1137 Katanya Depremi: Kataloglarda Yaşayan Hayalet Deprem

1137 yılı. Sicilya'nın doğu kıyısında, Etna'nın eteğindeki Katanya, Norman krallığının zengin bir piskoposluk şehri. Dünyanın en çok kullanılan deprem veritabanlarından birinde bu yıl için tek satırlık bir kayıt var: Katanya, 15.000 ölü. Ne ay var ne gün, ne şiddet ne büyüklük. Satırın arkasında tek bir kaynak duruyor. Bu yazı, o satırın izini sürüyor ve vardığı yer şaşırtıcı: 1137 depremi büyük olasılıkla hiç yaşanmadı; otuz iki yıl sonra Katanya'yı gerçekten yıkan depremin yanlış tarihlenmiş bir yankısı.

Norman Katanya

1130'larda Sicilya, Hauteville ailesinden II. Roger'ın krallığıdır. Katanya, 1071 yazının sonunda Robert Guiscard ile kardeşi Roger'ın eline geçmiş, iki buçuk asırlık Arap yönetimi sona ermiştir. Normanlar şehri kiliseye bağlar: Papa II. Urbanus 1092'de, Aziz Agata manastırına başrahip seçilen kişinin aynı zamanda Katanya piskoposu olmasını onaylar.

Şehrin kalbi, eski Roma hamamlarının kalıntıları üzerine yükselen, kale gibi kalın duvarlı Aziz Agata Katedrali'dir. Başrahip-piskopos Ansgerio katedrali 1094'te kutsar. 1124'te piskopos Maurizio, Lentini'nin eski piskoposluk toprakları üzerinde de dünyevi yetki kazanır. 17 Ağustos 1126'da şehrin koruyucu azizesi Agata'nın kalıntıları, Gilberto ve Gosalino adlı iki kişinin maceralı yolculuğuyla İstanbul'dan Sicilya'ya döner; önce Messina'ya, sonra Aci Castello'ya varır ve yeni katedrale taşınır.

1137, krallık için savaş yılıdır. Kutsal Roma İmparatoru III. Lothar, Papa II. Innocentius'un çağrısıyla güney İtalya'ya inmiştir. Haziranda Bari düşer; imparator ağustostan ekime kadar Salerno'da kalır. Roger bu sırada Sicilya'da beklemektedir. İmparator kuzeye dönünce Roger Kalabriya'da Tropea'ya çıkar, ama 30 Ekim 1137'de Rignano'da Raynulf'a karşı hayatının en ağır yenilgisini alır. Lothar ise 3 Aralık'ta, Almanya'ya dönüş yolunda ölür.

Bu yılın çağdaş anlatılarında savaş, kuşatma ve taç kavgası vardır. Okuduğumuz kaynaklarda Katanya'yı yerle bir eden bir 1137 depremi yoktur.

Veritabanındaki satır

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) Önemli Depremler Veritabanı, tarih öncesinden bugüne binlerce depremi listeler. 397 numaralı kayıt şöyledir: yıl 1137, yer "İtalya, Sicilya, Katanya", koordinat 37,3 kuzey, 15,1 doğu, ölü 15.000. Ay ve gün boştur. Şiddet, büyüklük, yıkılan ev sayısı da boştur. Açıklama alanı yoktur.

Kaydın dayandığı tek kaynak, NOAA'nın kendi kaynakçasında "U.S. Congress, Great Earthquakes, cilt 1, Washington, Mart 1888" olarak geçen bir yayındır. 19. yüzyıl sonunda derlenmiş, büyük depremleri yıl yıl sıralayan bir liste. Kaynak bu listenin 1137'yi nereden aldığını söylemez.

Aynı veritabanında komşu satırlar da dikkat çeker. 1137 Kasım'ında Musul, 11 Ekim 1138'de Halep, 1139'da Gence. 12. yüzyılın ortası, Orta Doğu'da büyük depremlerle doludur. Katanya satırı bunların arasında, yalnız ve ayrıntısız durur.

Kroniklerin sessizliği

Katanya'nın ortaçağdaki büyük depremini anlatan çağdaş tanıklar bellidir. Kendisine Hugo Falcandus denen tarihçi, Salernolu başpiskopos Romualdo Guarna, Pisa yıllıklarını tutan Bernardo Maragone ve Fransa'da yazılan Godel kroniği. Dördü de aynı felaketi anlatır: katedralin piskopos ve keşişlerin üzerine çökmesi, Lentini'nin ve Siraküza'nın yıkılması, Messina'da denizin çekilmesi. Bu deprem 4 Şubat 1169'dur.

