya, 1169

12. yüzyılın ortasında Sicilya, Normanların kurduğu Sicilya Krallığı'nın merkezidir. Ada iki yüzyıl Müslüman emirlerin elinde kalmış; Katanya 1071'de Robert Guiscard ve kardeşi Roger d'Hauteville'in eline geçmiştir. Başkent Palermo'dur; sarayda Müslüman hizmetkârlar da çalışır.

1169'da tahtta II. William oturur. 1153 doğumludur, babası 1166'da öldüğünde on iki yaşındadır. Ülkeyi annesi Navarralı Margaret naibe olarak yönetir. Margaret'in Fransa'dan çağırdığı kuzeni Stephen du Perche bir süre şansölye ve Palermo başpiskoposu adayı olur, ama yerli soylular yabancılara karşı birleşir ve 1168'de bir darbeyle Stephen adadan gitmek zorunda kalır. Onun maiyetiyle gelen Fransızlardan biri, genç kralın hocası Peter of Blois'dır.

Katanya, doğu kıyısında, Etna'nın eteğinde zengin bir liman şehridir. Normanlar şehri piskoposa bırakmıştır; Katanya'yı bir "piskopos-kont" yönetir. Şehrin kalbi, Kont Roger'ın 1078-1093 yılları arasında eski Roma hamamlarının kalıntıları üzerine yaptırdığı, kale gibi kalın duvarlı Aziz Agata Katedrali'dir. Katedrale Benedikten keşişlerden oluşan bir topluluk bağlıdır.

Tartışmalı piskopos

Katanya piskoposluğu 1162'den beri boştur. 1167'de iki aday karşı karşıya gelir: Fransız grubundan, Peter of Blois'nın kardeşi William of Blois ile sarayın güçlü noteri Matteo d'Aiello'nun kardeşi Giovanni d'Aiello. Yabancı karşıtı grubun desteklediği Giovanni kazanır. Seçimi 26 Temmuz 1168'de Papa III. Aleksandr onaylar.

Bu kayıp Blois kardeşleri derinden kırar. Depremden sonra yazılacak en sert metin, bu kırgınlıktan doğacaktır.

Aziz Agata arifesi

4 Şubat, Katanya'nın koruyucu azizi Agata'nın bayramından bir önceki gündür. Şehirde arife ayinleri vardır. Salernolu başpiskopos Romualdo Guarna, olayı yaşayan kuşağın tarihçisi olarak, depremin "Aziz Agata'nın arifesinde" olduğunu yazar.

Saat konusunda kaynaklar uzun süre yanlış okunur. Döneme ait anlatıyı bırakan ve kendisine Hugo Falcandus denen tarihçi, depremin "o günün yaklaşık birinci saatinde" olduğunu söyler. Ortaçağ hesabında bu, güneşin doğduğu andır; 4 Şubat'ta Sicilya'da sabah yedi buçuk ile sekiz arasıdır. Fransa'da yazılan çağdaş Godel kroniği de "şafakta, birinci saatten önce" der. Tarihçi Giuseppe Agnello, 18. yüzyılda bu ifadenin "gecenin birinci saati" diye çevrildiğini, böylece pek çok katalogda depremin akşam altıda olmuş gibi geçtiğini gösterir. Bugünkü kataloglar sabah saatini kullanır.

Sarsıntı başladığında katedralde piskopos Giovanni ve keşişler ayindedir. Bina çöker. Romualdo kısaca yazar: Aziz Agata kilisesi yıkılırken piskoposu kırk beş keşişle birlikte öldürür. Godel kroniği keşiş sayısını kırk verir ve ölenler arasında Mileto başrahibini de sayar.

Katanya'da ayakta ev kalmıyor

Katedralin dışında da tablo aynıdır. Falcandus, çok zengin Katanya şehrinin ayakta tek bir ev kalmayacak kadar yıkıldığını, piskopos ve keşişlerin çoğuyla birlikte "yaklaşık on beş bin" kadın ve erkeğin yıkılan yapıların altında öldüğünü anlatır. Aynı yerde, taş ve kirişler altında kalanların sayısının kolayca hesaplanamayacağını da ekler.

