1688 Benevento Depremi: Enkazdan Çıkan Kardinal

5 Haziran 1688, Pentekost bayramının arifesi. Güney İtalya'da, Apeninler'in eteğindeki Benevento, Napoli Krallığı'nın ortasında Papa'ya bağlı küçük bir şehir. Birkaç ay önce yeniden süslenip kutsanan katedral, kiliseler, saraylar ayakta. Akşamüstü yer art arda sarsılıyor. Benevento'nun büyük kısmı yıkılıyor, Sannio'nun dağ kasabaları yerle bir oluyor. Başpiskoposluk sarayında enkazın altında kalanlardan biri, otuz altı yıl sonra Papa olacak Kardinal Orsini.

Depremden önce

Benevento, 17. yüzyılın sonunda tuhaf bir konumdadır. Çevresindeki bütün topraklar İspanyol tacına bağlı Napoli Krallığı'nındır, ama şehrin kendisi Papalık Devleti'nin bir parçasıdır; Roma'dan uzakta, krallığın içinde bir ada gibi durur. Şehirde 7.500 kadar insan yaşar. Ekmek, iki nehrin kıyısındaki değirmenlerde öğütülen undan yapılır; zenginlik büyük ölçüde manastırların ve birkaç soylu ailenin elindedir.

Şehrin başpiskoposu Vincenzo Maria Orsini'dir. Asıl adı Pietro Francesco'dur; 1649'da Gravina'da, güçlü Orsini ailesinin büyük oğlu olarak doğmuş, düklük mirasını kardeşine bırakıp Dominiken tarikatına girmiştir. Yirmi üç yaşında, kendi isteği dışında kardinal yapılmıştır. Manfredonia ve Cesena'dan sonra 1686'da Benevento'ya atanır. Kaynaklar onu yorulmak bilmez, katı ve sofu bir din adamı olarak anlatır: piskoposluk bölgesindeki köyleri tek tek dolaşır, her yıl toplantılar yapar, yoksul köylülere tohum parası veren tahıl sandıkları kurar.

Orsini'nin ilk büyük işi katedraldir. Yan duvarları temelden güçlendirtir, mihrabı mermerle kaplatır, zemini ve koro bölümünü yeniletir. Katedral 14 Kasım 1687'de yeniden kutsanır; görenlere onarılmış değil, baştan yapılmış gibi gelir. Bu törenden yedi ay sonra deprem gelecektir.

Bölge depreme yabancı değildir. Benevento'nun tarihinde en az on beş yıkıcı deprem kayıtlıdır. 1293'te yine Sannio'da merkezlenen bir deprem Napoli'ye kadar hasar vermiş, 1456'da orta ve güney İtalya'yı vuran depremde şehir yine hasar görmüştür. 1688'de de büyük deprem habersiz gelmez: şubattan itibaren hafif sarsıntılar hissedilir, son günlerde öncü depremler sıklaşır.

Pentekost arifesi

5 Haziran 1688 cumartesi, Hristiyan takviminde Pentekost'un arifesidir. İtalyan kaynakları ana sarsıntıyı akşamüstü, saat 18.30 civarı olarak verir. NOAA kataloğu ise 13.15 yazar. İngilizce kaynaklar da depremi "öğleden sonranın geç saatleri" olarak anar; eski kayıtlardaki saatin bugünkü saate nasıl çevrildiği bilinmediği için fark çözülemiyor.

İtalya Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü (INGV) depremin büyüklüğünü 6,98 (artı eksi 0,12) olarak hesaplar; şiddeti Mercalli ölçeğinde XI'dir. Merkez üssü Matese dağ kütlesinin güneydoğusunda, Benevento'nun kuzeybatısında, Calore Nehri ile kolu Tammaro arasındadır. Sarsıntı güney İtalya'nın beş bölgesinde, yaklaşık 80 bin kilometrekarelik bir alanda hissedilir. Napoli'de şiddet VII-VIII'dir.

