1908 Messina Depremi Aida Gecesinin Sabahında Geldi

28 Aralık 1908, Pazartesi. Saat 05:20. Sicilya'nın Messina şehri, Noel tatilinin ortasında uyuyor. Bir gece önce Vittorio Emanuele Tiyatrosu'nda Verdi'nin Aida operası sahnelenmiş; çevre kasabalardan gelen ziyaretçiler şehirde kalmış. Dışarıda sağanak yağmur başlamış. Otuz yedi saniye sonra Messina'nın binalarının neredeyse tamamı yıkılmış olacak. On dakika sonra deniz çekilecek. Bu, Avrupa tarihinin en ölümcül depremi olacak.

Depremden önce

Messina, Sicilya ile İtalya anakarasını ayıran Messina Boğazı'nın kıyısında, işlek bir liman şehridir. Limanın önünde, "Palazzata" denen uzun, görkemli neoklasik binalar dizisi yükselir. Şehrin Norman katedrali, 1783 depremine dayanmıştır. Boğazın karşı kıyısında Reggio Calabria vardır.

Şehrin binaları küçük taşlardan, özensiz harçla örülmüş, ağır kiremit çatılı, dört beş katlı binalardır; çoğu yumuşak kumlu zemin üzerindedir. Kasım ayından beri bölgede sarsıntılar artmıştır; 10 Aralık'ta küçük bir deprem bazı binalara hasar vermiştir.

05:20

Saat 05:20'de, Messina Boğazı'nda, yerin yaklaşık 9 kilometre altında 7,1 büyüklüğünde deprem başlar. Sarsıntı 37 saniye sürer. Hayatta kalanlar üç ayrı hareket hisseder: önce ileri geri, sonra şiddetle yukarı, sonra dairesel. Yıkımın çoğunu ikinci, yukarı doğru hareketin yaptığı anlatılır; sesini "tünelden geçen hızlı bir tren" gibi tarif ederler.

Kurtulan genç bir doktor, derin sessizliğin "bin bombanın patlaması gibi" olağanüstü bir gürültüyle bozulduğunu anlatacaktır.

Messina'nın binalarının en az yüzde 91'i yıkılır ya da kurtarılamayacak biçimde hasar görür. İnsanların çoğu uykudayken yataklarında ölür ya da canlı canlı gömülür. Katedralden yalnızca dış duvarlar ve apsisler kalır. Palazzata çöker. Maurolico yatılı okulu öğrencilerin üzerine yıkılır. İki tren garının çökmesiyle 348 demiryolu işçisi ölür.

Dalga

Yaklaşık on dakika sonra boğazın iki yanında deniz aniden çekilir. Ardından 12 metreyi bulan dalgalar gelir. Messina'da, çöken evlerden kaçıp kıyının açıklığına sığınanları dalgalar alır götürür. Liman enkazla ve boğulmuş insanların ve hayvanların cesetleriyle dolar.

Dalgalar en ağır Calabria kıyısını vurur. Reggio Calabria'da deniz önce 70 metre çekilir, sonra kıyıyı tamamen yok eder. Dalgalar iki saat sonra Malta'ya kadar ulaşır.

Karanlıkta

Şafak henüz sökmemiştir; sağanak yağmur, karanlık ve toz bulutları görüşü engeller. Kuzeydeki büyük gaz tankları patlar; kopan gaz borularından yangınlar çıkar. Sokaklarda beş metreyi bulan moloz tepeleri vardır; yarıklar açılmıştır. Artçı sarsıntılar ayakta kalan binaları da kurtarıcıların ve hayatta kalanların üzerine yıkar.

Hayatta kalanlar, çıplak elleriyle enkazı kazarak yakınlarını arar. Kurtarıcılar, yıkık binaların yarım kalmış üst katlarında, pencerelerde, sallanan balkonlarda asılı kalanları iplerle indirir.

Şehrin yetkililerinin çoğu, garnizonun askerlerinin ve polisin neredeyse tamamı ölmüştür. Askerî ve sivil hastaneler yıkılmış, doktorların ve hemşirelerin çoğu ölmüştür. Telgraf hatları kopmuş, demiryolları parçalanmıştır.

Opera gecesinin kayıpları

Aida'da sahneye çıkan tenor Angelo Gamba, eşi ve iki oğluyla birlikte Avrupa Oteli'nin çökmesiyle ölür. Aida'yı söyleyen Macar soprano Paola Koraleck, hasarlı Trinacria Oteli'nin penceresinden atlar ve iki kolu kırılır, ama kurtulur.