Pisa'lı tarihçi Bernardo Maragone'nin yıllıkları daha da serttir: Katanya temelden yıkılır ve şehirde "ne erkek ne kadın" sağ kalmaz. Fransız Godel kroniğine göre Katanya, sanki yüz yıldır kimse oturmamış gibi ıssızdır. Uzmanlar bu cümlelerin harfiyen alınamayacağını, ama nüfusun büyük bölümünün öldüğünü kabul eder.

Bugünkü tahminlere göre deprem şiddet ölçeğinde Katanya, Lentini ve Modica'da X derecededir. Büyüklüğü ancak hasardan çıkarılabilir; tahminler 6,4 ile 7,3 arasında değişir. Merkez üssünün yeri de tartışmalıdır: bir kısım araştırmacı onu Katanya ile Siraküza arasındaki kıyının hemen açığına, İyon Denizi'ne koyar.

Lentini, Siraküza, Modica

Yıkım Katanya ile sınırlı değildir. Romualdo, Siraküza kalesinin büyük bölümünün çöktüğünü, Lentini'nin ve Sicilya'daki pek çok surlu kasabanın yıkıldığını yazar. Maragone, Lentini'nin iki tepe arasında bir anda yerle bir olduğunu, Siraküza'nın "bir kısmının" yok olduğunu ve Katanya'dan Piazza'ya kadar on bir şehir, kale ve köyün, yollarda ve tarlalarda yakalanan insanlarla birlikte yıkıldığını kaydeder. Modica ve Piazza Armerina da ağır hasar görür.

Siraküza'da kaynak suları değişir. Falcandus, şehrin ünlü Aretusa kaynağının suyunun bulandığını ve bir süre tuzlu aktığını anlatır; Agnello aynı şeyin 1542 ve 1693 depremlerinde de olduğunu not eder. Assoro yakınlarında, Tavi dağının eteğindeki bir kaynak iki saat kurur, sonra bir saat boyunca kan renginde fışkırır.

Siraküza'da hasarın ölçüsü hâlâ tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar şehrin yarısının yıkıldığını yazmış, bazıları beş yüz-altı yüz evlik bir hesap önermiştir. Agnello, tek çağdaş kaynağın yalnızca "bir kısım" dediğini hatırlatır ve bu sayıların tahmin olarak kalması gerektiğini söyler.

Messina'da çekilen deniz

Kuzeyde, Messina'da deprem "çok büyük ve açıkça" hissedilir. Ardından deniz önce geri çekilir. Maragone, Messina Boğazı'ndaki fener kulesinin önünde suyun yirmi karış, yani beş metreden fazla çekildiğini, sonra eski yerine döndüğünü yazar. Çağdaş anlatılara göre geri dönen su surları sarar ve kapılardan şehre girer. İki çağdaş kaynağın birbirinden bağımsız anlattığı bu tsunami, tarihsel olarak kesin kabul edilen tek dalga kaydıdır.

Jeologlar ise daha geniş bir alana işaret eder. Doğu Sicilya kıyısında, Augusta ile Siraküza arasında, deniz dibinden kıyıya taşınmış iri kaya blokları ve kıyı çökelleri bulunmuştur; bazı araştırmacılar bunların bir kısmını 1169 ve 1693 tsunamilerine bağlar. Bu bulgulara göre dalga İyon kıyısının büyük bölümünü, kuzeyde Messina'dan güneyde Simeto ırmağının ağzına kadar basmış olabilir.

Simeto ırmağından yukarı tırmanan dalganın Casal Simeto köyünü yok ettiği anlatısı ise sık tekrarlanır ama ortaçağ kaynaklarında yoktur. Agnello bu hikâyenin geç dönem yazarlarından türediğini gösterir. 13. yüzyılda Opavalı Martin'in kroniğinde geçen "deniz geri döndü, beş bin kişi boğuldu" cümlesi de sonraki yazarlarca büyütülmüştür.

Etna patladı mı?