Sannio kasabalarında insanlar ilk sarsıntıyı ciddiye almaz. 18. yüzyıl yazarı Vincenzo Magnati, Cerreto halkının ilk sarsıntıyı neredeyse şaka sandığını, ikincisinde geçeceğini umduğunu, üçüncüsünde "bu şaka değil" diye bağırarak kaçmaya çalıştığını, ama kaçarken taşların altında kaldığını yazar. Cerreto'nun piskoposu Giovanni Battista de Bellis, altı gün sonra Roma'ya yazdığı mektupta kasabanın bir dua okuyacak kadar kısa bir sürede "tümüyle" çöktüğünü anlatır.

Kardinal enkazın altında

Deprem anında Kardinal Orsini, Benevento'daki başpiskoposluk sarayının üst katındadır; yanında bölgenin soylularından bir adam vardır. Bina çöker ve ikisini de altına alır. Yanındaki adam ölür. Orsini hafif berelerle kurtulur.

Sonradan anlatılan hikâyeye göre kardinali bir dolap kurtarır: devrilen dolap onunla birlikte düşer, açılır ve enkazın içinde küçük bir boşluk oluşturur. Dolabın içinden bir baskı resim çıkar: Romalı aziz Filippo Neri'nin, Roma'daki Santa Maria in Vallicella kilisesinin çatısını tuttuğunu gösteren bir resim. Resmin kardinalin başının üstünde bulunduğu anlatılır; Orsini kurtuluşunu bu azize bağlar ve ömrü boyunca ona bağlı kalır.

Kaynaklar olayın yerinde birleşmez. İtalyanca Vikipedi'nin Benedetto XIII maddesi başpiskoposluk sarayından söz eder. Princeton Üniversitesi'nin koruduğu, Filippo Neri'nin hayatını anlatan bir kitaptaki baskı ise Orsini'nin Benevento'daki Annunziata kilisesinin enkazından kurtarılışını gösterir. Bu kurtuluş, Orsini 1724'te Papa seçildikten sonra yeniden anlatılmaya başlar: broşürler basılır, Orsini'nin kendisi de olayı yazar. Ressam Pier Leone Ghezzi sahneyi resmeder; resim bugün Roma'daki Santa Maria in Vallicella kilisesindedir. Ghezzi'nin çizimi Girolamo Frezza tarafından gravüre de çevrilir.

Sannio'nun kasabaları

Benevento ağır yaralıdır, ama merkez üssüne yakın dağ kasabaları daha kötü durumdadır. Cerreto Sannita, Guardia Sanframondi ve Cusano Mutri'ye bağlı Civitella Licinio tamamen yıkılır. Merkez üssüne yakın yirmi kasabada daha yıkım neredeyse tamdır. 50 bin kilometrekarelik bir alanda yaklaşık 120 yerleşim ağır hasar görür.

Cerreto'da yalnızca üç ev ayakta kalır; Klarist rahibelerin ve Fransisken rahiplerin manastırları yıkılır. Sekiz bin kadar nüfusun yarısı, 4.000 kişi ölür. Civitella Licinio'da deprem sırasında tarlada çalışanlar dışında kimse kurtulmaz. Guardia Sanframondi'de ölü sayısı bini aşar. San Lorenzello'yu dağdan kopan büyük bir heyelan ezer; burada yüzlerce kişi ölür.

Deprem toprağı da değiştirir. Matese'nin yamaçlarından heyelanlar kopar, Sabato ve Volturno nehirleri yatak değiştirir. Sannio dağlarında büyük yarıklar açılır, yeni kaynaklar fışkırır, eski kaynakların suyu bulanır.

Piskopos de Bellis deprem anında komşu Faicchio'dadır. Ertesi gün, 6 Haziran'da Cerreto'ya yürüyerek gelir ve geriye yıkıntıdan başka bir şey bulamaz. Hayatta kalan rahibeleri toplayıp bir eve yerleştirmeye çalışır. Bir ay sonra, 16 Temmuz'da bile onları taşıyamadığını yazar: kendisine eşlik edecek kimse yoktur, sağ kalanlar ya yaslarıyla ya da enkazdan eşyalarını ve birikimlerini çıkarmakla uğraşmaktadır.