Falcandus'un cümlesi açıktır: çok zengin Katanya şehri ayakta tek bir ev kalmayacak kadar yıkılır, piskopos ve keşişlerin çoğuyla birlikte "yaklaşık on beş bin" kadın ve erkek yıkılan binaların altında kalır.

İtalya'nın Ulusal Sismik Risk Grubu'nun (GNDT) son bin yılın en yıkıcı Sicilya depremleri listesi de 1169 ile başlar; ardından 1542, 1693, 1908, 1911 ve 1968 gelir. Listede 1137 yoktur. Sicilya depremlerinin tarih yazımını inceleyen tarihçi Giuseppe M. Agnello'nun 1996'da yayımlanan çalışmasında da 1137, ayrı bir deprem olarak değil, 1169 depreminin yanlış yazılmış yıllarından biri olarak geçer.

Yirmi iki farklı yıl

Sorunun kökü Falcandus'tadır. Tarihçi günü açıkça yazar, "şubatın dördüncü günü", ama yılı vermez. Romualdo yılı verir, ama kendi hesabıyla: Enkarnasyon yılı 1168, ikinci indiksiyon, Aziz Agata'nın arifesi. Agnello, bu bilgilerin bugünkü Jülyen takviminde 4 Şubat 1169'a denk geldiğini gösterir. Pisa yıllıkları da 1169 der.

Ama sonraki yüzyıllarda yazarlar depremi kendi bildikleri yıllara yerleştirir. Agnello'nun saydığı yıllar uzun bir dizidir: 1083, 1135, 1137, 1157, 1158, 1159, 1160, 1164, 1165, 1166, 1167, 1168, 1170, 1171, 1172, 1173, 1175, 1176, 1179, 1183, 1184 ve 1185. 1169 dışında yirmi iki ayrı yıl. Agnello'ya göre bu dağınıklık, çoğu zaman ortada farklı depremler varmış izlenimi doğurur.

Bazı yanlışlar bir kitabın iki baskısı arasında bile doğar. Agnello'nun aktardığına göre Arezzo'nun Sicilya'yı anlatan De situ insulae Siciliae adlı kitabında deprem, 1537 Palermo baskısında 1165, 1542 Messina baskısında 1160 tarihlidir. Lancellotti 1630'da Venedik'te basılan kitabında aynı depremi bir sayfada 1185'e, birkaç sayfa sonra 1170'e koyar; ikisinde de aynı kaynağa dayanır.

İki deprem yazan keşiş

1137 rakamının izini en açık süren ipucu, Almanya'daki Hirsau manastırının yıllıklarındadır. Bu yıllıklar Johannes Trithemius'a atfedilir ve 1690'da St. Gallen'de basılır. Agnello'nun aktardığı metne göre yıllıklar, 1157 yılının altında Katanya şehrinin bir depremle tamamen yıkıldığını ve yirmi binden fazla insanın enkaz altında kaldığını yazar. 1169 yılının altında ise Suriye'de ve Sicilya adasında korkunç şimşeklerle gelen büyük depremlerden, yarılan topraklara gömülen binlerce insandan söz eder. Yani aynı felaket, yıllıklarda on iki yıl arayla iki ayrı deprem olarak yer alır.

18. yüzyılda Sicilya depremlerinin tarihini yazan bilgin Antonino Mongitore, Trithemius'u aktarırken onun depremi 1137'ye koyduğunu yazar. Agnello bunun bir baskı hatası olduğunu, rakamın 1157 olarak düzeltilmesi gerektiğini belirtir. Böylece 1137, kendisi de yanlış olan bir yılın yanlış basılmış hâli olarak kataloglara girer.