Birçok anlatı depreme bir Etna püskürmesini ekler: lavın doğu yamaçtan denize indiği, Aci kalesinin bulunduğu adacığı karaya bağladığı söylenir. Çağdaş kaynaklarda bunun karşılığı yoktur. Falcandus yalnızca Etna'nın Taormina'ya bakan yamacının bir miktar çöktüğünü yazar, lavdan söz etmez. Daha sonra yazdığı bir mektupta Katanya'ya seslenir ve eski yıllıklarda Etna'nın lavının şehre defalarca nehir gibi aktığını, "kendi gözlerimizle" gördükleri felaketinse şiddetli bir deprem olduğunu söyler.

Püskürme hikâyesi, Agnello'ya göre büyük ölçüde Peter of Blois'nın Sicilya'yı cehennem ateşi saçan dağların ülkesi olarak anlatan öfkeli mektuplarından ve onları yanlış okuyan 16. yüzyıl yazarlarından gelir. Bugünkü değerlendirmelerin çoğu da tsunaminin depremden doğduğunu, Etna'da önemli bir püskürme olmadığını kabul eder. Yine de bilim insanları 1169 ve 1693 depremlerinin her ikisinden önce Etna'da yoğun bir püskürme dönemi yaşandığını ve büyük püskürmelerin volkanın güneydoğusundaki faylarda gerilimi artırabileceğini hesaplamıştır.

On beş bin mi, otuz üç bin mi?

Ölü sayısı bu depremin en çok değişen bilgisidir. Falcandus "yaklaşık on beş bin" der; Agnello bu rakamın yaklaşık ve büyük olasılıkla fazla olduğunu, tarihçinin şehrin neredeyse tüm nüfusunu kastettiğini düşünür. Godel kroniği de 15 bin yazar. 16. yüzyılda Katanyalı Matteo Selvaggio 16 bin der; Agnello'ya göre bu, Falcandus'un sayısına piskopos ve keşişlerin eklenip yuvarlanmasıdır. Opavalı Martin'de sayı 20 bine, bazı yazarlarda 25 bine çıkar. İngiliz tarihçi Roger of Hoveden ise kadın ve çocuklar hariç 33 bin savaşçı erkekten söz eder; Agnello onun deprem anlatısını "hayalî" bulur.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) tarihî deprem veritabanı bu depremi 16 bin ölüyle kaydeder; aynı kayıtta farklı kaynaklardan gelen 12 bin ve 15 bin rakamları da listelenir. Kesin sayı bilinmez. Kesin olan, ölenlerin büyük kısmının Katanya'da olduğudur.

Bir başka yaygın yanlış, bu binlerce kişinin katedralin içinde öldüğü anlatısıdır. Agnello, ayin akşam vaktinde olmuş gibi düşünülerek kurulan bu hikâyenin kilisenin boyutlarıyla bağdaşmadığını, çağdaş kaynakların katedralde yalnızca piskopos ve keşişlerin öldüğünü söylediğini vurgular.

Saraydan bakış

Deprem Palermo'yu yıkmaz; Sicilya'nın batısı hasar görmez. Ama sarsıntı siyasete de yansır. Kaosun içinde sarayda, Lecceli Tancred ve Loritellolu Robert gibi sürgündeki soyluların bir Bizans çıkarmasına katılabileceği endişesi doğar. Beklenen istila ve isyan gelmez; sürgünlere bir süre sonra dönüş izni verilir.

Peter of Blois o yıl Fransa'ya dönmüştür. Kardeşi William'a yazdığı mektupta onu Sicilya'dan ayrılmaya çağırır, çünkü ona göre o toprak kendi halkını yutmaktadır. Aynı mektupta depremi, kardeşinin kaybettiği piskoposluğu rüşvetle aldığını söylediği Giovanni d'Aiello'ya karşı Tanrı'nın cezası olarak anlatır. Agnello, bu mektubun depremi anlamaya hiçbir katkısı olmadığını, ama yüzyıllarca yanlış anlaşıldığını yazar.