Ölüleri gömecek yer yok

Benevento'da kiliselerin neredeyse hepsi yıkılmıştır. Binaların yüzde 80'inden fazlası ya ağır hasar görmüş ya da çökmüştür. Orsini'nin daha birkaç ay önce kutsadığı katedral tamamen harap olur. Santa Sofia kilisesinin ortaçağ ekleri ve ilk kubbesi çöker. Üç büyük kubbesiyle hacıları çeken San Bartolomeo bazilikası da zarar görür.

O yüzyılda ölüler kiliselerin içine ya da çevresine gömülür. Kiliseler yıkıldığı için cesetleri koyacak yer kalmamıştır. Orsini bir arazi seçer, çevresini çevirtir, toprağı kutsar ve ölüler oraya gömülür. Aynı günlerde evsiz kalanlar için çare arar ve şehir halkını cesaretini kaybetmemeye çağırır.

Bölgenin her yerinde insanlar yıkılan ya da çatlayan evlerini terk eder, derme çatma barınaklarda yaşar. Değirmenler de yıkıldığı için un ve ekmek bulmak zorlaşır. Napoli'de yağma olayları yaşanır, hasar gören hapishanelerden mahkûmlar kaçar ya da salıverilir. Depremden üç hafta sonra bile Napoli'de devlet işleri ve ticaret yeniden başlayamamıştır.

İki devlet, bir enkaz

Depremin vurduğu topraklar iki devlete bölünmüştür: Benevento Papa'ya, çevresindeki kasabalar Napoli Krallığı'na bağlıdır. İki yönetim de bölge halkına vergi muafiyeti tanır ve depremin etkisini hafifletecek başka önlemler alır.

Benevento'da Papalık'tan gelen para yetmez; gelenin çoğu da kamu binalarına ve dinî kurumlara harcanır. Şehir halkıyla Papalık yetkilileri arasında anlaşmazlıklar çıkar, yeniden yapım yavaş ilerler. Papalık Devleti Benevento'ya uzmanlar gönderir. Uzmanların gözlemi açıktır: dere çakılıyla örülen evler, tuğladan yapılanlardan çok daha kötü yıkılmıştır. Evlerin tuğla ya da kesme taşla yeniden yapılmasını önerirler.

İkinci kurucu

Orsini yeniden yapımın başına geçer. Katedrali dört yıl içinde yeniden yaptırır; yapı 26 Mayıs 1692'de, kardinali kurtardığına inandığı Filippo Neri'nin bayramında yeniden kutsanır. Aynı yıl Santa Maria della Verità kilisesi için de yeni bir plan çizdirir; Giacomo Manerba'nın 1692 tarihli ilk çizimi sekizgen bir yapı gösterir.

Ama Benevento'nun toprağı rahat durmaz. 8 Eylül 1694'te ve 14 Mart 1702'de iki deprem daha gelir. 1702 depremi, 1688'den sonra yapılanların bir kısmını yeniden yıkar ve yeniden yapımı daha da yavaşlatır. Orsini iki depremden sonra da yardım işlerini örgütler ve şehirdeki kilise inşaatlarını bizzat izler. Santa Sofia, 1705'ten itibaren mühendis Carlo Buratti'ye verilen onarımla Barok bir görünüm kazanır: yıldız biçimli planı daireye çevrilir, cephesi ve apsisi değiştirilir, duvarlarını kaplayan ortaçağ fresklerinin neredeyse tamamı kaybolur; bugün yalnız parçalar kalmıştır.

Bu çalışmalar Orsini'ye Benevento'da "ikinci kurucu" lakabını kazandırır. Kardinal şehirde otuz sekiz yıl kalır.

Kaç kişi öldü

1688 depreminin ölü sayısı kesin değildir ve kaynaklar arasındaki fark büyüktür. Benevento için iki rakam dolaşır: 1.367 ve 2.115. İngilizce kaynaklar ve şehrin tarihini anlatan İtalyanca metin 1.367'yi verir; bu rakam 7.500 kişilik bir nüfus için korkunçtur. Kaynaklar ölü sayısının daha da yüksek olmamasını, deprem anında pek çok kişinin kırda tarlada çalışıyor olmasına bağlar.