Benzer bir kayma 16. yüzyılda da görülür. Paolo Morigia'nın 1592'de Bergamo'da basılan kronoloji kitabına göre 1135'te Sicilya'da öyle büyük bir deprem olur ki on beş bin kişi ölür, gökte üç ay görülür ve adanın bütün kaynakları kurur. Ölü sayısı da, kuruyan kaynaklar da 1169 anlatılarındaki ayrıntılardır; Agnello'ya göre 1169'da Siraküza'daki Aretusa gibi bazı kaynaklar geçici olarak kurumuştur. Matteo Palmieri ise yalnızca "bu sıralarda" birkaç yıl boyunca depremlerin pek çok bölgeyi, özellikle Suriye'yi ve Sicilya'yı sarstığını söyler. Bresciali hekim ve tarihçi Iacopo Malvezzi'nin kroniği de 1159 yılı altında, çeşitli bölgelerde şehirleri yıkan güçlü depremlerden ve yirmi binden fazla ölüden söz eder.

Mongitore'nin düzeltmesi

Antonino Mongitore (1663-1743), Sicilya'nın deprem tarihini 1743'te Palermo'da yayımlar. Agnello'ya göre onun en büyük katkısı, farklı yazarların farklı yıllarla ama aynı ayrıntılarla anlattığı depremlerin tek bir olay olduğunu ve 1169'a ait olduğunu görmesidir. Mongitore'den sonra Sicilyalı bilginlerin çoğu onun kitabına dayanır.

Ama düzeltme her yere ulaşmaz. 19. yüzyılın büyük dünya katalogları eski listeleri yeniden derler. Mühendis Robert Mallet'in 1853'te İngiliz Bilim Derneği için hazırladığı katalog, NOAA'nın aktardığı biçimiyle, 4 Şubat 1169 depremini 15.000 ölüyle kaydeder ve başka yazarların 1170, 1173, 1175, hatta 1183 yıllarını verdiğini not eder; Doglioni'nin depremi 1166'ya koyduğunu ve Yunanistan'da da hissedildiğini eklediğini yazar.

Yanlış yıllar 20. yüzyılda da yaşar. Sergey Solovyov ve arkadaşlarının 2000 yılında yayımlanan Akdeniz tsunami kataloğu, NOAA'daki 1169 kaydına göre, depremin tarihini "1169, belki 1135, 1157, 1183, 1186" diye verir. Listede 1135 ve 1157 de vardır; ikisi de Morigia ve Trithemius'ta gördüğümüz yıllar.

On beş bin nereden geliyor?

1137 kaydının tek sayısı olan 15.000, 1169 depreminin en eski ve en bilinen rakamıdır. Falcandus'un "yaklaşık on beş bin"i, Morigia'nın 1135 için verdiği on beş bin, Mallet'in 1169 için yazdığı 15.000. Agnello, Falcandus'un rakamının yaklaşık ve büyük olasılıkla abartılı olduğunu düşünür; tarihçinin kendisi de taş ve kirişlerin altında kalanların kolayca sayılamayacağını söylemiştir. Agnello'ya göre Falcandus bu sayıyla şehrin neredeyse bütün nüfusunu kastetmiştir.

Sayı sonraki kaynaklarda büyür. 16. yüzyıl yazarı Selvaggio 16 bin der; Agnello'ya göre bu, Falcandus'un sayısına piskoposla kırk beş keşişin eklenip yuvarlanmasıdır. 13. yüzyılda Opavalı Martin'in kroniğinde ve ona dayanan metinlerde ölü sayısı yirmi bine çıkar. Bazı yazarlar yirmi beş bin der; Agnello bunun, yirmi bin Katanyalıya Martin'in denizde boğulduğunu yazdığı beş bin kişinin eklenmesiyle bulunmuş olabileceğini düşünür. Kronikçi Roger of Hoveden ise kadınları ve çocukları saymadan otuz üç bin yazar.

NOAA'nın 1169 kaydında da rakamlar farklıdır: Mallet ve Solovyov 15.000, Münih Reasürans'ın doğal afet haritası 12.000, Frédéric Montandon'un Cenevre'de yayımlanan 1953 tarihli kataloğu 16.000 verir. Veritabanı 1169 için 16.000'i esas alır. Böylece aynı felaket, bir yerde 1137 yılı ve 15.000 ölüyle, bir başka yerde 1169 yılı ve 16.000 ölüyle, iki ayrı satır olarak durur.