Daha sonraki Katanya dindarlığı, depremi azizenin koruması etrafında hatırlar. Bir efsaneye göre ancak Aziz Agata'nın kalıntıları törenle şehirde dolaştırıldığında sarsıntılar durur. Bir başka geç anlatıya göre kaçan halka Meryem'in sesi dağa çıkmalarını söyler ve kurtulanlar o yere bir kilise yapar. Agnello bu anlatıların geç döneme ait olduğunu belirtir.

Neyi değiştirdi

Katanya'nın toparlanması uzun sürer. Tarihçi Enrico Pispisa, Katanya piskoposluğunun 1183'te Monreale başpiskoposluğuna bağlanmasını şehrin gerileyişinin işareti, belki de yeniden doğuşun başlangıcı olarak görür. Katedral yeniden yapılır; Norman dönemine ait apsis bölümü depremden kurtulmuştur ve yeni yapı ona eklenir. 1194-1197 yıllarında, adayı alan Kutsal Roma İmparatoru VI. Heinrich'in Alman askerleri şehri bir kez daha yağmalar.

1169 depremi, tarihî deprem bilgisinin nasıl katman katman biriktiğini gösteren bir örnektir. Ortaçağ ve sonrasında yazarlar depremi 1083'ten 1185'e kadar yirmiyi aşkın farklı yıla tarihler; bu yüzden kataloglarda tek bir deprem birkaç ayrı olay gibi görünür. 18. yüzyılda Antonino Mongitore, aynı ayrıntılarla anlatılan bu depremlerin tek bir olay olduğunu ve 1169'a ait olduğunu gösterir. Romualdo'nun "1168" demesi de kullandığı yıl hesabından gelir; Agnello, onun verdiği yılın ve arife gününün bugünkü takvimde 4 Şubat 1169'a denk geldiğini gösterir.

Deprem, 524 yıl sonra 1693'te doğu Sicilya'yı yıkacak depremin de ön habercisidir. Hasar alanları birbirine çok benzer; araştırmacılar iki depremin yerinin ve büyüklüğünün yakın olabileceğini düşünür. Doğu Sicilya, Afrika levhasının Avrasya levhasının altına daldığı karmaşık bir sınırın üzerindedir ve kıyı boyunca uzanan faylar bölgeyi tekrar tekrar sarsar.

Bugün

Katanya Katedrali bugün 1693 depreminden sonra yeniden kurulan Barok cephesiyle Piazza del Duomo'ya bakıyor. Arkasında, iri lav taşlarından örülmüş üç yarım daire apsis ve transeptin bir kısmı, 1169 sarsıntısını atlatan Norman yapısından kalıyor. Kentin koruyucusu Agata'nın bayramı her yıl şubatın başında kutlanıyor; 4 Şubat sabahı, 857 yıl önce aynı arifede yıkılan şehrin üzerinde yeniden kalabalıklar toplanıyor.

Kaynaklar

• Agnello, Giuseppe M. (1996). Il terremoto del 1169 in Sicilia tra miti storiografici e cognizione storica. G. Giarrizzo (ed.), La Sicilia dei terremoti. Lunga durata e dinamiche sociali, Catania: Giuseppe Maimone Editore, s. 101-116 (Falcandus, Romualdo Guarna, Bernardo Maragone, Godel ve Roger of Hoveden metinlerinin aktarımı dahil).
• Hugo Falcandus, Liber de Regno Sicilie ve Epistola ad Petrum (çağdaş kronik ve mektup; Agnello'da aktarıldığı biçimiyle)
• Romualdo Guarna (Salernolu Romuald), Chronicon (çağdaş kronik; Agnello'da aktarıldığı biçimiyle)
• Bernardo Maragone, Annales Pisani (Agnello'da aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 421 (4 Şubat 1169, Sicilya)
• De Martini, P. M. ve diğ. (2012). Geological evidence for paleotsunamis along eastern Sicily (Italy): an overview. Natural Hazards and Earth System Sciences, 12, 2569.
• Vikipedi (İngilizce): 1169 Sicily earthquake, Catania Cathedral, John of Ajello, William II of Sicily, Stephen du Perche, Peter of Blois (başlangıç kaynakları)
• Vikipedi (İtalyanca): Terremoto di Catania del 1169 (başlangıç kaynağı)