Bütün bölge için rakamlar daha da dağınıktır. Amerikan NOAA kataloğu Benevento merkezli bu deprem için 3.311 ölü kaydeder. İngilizce Vikipedi'nin derlediği tahmin ise yaklaşık 10 bindir. Yalnız Cerreto'daki 4.000 ve Guardia Sanframondi'deki bini aşkın ölü bile NOAA rakamını geçer; bu da NOAA kaydının bütün bölgeyi kapsamadığını düşündürür. Kesin olan şu: deprem İtalya tarihinin en yıkıcıları arasında sayılır.

Neyi değiştirdi

Deprem, yeniden yapımın nasıl yapılacağına dair erken bir ders bırakır. Benevento'ya gelen Papalık uzmanları yapı malzemesine baktı ve çakıl taşı yerine tuğla ve kesme taş önerdi.

Daha kalıcı ders Cerreto'dan gelir. Kasabanın senyörü Kont Marzio Carafa, yıkılan eski yerleşimi bırakıp yeni kasabayı biraz aşağıda, daha sağlam bir zeminde kurdurur. Mimar Giovanni Battista Manni'nin tasarladığı yeni Cerreto'da sokaklar geniştir, ev blokları kare planlıdır, binalar bir ya da iki katlıdır. Yeni kasaba mühendislerin ve teknisyenlerin gözetiminde, depreme karşı alınmış önlemlerle kurulur.

Deprem Orsini'nin hayatını da biçimlendirir. 1724'te Papa seçilir ve XIII. Benediktus adını alır; ama Benevento başpiskoposluğunu da bırakmaz. Papalık yönetiminde Benevento'dan getirdiği sekreteri Kardinal Niccolò Coscia etkili olur; Coscia'nın mali yolsuzlukları Papalık hazinesini batırır. Fransız düşünür Montesquieu bu dönemi, Roma'nın bütün parasının Benevento'ya gittiği sözleriyle eleştirir.

Bugün

Orsini'nin yeniden yaptırdığı katedral, 1702'den sonraki onarımlarla aldığı biçimde 1943'e kadar ayakta kalır. Eylül 1943'te İkinci Dünya Savaşı'nın bombardımanları onu tamamen yıkar; bugünkü katedral savaştan sonra yeniden yapılmıştır. Santa Sofia ise Barok onarımın izlerini taşıyarak ayaktadır.

Cerreto Sannita bugün de 1688'den sonra çizilen planın üzerinde yaşar. Eski Cerreto'nun tepesinde 2012-2016 arasında kazılar yapılır; alan, depremin 330. yıl dönümünde, 8 Haziran 2018'de arkeoloji parkı olarak açılır. Sannio, Apeninler'in deprem üreten fayları üzerinde durmaya devam ediyor; Benevento 1962'de ve 1980'de yeniden sarsıldı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1112 (Benevento, 5 Haziran 1688)
• Vikipedi (İngilizce), 1688 Sannio earthquake; INGV ve CFTI5 (Guidoboni ve diğ.) verilerine dayanır (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İtalyanca), Terremoto del Sannio del 1688; Terremoti a Benevento; Storia di Benevento; Cerreto antica (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İtalyanca ve İngilizce), Papa Benedetto XIII / Pope Benedict XIII; Duomo di Benevento; Chiesa di Santa Sofia (Benevento)
• Giovanni Battista de Bellis'in 11 Haziran 1688 tarihli mektubu ve Vincenzo Magnati'nin anlatımı (İtalyanca Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Princeton University Library, Graphic Arts Collection, "The rescue of Cardinal Vincenzo Maria Orsini, future Pope Benedict XIII, and other miracles" (2019)
• Domenico Franco, Il terremoto del 1688 nel cerretese (1966); Palmerino Savoia, L'episcopato a Benevento di papa Orsini (1973) (Vikipedi kaynakçasında anılır)