Amerikan konsolu Arthur Cheney ve eşi, limanın önündeki konsolosluk binasıyla birlikte ölür. Tarihçi Gaetano Salvemini kurtulur, ama eşini, beş çocuğunu ve kız kardeşini kaybeder. Messina Futbol Kulübü'nün kurucularından Anglikan rahip Charles Huleatt, ailesi ve kulübün oyuncularıyla birlikte hayatını kaybeder.

Gecikmiş haber

Haberi dış dünyaya ulaştırmak bile zordur. İtalyan torpido botları Messina'dan telgraf hatlarının hâlâ çalıştığı Nicotera'ya gider; Başbakan Giovanni Giolitti felaketi ancak o gecenin yarısında öğrenir.

Hapishanenin yıkılmasından kurtulan mahkûmlar ve çevre köylerden gelenler yağmaya başlar; cesetlerin mücevherleri bile çalınır. Giolitti sıkıyönetim ilan eder ve yağmacıların görüldükleri yerde vurulmasını emreder. Bu emir zaman zaman, enkazda yiyecek arayan ya da yakınlarını kazan hayatta kalanlara da uygulanır.

Kral III. Vittorio Emanuele ve Kraliçe Elena, depremden iki gün sonra depremzedelere yardım etmek için Messina'ya gelir. Papa X. Pius, Vatikan'daki Apostolik Sarayı'nı depremzedelerle doldurur.

Rus denizciler

Sicilya açıklarında bulunan Rus Baltık Filosu'nun gemileri, felaket bölgesine ilk ulaşan yabancı yardımlar arasındadır. Rus denizciler enkazda kurtarma çalışması yapar, yaralıları tedavi eder, depremzedeleri gemilerle taşır. Onları İngiliz, Fransız ve ABD donanmalarının gemileri izler. Amerikan donanması ve Kızılhaç, sonradan Messina ve Reggio'da depremzedeler için evler yapar.

Kayıp

Depremde ve tsunamide yaklaşık 120 bin kişi hayatını kaybeder: Messina ve çevresinde 75 bin, Reggio Calabria ve Calabria'da 25 bin. Messina, nüfusunun neredeyse yarısını kaybeder. Binlerce kişi enkazın altında kalır ve cesetleri hiç çıkarılamaz. Avrupa'da kaydedilmiş en ölümcül depremdir.

Barakalar

Evsiz kalanların bir kısmı Sicilya'nın ve İtalya'nın başka şehirlerine yerleştirilir. Messina'da kalanlar için 1909'da ahşap barakalardan geçici mahalleler kurulur. Bu "barakalar şehri"nin bir kısmında, aileler bir yüzyılı aşkın süre sonra, 2021'de bile hâlâ yaşamaktadır.

Yeniden yapılanma

Başlangıçta Messina'yı yıkıntılarıyla terk edip limanıyla birlikte Sicilya'nın başka bir yerine taşımak düşünülür; ama Messinalıların güçlü itirazıyla bu fikirden vazgeçilir. Yeni Messina, eski şehrin yıkıntılarının üzerine, mimar Luigi Borzì'nin 1911 planıyla, dama tahtası gibi düzenli sokaklarla ve eşit yükseklikte binalarla kurulur. Depreme dayanıklı mimari zorunlu kılınır. Onarılabilecek bazı tarihî binalar da yeni plana uymadığı için yıkılır.

Neyi değiştirdi

Messina depremi, İtalya'da ilk deprem yapı yönetmeliklerinin hazırlanmasına yol açtı. Deprem dünyanın 110 sismografında kaydedildi; aletle kaydedilen ilk büyük depremlerden biri oldu. Depremin ve 1943'teki Müttefik bombardımanının tarihî binalarını yok ettiği Messina, bugün "hafızasız şehir" olarak anılıyor.

Bugün

Messina'da birkaç sokak ve meydan, Rus denizcilerinin adını taşıyor; 2012'de onlar için bir anıt dikildi. Depremden kurtulan birkaç kilise ve Neptün Çeşmesi, eski şehrin hatırası olarak duruyor. Katedral yeniden yapıldı ve 2008'de depremin yüzüncü yılı orada anıldı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Veritabanı
• Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia (INGV), 1908 Messina ve Reggio Calabria depremi
• Mowbray, J.H. (1909). Italy's Great Horror or Earthquake and Tidal Wave.
• Risk Management Solutions (2008). The 1908 Messina Earthquake: 100-year Retrospective.
• Vikipedi (İngilizce), 1908 Messina earthquake (başlangıç kaynağı)