1888 tarihli Amerikan listesinin 1137'yi doğrudan hangi kitaptan aldığını gösteren bir belgeye ulaşamadık. Bu yüzden zinciri kesin olarak kuramıyoruz. Ama okuduğumuz kaynaklarda Katanya'nın 1137'de yıkıldığını anlatan çağdaş bir tanık yoktur; aynı şehir, aynı ölü sayısıyla 1169'da yıkılmıştır; 1137 yılı da 1169 depreminin yanlış tarihlerinden biri olarak tarihçilerce tanımlanmıştır. En güçlü açıklama, NOAA'daki 397 numaralı kaydın 1169 depreminin bir kopyası olmasıdır.

Neyi değiştirdi

1137 Katanya kaydı, tarihî deprem kataloglarının en sinsi sorunlarından birini gösterir: aynı felaketin farklı yıllarla birden fazla kez sayılması. Ortaçağ yazarlarının farklı takvimleri, yeni yılı farklı günlerde başlatmaları, kopyacıların ve dizgicilerin hataları, bir depremi on yıllara yayabilir. Her kopya, katalogda ayrı bir ölü sayısı, ayrı bir deprem demektir. Bölgenin deprem tehlikesini geçmiş depremlerin sıklığından hesaplayanlar için bu, gerçek olmayan depremlerle şişirilmiş bir tablo anlamına gelir.

İtalyan araştırmacıların son yarım yüzyılda yaptığı iş, tam da bu katmanları ayıklamaktır: her kaydı en eski kaynağına kadar izlemek, çağdaş tanığı olmayan depremleri ayırmak, kopyaları birleştirmek. Agnello'nun 1169 incelemesi bu çalışmanın Sicilya'daki örneklerinden biridir. Bu yazının dayandığı ayıklama da onun kaynak listesinden çıkar.

Bu, Katanya'nın deprem tehlikesini küçültmez. Şehir 1169'da gerçekten yıkılmış, 1542'de yeniden sarsılmış, 1693'te bir kez daha yerle bir olmuştur. Doğu Sicilya, levhaların birbirine sürtündüğü bir sınırın üzerindedir. Gerçek depremler yeterince ağırdır; hayalet bir depreme gerek yoktur.

Bugün

NOAA'nın veritabanında 397 numaralı kayıt hâlâ yayında; yıl 1137, ölü 15.000, kaynak 1888 tarihli tek bir Amerikan listesi. Kayıtta, aynı veritabanındaki 1169 satırına bağlanan bir not yok.

Katanya'da ise ortaçağdan kalan iz katedralin arkasında duruyor. 1693'ten sonra kurulan Barok cephenin ardında, üç yarım daire apsis ve transeptin bir kısmı, 1094'te kutsanan Norman yapısından kalıyor. Bu duvarlar 1169 sarsıntısını atlattı. 1137 diye bir sarsıntıyı ise hiçbir çağdaş tanık anlatmıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 397 (1137, İtalya, Sicilya, Katanya) ve kaynak no. 1073: U.S. Congress, Great Earthquakes, cilt 1, Washington, Mart 1888.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 421 (4 Şubat 1169, Sicilya) açıklamaları ve ölü sayısı tablosu (Mallet 1853, Soloviev ve diğ. 2000, Munich Re 1998, Montandon 1953 aktarımları).
• Agnello, Giuseppe M. (1996). Il terremoto del 1169 in Sicilia tra miti storiografici e cognizione storica. G. Giarrizzo (ed.), La Sicilia dei terremoti. Lunga durata e dinamiche sociali, Catania: Giuseppe Maimone Editore (Falcandus, Romualdo Guarna, Trithemius, Mongitore, Morigia, Palmieri, Malvezzi aktarımları dahil).
• Mongitore, Antonino (1743). Istoria cronologica de' terremoti di Sicilia, Della Sicilia ricercata nelle cose più memorabili, II, Palermo (Agnello'da aktarıldığı biçimiyle).
• Trithemius, Johannes. Annales Hirsaugienses, St. Gallen 1690, I, s. 438 ve 461 (Agnello'da aktarıldığı biçimiyle).
• GNDT, Regione Sicilia, Alcuni dei terremoti più distruttivi nell'ultimo millennio (D. Postpischl (ed.), 10 domande sul terremoto, GNDT 1994'ten).
• Vikipedi (İngilizce): Roger II of Sicily, Lothair III, Holy Roman Emperor, Archdiocese of Catania, 1169 Sicily earthquake (başlangıç kaynakları)
• Vikipedi (İtalyanca): Cattedrale di Catania, Terremoto di Catania del 1169 (başlangıç kaynakları)